Хамаданийа силсиласы: Орталық Азияға қайта оралуы және Кубрауийаның бөлінуі

Орталық Азияда күшті Кубрауийа силсиласының қалпына келуі XIV ғасырдың екінші жартысында Саййид ‘Али Хамаданидің қызметімен басталды. Фирдаусийадан басқа, барлық аман қалған Кубрауийа тармақтары Наджм ад-дин Кубрамен байланысын Хамадани арқылы іздейді. Хамаданийаның Кубрауийа силсиласы үшін маңыздылығы соншалық, XV ғасырдан кейін Орталық Азия мен Үндістанда «Кубрауийа» іс жүзінде «Хамаданийа» деген атпен танымал болды. Хамадани өзінің байланысын Кубраның шәкірті Рази ад-дин ‘Али Лала (642/1244 ж. қ. б.) арқылы басталған силсилаға сүйене отырып жалғастырды. Бұл силсила Джамал ад-дин Ахмад Джурфаниға (669/1270 ж. қ. б.) жалғасқан. Одан әрі Нур аддин ‘Абд ар-Рахман Исфарайиниге (717/1317 ж. қ. б.) және оның танымал шәкірті ‘Ала’ ад-Даула Симнаниге (736/1336 ж. қ. б.) дейін жалғасқан. Хамаданидің Симнани мен байланысы Симнанидің үш шәкірті арқылы орнады: Наджм ад-дин Мухаммад Азкани Исфарайини, Тақи ад-дин ‘Али Дүсти және Шараф ад-дин Абул-Ма‘али Махмуд Маздақани (761/1359-1360 ж. қ. б.), соңғысы ең маңызды ықпал еткен болып саналады. Симнаниге дейін Рази ад-дин ‘Али Лаладан тараған Кубрауийа силсиласы солтүстік-орталық Иран мен Хорасанның батыс шеткі аймақтарында шоғырланған болатын. Шын мәнінде, Исфарайини өмірінің көп бөлігін Бағдадта өткізген және сол жерде жерленген. Бірақ Симнани өзінің шығыстағы туған қаласына оралды. Бұл кезеңде Орталық Азиядан шыққан бір ғана тұлға осы Кубрауийа силсиласымен айқын байланысты болды. Оның нисбасына Самарқанд маңындағы ауылдың атауы берілген: Бурхан ад-дин Сағарджи. Бұл Бурхан ад-дин – Исфарайини мен Симнанидің шәкірті ретінде сипатталған.19 Ол кең ауқымда саяхат жасаған – Исфарайинимен байланысы Бағдадта болған сияқты, ал Ибн Баттута оны Үндістанда кездестірген.20 Сонымен қатар, ол «Хытаймен» байланыстырылады (бірақ бұл жағдайда «Хытай» термині Қытайдың қай аймағын білдіретіні анық емес). Өкінішке қарай, оның өмірі туралы басқа мәліметтер жоқ. Ол Хытайда қайтыс болған және ұлы Абу Са‘идке өзінің денесін Самарқандтағы Наджм ад-дин Басирдің (646/1249 ж. қ. б.) кесенесі маңында жерлеуді тапсырған.21 Оның кесенесі – атақты Рухабадта әлі күнге дейін тұр. Симнанидің тікелей шәкірттерінің біразы Джамидің «Нафахат ал-унс» еңбегінен және сопылық силсилаларының кейінірек шыққан (XVIII ғасырдағы) бір жинағынан белгілі. Бұл жинақты Ахмад Кашмири (өзі Хамаданийа-Кубрауийа шайхы болған) құрастырған.22 Сол шәкірттер шығыс аймақтармен байланысты есім-нисбаларға ие болған (мысалы, Мухсин Туркистани және ‘Абдуллаһ Ғарджистани), бірақ, өкінішке қарай, біз олардың тек аттарын ғана білеміз. Осындай жағдай Ғарджистани мен Маздақанидің бірнеше шәкірттеріне де тән. Олардың есімдері Кубрауийа тариқатының Хорасаннан Бадахшан, Ғарджистан және Кашмир арқылы шығысқа және оңтүстікке қарай таралғанын көрсетеді. Алайда, олардың өмірбаяндары белгісіз. Тек Хамадани арқылы біз Кубрауийа әрекетінің Хорасаннан шығысқа таралуы туралы нақтырақ мәліметтер беретін дереккөздерге қол жеткізе аламыз. Хамаданидің өмірі оның шәкірті Наджм ад-дин Джа‘фар Бадахшидің «Хуласат ал-манақиб» атты өмірбаянына негізделген және оны Дж.К. Тойфель кеңінен зерттеген.23 714/1314 жылы Хамаданда туған, оның әкесі Илханилердің билігінде губернатор болып қызмет еткен. Амир Саййид ‘Али б. Шихаб ад-дин Хамадани он екі жасында Махмуд Маздақанидің муриді болды, бірақ өзінің басты шайхының бұйрығы бойынша өмірінің көп бөлігін әлемді аралаумен өткізді. Ол уақыттың көп бөлігін шығыс ислам әлемінде, Үндістанға дейін жетіп, өткізген. Айтылғандай, ол 33 шайхтан, нақтырақ айтқанда оның ішінде Бурхан ад-дин Сағарджиден де, доктриналық оқытуға рұқсат беретін иджаза немесе «лицензия» алған. Өз қаласына шайх ретінде оралғаннан кейін, Хамадани саяхаттарын жалғастырып, Бадахшан, Хутталан, Ладак және Кашмирдің шығыс аймақтарында көп уақыт өткізген. Кейінгі жазбаларда оның Кашмирге келуі Амир Тимурдың Хамаданнан Саййидтерді қуғанынан кейін болған деп айтылады. Бірақ бұл мәліметтер сол кезеңнің тарихи дереккөздерінде немесе Хамаданидің алғашқы өмірбаяндарында расталмайды.24 Тарих бойынша, ол Кашмирдің исламдандырылуына ықпал еткен. Сондай-ақ, дәл сол жерде, Сринагарда, ол «Ханақа-йи му‘алла» деп аталатын сопылық қонақ үйін қурған. Хамаданидің ұлы Саййид Мухаммадтың атына 797/1396 жылы берілген ханақа вақфының ресурстары туралы құжат Кашмирдегі ең ескі вақф мекемесінікі болып табылады.25 Саййид ‘Али 786/1385 жылы қайтыс болды және Кашмирде емес, оның шәкірті тұрған Хутталанда жерленді. Оның кесенесі бүгінгі күнде Тәжікстанның оңтүстігіндегі Куляб қаласында тұр.26 Хамаданидің тікелей шәкірттері арасында қазіргі Ауғанстанның солтүстікшығыс аймақтарымен және Тәжікстанның көршілес аймақтарымен байланысты есім-нисбалары бар бірнеше адам болған. Оның басты өмірбаянын жазушы Джа‘фар Бадахши айтқандай, оның еңбегінде Шамс ад-дин Хутталани, Мухаммад Талиқани және Қауам ад-дин Бадахшилер аталады. Алайда, Хамаданидің шәкірттерінің исламның шығыс шекараларындағы діни және саяси ықпал ету мүмкіндігі қызықты болжамдар тудырады. Әсіресе, Амир Тимурдың шығуы кезінде олардың ықпалына ерекше назар аударарлық нәрсе. Дегенмен, осы Орталық Азия өкілдерінің өмір жолдары туралы ақпарат жоқ болып шықты. Хамаданидің басты шәкірті Ходжа Исхақ Хутталанидің өмірі басқаша болды, оның қызметі Кубрауийа тарихындағы шешуші кезеңді айқындады. Кубра > Лала > Джурфани > Исфарайини > Симнани > Маздақани > Хамадани > Хутталани силсиласы барлық дереккөздерде қабылданып, осы тұлғаларға замандас немесе шамамен сол кезеңдегі еңбектерде жақсы дәлелденген. Алайда, Ходжа Исхақ Хутталаниден кейін Кубрауийа силсиласында үлкен бөліну болды. Бұл бөліну Хутталанидің өліміне байланысты жағдайлармен және Кубрауийаның Орталық Азиядағы Тимурилер әулетімен қақтығысына себеп болған саяси жағдайлармен бірге тариқаттың әлсіреуіне және оның ықпалының төмендеуіне әкелді. Дәл осы уақытта Нақшбандийа Орталық Азияда өзінің әлеуметтік, экономикалық және саяси жағдайын нығайта бастаған еді. Кубрауийа тариқатының бөлінуі кеңінен талқыланбаған және бұл мәселемен айналысқан зерттеушілердің дереккөздерге толық қол жеткізе алмауы қиындық туғызған. Дереккөздер силсиланың бөліну желісі бойынша ерекшеленеді, бірақ бір тармақтың ирандық шиіттік (Захабийа) бағыты мен екінші негізгі тармақтан (Нурбахшийа) шыққан еңбектер Орталық Азиядағы алғашқы тармақ өкілдерінің дереккөздеріне қарағанда жақсы танымал. Бөлінуді кеңінен зерттегендер Ричард Грамлих27 пен Мариян Моле болды.28 Ал Хамид Алгардың Кубра туралы мақаласы29 және Саййид Амир Арджомандтың соңғы еңбектері пайдалы тарихи шолулар ұсынады.30 Алайда, бұл ғалымдардың барлығы кейінгі Иран тұрғысынан жұмыс істеген, ал шешуші оқиғалар Орталық Азияда орын алған. Шын мәнінде, Грамлих, Моле және Аржоманд Орталық Азиядағы Ходжа Исхақ Хутталаниден шыққан силсилалардан хабарсыз болған сияқты. Кубрауийа тариқатының бөлінуі туралы ең танымал мәлімет кешірек ирандық дереккөзден алынған, ол Нуруллаһ Шуштари жазған «Маджалис ал-му’минин» (1010/1602) және сол дереккөзге сүйенген басқа еңбектерден алынған.31 Шуштари Нурбахшийа тұрғысынан жазған және шын мәнінде қарсыласы Захабийаға қатаң қарсы болған. Бұл мәліметке сәйкес, Ходжа Исхақ Хутталани өзінің жас шәкірті Саййид Мухаммад Нурбахштың ерекше қасиеттерін түс көру арқылы мойындаған. Ол Нурбахшты өзінің мұрагері ретінде тағайындап қана қоймай, оған Саййид ‘Али Хамаданидің хырқасын кигізген. Сонымен қатар, Нурбахшты Махди деп жариялаған. Ходжа Исхақ өз шәкірттерін Нурбахшқа сеніп тапсырған. Алайда олардың бірі, Саййид ‘Абдуллаһ Барзишабади, Нурбахшты тариқаттың басшысы ретінде мойындаудан бас тартып, кетіп қалған. Сонда Ходжа Исхақ: «Захаба ‘Абдуллаһ» («‘Абдуллаһ кетіп қалды») деп жариялаған, содан кейін Барзишабадиден тараған Кубрауийа тармағы солай аталып кеткен. Нурбахшты Махди ретінде жариялағаны көп ұзамай Тимурилер әулетінің билеушісі Шахрухтың күдігін тудырған. Ол 826/1423 жылы көтеріліс қаупін жою үшін шағын әскер жібереді. Нәтижесінде, Нурбахш жақтастарымен болған шайқаста Ходжа Исхақ қайтыс болады. Саййид Мухаммад Нурбахш тұтқындалып, Шахрух оны Ходжа Исхақтың қолындағы құрал ретінде кешіріп, одан Хутталани жасаған мәлімдемелерден бас тартуын талап етеді. Нурбахш Ходжа Исхақтан «мұраға алған» шәкірттерге діни жетекшілік етуге қайтып оралады. Бірақ жас саййидшілердің көтеріліске шығу қаупі пайда болғанда, Шахрух 840/1436 жылы Нурбахшты Гератқа шақырып, оны «Махди» немесе «Халифа» атағына қатысты кез келген мүддеден ашық түрде бас тартуға мәжбүр етеді. Кубрауийа тариқатының бөлінуі туралы екінші мәлімет айқын және біржақты, бұл Нурбахшийа көзқарасын көрсетеді. Бірақ ол Нурбахштың қарсыласы болған Орталық Азиядағы ізбасарларын зерттеушілердің аз білуіне байланысты, сондай-ақ, Нурбахштың шииттік ұстанымын Кубрауийа ілімінен түбегейлі ауытқу емес, оның бастапқыдан «прото-шииттік» деп саналатын тариқат ішіндегі доктриналық дамудың нәтижесі ретінде қабылдауға бейімділікке байланыс кеңінен қабылданды. Осылайша, Моле, Грамлих және Алгар Барзишабадиді бөлінуші деп көрсетіп, Нурбахштың «Махди» болу туралы талабын Ходжа Исхаққа жүктейді, ал Арджоманд маңызды Захабийа дереккөзін атап өткенмен, онда Кубрауийа бөлінуі туралы баяндамаға назар аудармай, тек стандартты көзқарасты келтіреді. Алайда, Захабийа дереккөзін Саййид ‘Абдуллаһ Барзишабадиден бастау алатын Захабийаға жатпайтын Орталық Азия дәстүрімен біріктіргенде, біз Кубрауийа бөлінуі мен Ходжа Исхақ Хутталанидің өліміне қатысты әлдеқайда нанымды сценарийді қалпына келтіре аламыз. Сырттай қарағанда, Ходжа Исхақтың өлімі туралы Нурбахшийа мәліметі шынайы болып көрінеді. Бұл оқиға ешбір Тимурилер әулетінің тарихи дереккөздерінде айтылмағанымен, ол Шахрухтың сарайындағы қатаң сунниттік ұстанымға сәйкес келеді. Бұл ұстаным тек шииттік діни-саяси әрекеттерге ғана емес, сонымен қатар, сопылық шайхтарға да қорқыныш пен күдік тудырған.32 Тимурдың, Шахрухтың әкесінің кезінде-ақ, Мауараннахр мен Хорасанда жартылай исламданған түркі көшпенділері арасында шииттік сопылық ықпалдың күшеюінен қорқу танымал Шах Ни‘матуллаһ Вали Кирманиді (834/1431 ж. қ. б.) сол аймақтардан қудалауға алып келді. Ни‘матуллаһ негізін қалаған шииттік тариқаттың дереккөздерінде Нақшбандийаға дейінгі Ходжаганийа әулиесі Саййид Амир Кулалдың Тимурға Ни‘матуллаһтың ықпалы көтеріліске әкелуі мүмкін екенін ескертіп, оны қудалауға кеңес бергені айтылады.33 Жоғарыда айтылған Захабийа дереккөзі Ходжа Исхақ Хутталанидің өмірі туралы құнды мәлімет береді. Ол Нурбахш оқиғасы мен Ходжа Исхақтың өлімін басқа қырынан көрсетеді. Бұл дереккөз Хусайн Карбала’и Табризидің шамамен 990/1582 жылы жазған «Равзат ал-джинан ва джаннат ал-джанан» атты еңбегі болып табылады. Карбала’идың әкесі Нурбахштың қарсыласы ‘Абдуллаһ Барзишабадиден тараған Саййид Ахмад Лаланың (912/1507 ж. қ. б.) шәкірті болған. Көрнекті әулиелерге арналған бұл еңбек автордың рухани силсиласын Наджм аддин Кубраға дейін толықтай қамтиды. «Равзат ал-джинанға» сәйкес,34 Ходжа Исхақ Хутталани, Саййид ‘Али Хамаданидің басты шәкірті болған. Ол 730 немесе 731/1330-1331 жылдары Хутталанда дүниеге келген. Оның әкесі Амир ‘Алишах Хутталани (осы дереккөзде оны «Амир Арамшах» деп те атайды) болған. Ходжа Исхақтың әкесінің Хутталанның жергілікті билеуші әулетімен байланысы болғанын ескерсек, 773/1372 жылы Амир Кайхусрау Хутталанидің Тимурға қарсы күресте Хорезм билеушісі Хусайн Суфиге қолдау көрсеткені үшін жазаланғаны қызық.35 Шын мәнінде, Карбала’и Ходжа Исхақтың Саййид ‘Али Хамаданиға адалдығын көрсететін екі түсініксіз оқиғаны сипаттай отырып, Хутталанидің Тимурға қатысты «отбасылық» жаугершілігін меңзейді. Карбала’идың айтуынша, Ходжа Исхақ Хамаданиді қолдағанын Тимурдың сарайында оған қарсы айтылған жала мен күдіктерге қарамастан көрсетті. Хикаяға сәйкес, Хамаданидің Хутталанда болуы үлкен дүрбелең тудырғандықтан, оның қарсыластары Тимурға оның ықпалының күшейіп жатқаны туралы ескерткен және Хамадани саяси билікке ұмтылып жатыр деп айыптаған. Олар Хамаданидің шәкірттері арасында «Амир Арамшахтың» ұлы Ходжа Исхақ Хутталани бар екенін айтқан. Тимур оның әкесінің бұрын өз жеріне араласқанын ескере отырып, Ходжа Исхақты Хамаданидің қарсыластары сипаттаған қиындықтардың ықтимал бастаушысы деп санаған. Алайда, Хамадани Тимурдың алдына шақыртырылғанда, Ходжа Исхақ ордаға асығып, ұстазынан бұрын келген. Хикаяға сәйкес, Ходжа Исхақ Тимурдың алдына қара сәлде тағып келеді. Бұл оның ашуын келтіреді. Амир оны құрметсіздік пен бүлікшілдіктің белгісі деп қабылдап, Хутталаниді («бұл кішкентай моңғол») тұтқындауды және оның басынан сәлдесін алуды бұйырды. Ходжа сәлдені тек басын кесіп алғанда ғана беретінін мәлімдегенде, Тимурдың көңіл күйі кенеттен өзгерді және ол бұйрықты өзгертті. Тимур: «Оған зиян тимеуі үшін 2000 қыпшақ жылқысын берсін», – деп бұйырды. Ходжа Исхақ 1200 жылқы беруге келісті және сол үшін босатылды. Бұл келісімнен кейін Хамадани Тимурдың алдына жеткізілді және ол өзінің шәкіртінен де батыл әрекет еткенімен аман қалды. Карбала’идың айтуынша, саййид ешқашан артын құбылаға қаратып отырмайтыны белгілі болған. Алайда, Тимурдың қабылдауында оған берілген орын оны солай жасауға мәжбүрледі. Хамадани бұйрық бойынша отырды және Тимур одан неге құбылаға артын бұрғанын сұрады. Саййид: «Кім де кім сізге жүзін бұрса, оның арқа жағы міндетті түрде құбылаға қарап тұрады», – деп жауап берді.36 Амир тағы да ашуланды, бірақ Хамадани оған өзінің саяси билікке ұмтылмайтынын түсіндірді. Ол бір көрген түсін сипаттап берді, онда оған тағам ұсынылған, бірақ ол хадисте айтылғандай: «Дүние – өлік, оны іздегендер – иттер» деген сөзге сәйкес, ақсақ ит тағамды алуға шыққанын көріп, оны алудан бас тартқанын айтты. Тимур бұл сөздерден өзінің әлемді жаулап алатынын түсініп, саййидтан кешірім сұрады. Дегенмен, Хамадани оның кешірімдерін қабылдамай, Құдайдың оған Кашмирге барып, исламды насихаттау туралы бұйрық бергенін, сондықтан Хутталанда болғанын ғана айтты. Содан кейін ол Ходжа Исхақпен бірге Хутталанға қайта оралды. Карбала’идың хикаясы осылай. Ходжа Исхақ пен Хамаданидің Тимурмен кездесулері қалай байланысқаны анық емес. Хикаяның мақсаты Ходжа Исхақтың ұстазына адалдығын көрсету болғанымен, ол әңгіме де нақты расталмаған. Ходжа Исхақтың Тимурдың алдына барғаны туралы оқиға қысқаша ғана баяндалған және бұл дереккөзде әр шайхтың Тимур алдында батылдық танытқанын көрсету үшін екі бөлек оқиға біріктірілген болуы мүмкін. Карбала’идың Ходжа Исхақтан кейін келетін Хамаданидің өмірбаянында осы немесе басқа кездесу туралы ешқандай мәлімет жоқ және Ходжа Исхақ пен Тимур арасындағы қастық Хамаданиға қосымша дәлел беру үшін қолданылған болуы мүмкін деген де болжам бар. Бұрын атап өткендей, Хамадани мен Тимур арасындағы кез келген кездесуді ерте дереккөздер растамайды. Карбала’и әдетте Хамаданиді сипаттау үшін Джа‘фар Бадахшидің еңбегіне сілтеме жасайды, бірақ мұндай оқиға онда жоқ. Сондықтан, Карбала’и Ходжа Исхақ силсиласы арқылы жеткен дәстүрді шынайы жазып отыр ма, жоқ па, оны айту қиын. Қалай болғанда да, бұл хикая Тимурдың ертеректегі карьерасына көбірек тиесілі. Бұл Хамаданидің Хутталанда болған кезеңіне (773774/1371-1372)37 және Тимурға қарсы шыққаны үшін ханзада Хутталанидың өлімі кезеңіне сәйкес келуі мүмкін. Хикаяның нанымдылығынан бөлек, ең маңыздысы – Ходжа Исхақ Хутталани мен Тимур арасындағы қастықтың дәлелі. Егер біз Хамаданидің амирге деген менсінбеушілігін ескеретін болсақ, онда Ходжа Исхақтың Тимурға деген жеке қастығы мен шайхының рухани қолдауын қоса қарастыруымыз керек. Дәл осы дұшпандық Ходжаның шамамен елу жылдан кейін, саяси амбициялары бар деп күдік тудырған тағы бір саййидпен байланысты оқиғада қайтыс болуына негіз болған. Карбала’идың бұл оқиға туралы хикаясы Нурбахш оқиғасының барынша ақылға қонымды және сенімді нұсқасын береді. Карбала’идың айтуынша, Хутталанидің шәкірттерінің бірі Саййид Мухаммад Нурбахшты Гератта кездестіргеннен кейін Ходжа Исхаққа ұсынып, таныстырған. Нурбахш Ходжа Исхақтың шәкірттерінің қатарына кіріп, тақуалықты қатаң ұстанған және әдеттегідей, бірқатар жас шәкірттерді тәрбиелеуге жауапты болған. Осы шәкірттердің бірі түсінде саййидтің үстіне көктен жарық сәуле түсіп, одан қалған шәкірттерге таралғанын көрген. Бұл көрген түс туралы білгеннен кейін Ходжа Исхақ оған «Нурбахш» деген есімді берген. Бірақ Саййид ‘Абдуллаһ Барзишабади Ходжа Исхаққа қызметке келгенде, оның барлық шәкірттері, соның ішінде Нурбахш та, Барзишабадиге тапсырылған. Нурбахш шәкіртінің көрген түсін өзінің Махди екендігінің дәлелі деп есептеді. Бірақ ол бұл мәселені Барзишабадимен талқылағанда, Барзишабади бұл пікірімен келіспеді. Нурбахш оның келіспегенін қызғаныш деп қабылдап, өз жақтастарымен бірге Ходжа Исхаққа барып, оның Махди мәртебесін көтеруін сұрайды. «Жағдай осылай өрбіп, бұл ұзақ уақыт айтылып жүрді. Ақыр соңында Ходжа [Саййид] Махди дәрежесін қабылдады. Өйткені ол кезде Ходжа қартайып, әлсіреп, күші кетіп қалған еді. Дервиштердің ауыртпалығынан шаршағандықтан, өз істері мен мәселелерін Мир Саййид ‘Абдуллаһға тапсырды». Саййид ‘Абдуллаһ Ходжа Исхақтың Нурбахштың мүдделеріне келіскенін естігенде, өз шайхына барып ол түстің Нурбахш айтқандай мағынасы жоқ екенін және оны қате жорылғанын айтты. Ходжа келісіп, өз пікірінен қайтты, «алайда осы түстің дәні жүрегіне себілгені соншалық, оны тоқтату мүмкін болмады». Сондықтан Ходжа ‘Абдуллаһ Барзишабадиді тариқат істері үшін жақын жердегі Мунк қаласына жібергенде, Нурбахштың жақтастары осы сәтті пайдаланып, өздерінің әрекеттерін бастады. Бұл Хутталан, Бадахшан және көршілес аймақтарда дүрбелең туғызды. «Мирза Шахрухқа Ходжа Исхақ жас саййидті «Махди» деп жариялап, оны билеуші етіп қойғаны және оны «Имам» деп атағаны туралы хабар жетті», – хикая осылай жалғасады. Шахрух әскер жіберді және одан кейін болған шайқаста Ходжа Исхақтың екі ұлы және 80-нен астам сопы қайтыс болды. Нурбахш тұтқындалып, түрмеге қамалды. Бірақ, Карбала’идың жазуынша, «Мирза Шахрухтың қызметінде Ходжа Исхақтың ата-бабаларының арасынан шыққан амирлерге байланысты бұрыннан жауласып жүргендер бар еді. Сонымен қатар, олар Шахрухты жаңылыстырып, бұл жас саййидті кінәлі деп санаудың қажеті жоқ, себебі оның пірі оған «сен Махди» деп айтқанын, сондықтан оны босату керектігін айтты». Алайда Ходжа Исхақ өлім жазасына кесіліп, 827/1424 жылдың рамазан айында 96 жасында өлтірілді.38 Ол шейіт болғаннан кейін, оның жақтастары аспаннан қан жауғанын көрген. Бұл Ходжа Исхақтың «Құдайдың орынбасарларының» (абдал) қутбы болғанының белгісі деп түсіндірілді. Карбала’идың хикаясы Кубрауийа тариқатының бөлінуін Нурбахштың «Махди» болуға ұмтылуымен байланыстырады. Бірақ Ходжа Исхақтың «Махди» деген мүддені алғашында мақұлдағанын мойындайды. Нурбахшийа хикаясымен салыстырғанда, бұл Захабийа хикаясы орынды әрі ақылға қонымды көрінеді. Егер бұл хикая тек Нурбахшты қаралап, Барзишабадидің Ходжа Исхақтың заңды мұрагері екенін дәлелдеу үшін ғана жазылған болса, онда Ходжа Исхақтың Нурбахштың талабын әу баста мақұлдағанын жоққа шығарар еді. Немесе мұны жақсырақ жасырып қояр еді. Алайда Карбала’идың хикаясы техникалық тұрғыдан Нурбахшийаның Ходжаның олардың негізін қалаушыны «Махди» деп мойындағаны туралы талабын қолдайды, сондай-ақ, Ходжа Исхақтың мақұлдауын қайтарып алғанына қарамастан, оның қайғылы өлімінің алдын алу мүмкін болмағанын мойындайды. Дегенмен, Захабийа дереккөзінде Ходжа Исхақтың Нурбахштың қасиеттерін мойындағанына қарамастан, Барзишабадиді мұрагері ретінде тағайындағаны күмәнсіз екені айтылады. Ходжа Исхақтың нақты пікірі ақыры белгісіз болып қалады. Алайда Нурбахшийа мен Захабийа нұсқаларын теңдей қарастырғанда да, Ходжа Исхақтың Нурбахшпен байланысы оның Тимур әулетінің қолдаушыларына қарсы тұрған саяси ұстанымының бір сылтауы болғаны көрінеді. Бұл Ходжа Исхақтың қайғылы тағдырына ықпал еткен факторлардың бірі болғаны анық. Ходжа Исхақтың шейіт болуы оның шәкіртін «Имам» немесе «Махди» деп жариялауына емес, Тимур мен оның ұлының қолдаушыларына қарсы саяси ұстанымының салдары болды. Себебі, Нурбахштың өзі босатылып, оған ешқандай ауыр жаза қолданылған жоқ. Тек кейіннен «Халифа» авторитетіне қатысты қайта қойған мүдделерінен бас тартқызылды. Кубрауийа тариқатының Орталық Азияның оңтүстік-шығыс аймақтарына енуі шайхтың жергілікті әулеттік билеушілермен байланысына әкелген сияқты. Бұл билеушілер Шағатай ұлысының ыдырау кезеңінде күшейіп, біртіндеп Тимурдың Орталық Азияны қайта біріктіруіне қарсы тұра алмай жеңіліске ұшырады. Саййид ‘Али Хамадани Гераттағы Карт әулетінің мүшесі Султан Ғийас ад-дин Пир ‘Алимен қарым-қатынаста болды39 және Бадахшан мен Хутталанның жергілікті билеушілерімен тығыз байланыста болған.40 Ол Кашмирге барғаннан кейін, өзі мен оның ұлы – Саййид Мухаммад Хамадани, Султан Қутб ад-дин мен Султан Сикандарға айтарлықтай ықпал етті. Бұл уақытта аймақта мұсылман билігі алғаш рет нығайып келе жатқан еді.41 Бұл жергілікті үш әулет Тимур үшін қауіпті болып саналды. Герат пен Бадахшанның билеушілері толығымен жойылды, ал Кашмир сұлтандығы вассалдыққа айналды. Хамаданидің басты мұрагері Ходжа Исхақ та Хутталан амирлерімен тығыз байланыста болған сияқты, бірақ олар да Тимурмен күресте жеңіліс тапты. Ақырында, Ходжа Исхақтың өзі де Тимурға қарсы байланыстары үшін жазаға тартылды. Қысқаша айтқанда, XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың басындағы Орталық Азиядағы Кубрауийа шайхтары Тимурдың қарсыластарын қолдады. Ал олардың жеңілісі Кубрауийаның саяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайына зиян тигізді. Бұл тариқат Тимур әулетінің Орталық Азияны қайта біріктіру жетістігінің құрбанына айналды және бұл Кубрауийа силсиласындағы бөлінумен бірге оның рухани және зияткерлік күші мен Орталық Азиядағы қоғамдағы ықпалын әлсіреткен сияқты. Кубрауийа-Хамаданийа тариқатына келер болсақ, Ходжа Исхақ Хутталанидің өмірінің соңына қарай күшейген бөлініс, Барзишабадиден гөрі Нурбахшқа байланысты болды. Бұл тек Карбала’идің Кубрауийа бөлінуі туралы хикаясының шынайы болғаны себебінен емес немесе Нурбахштың діни және саяси көзқарастарының өзінен бұрынғы адамдардың көзқарастарынан айтарлықтай айырмашылығы болғаны себебінен ғана емес.42 Сонымен қатар, XVI ғасырға дейін Орталық Азияда қалған Кубрауийа силсиласы желілерінен алынған дәлелдермен де бұл бөлініс расталады. Сонымен қатар, Барзишабадиді Захабийа тариқатының тікелей негізін қалаушысы ретінде қарастыратын кейінгі ирандық көзқарасты да қабылдауға болмайды. Өйткені Барзишабадидің ізбасарлары Захабийа тариқатының шииттік бағытқа өтуіне қатысы жоқ Орталық Азиядағы силсилаларды қамтиды. Енді Барзишабадидің Орталық Азиядағы ізбасарларына тоқталмас бұрын, Кубрауийа тариқатының Нурбахшийа және Захабийа тармақтарының дамуын қысқаша қарастыра аламыз. Саййид Мухаммад Нурбахштың ізбасарлары туралы мәліметтер негізінен ирандық деректерден, әсіресе жоғарыда айтылған Шустари еңбегінен алынған. Нурбахштың өзі 869/1464-1465 жылы қайтыс болғанынан кейін, оның тариқатын  ұлы Шах Қасим (912/1506-1507 ж. қ. б.) басқарған.43 Иранда Нурбахшийа шайхтары Шираз, Шуштар, Йазд және Рей қалаларында танымал болған. Ал бұл тариқаттың кейінгі өкілдері Сафавилер билеушілерімен қақтығыстарға түскені белгілі. Шах Тахмасп Нурбахшийаны басып-жаныштағанымен, ол Иранда XVIII ғасырда ұйымдасқан шииттік сопылық тариқат ретінде қайта жандану үшін жасырын түрде өмір сүруін жалғастырды. Шығыста Нурбахштың немересі Шах Баха’ ад-дин бір кездері Тимурилер әулетінің билеушісі Хусайн Байқараға қызмет етті.44 Ал Шах Қасимның тағы бір шәкірті, атақты Шамс ад-дин ‘Ирақи (933/1526 ж. қ. б.), алғашында Тимур әулетінің сұлтанының елшісі ретінде Кашмирге барған. ‘Ирақи онда Нурбахшийа қозғалысын ұйымдастыруға үлкен ықпал еткен. Сол үшін оны Мирза Хайдар Дулати «Тарих-и Рашиди» еңбегінде қатты айыптаған.45 Бұл бағыт XVII ғасырда Кашмирдегі Моғол губернаторлары тарапынан жойылғанымен, едәуір қауым Балтистанға қашып барып, XIX ғасырға дейін Нурбахшийа орталығы ретінде танымал болған.46 Нурбахштың қарсыласы, Саййид ‘Абдуллаһ Барзишабади, Ирандағы Захабийа тариқатының басында тұр. Грамлих пен Арджоманд оның тарихын баяндаған,47 бірақ олар Барзишабадиден тараған Орталық Азиядағы тармақтар туралы білмеген. Шын мәнінде, «Захабийа» термині тек Ирандағы Барзишабади силсиласының шииттік болып кеткен тармақтарына қолданылатын жалпы атау болып табылады және белгілі бір біртұтас силсилаға сілтеме жасамайды.48 Грамлих зерттеген Захабийа силсиласы қазіргі ғасырға дейін жетеді (ол негізінен «Маджалис алму’минин» мен Ма‘сум ‘Али Шахтың «Тара’иқ ал-хада’иқ» еңбектеріне, сондай-ақ, басқа ирандық дереккөздерге сүйенеді). Ол Барзишабадидің үшінші буын мұрагері және Орталық Азия силсилаларындағы маңызды тұлға Хаджжи Мухаммад Хабушанидің (937/1530-1531 ж. қ. б.) ізбасары болған Ғулам ‘Али Нишапуриге барып тіреледі. Ал «Равзат ал-джинан» еңбегінің авторы Хусайн Карбала’идың мүше болған Захабийа силсиласы Барзишабадидің тікелей шәкіртіне – Саййид Ахмад Лалаға барып тіреледі. Ахмад Лала49 – Хусайн Карбала’идың арғы атасы, Шах Исма‘ил Сафавидің серігі болған, ал оның ұрпақтары Табризде Захабийа шайхтары ретінде белсенді қызмет атқарған. Бұл тармақтардың қашан шииттік бағытты қабылдағаны белгісіз, бірақ бұл өзгеріс XVI ғасырдың ортасында болған болуы керек. Қалай болғанда да, Табриздегі Захабийа Карбала’идың кезеңінен кейін сақталмады, ал Иранда тек Ғулам ‘Али Нишапуридің силсиласы ғана белсенді болып қалды.

***

18 Хусайн Хорезми, Кунуз ал-хақа’иқ, British Library қолжазбасы Or. 12984, п. 4a; Йанбу‘ аласрар фи наса’их ал-абрар, ред. Махди Диракшан (Тегеран: Интишарат-и Анджуман-и устадан-и забан ва адабийат-и фарси, № 7, 1360/1981), бб. 158-159, 224-225.

19 Сағарджи Исфарайинидің және Симнанидің шәкірті болғаны туралы XVI ғасырдың аяғындағы Хусайн Карбала’и Табризидің «Равзат ал-джинан ва-джаннат ал-джанан» еңбегінде айтылады (ред. Джа‘фар-Султан ал-Қурра’и, Тегеран, 1344/1965; Фарси мәтіндер сериясы, № 20), I, бб. 68-69; тек Исфарайини осы кезеңдегі тағы бір жұмыс «Рийаз алаулийа» еңбегіндегі силсилада ғана аталады: Calcutta, Asiatic Society of Bengal, Curzon Collection қолжазбасы, № 704, пп. 110a-b. Бартольд (О погребении Тимура // Сочинения, II/2, бб. 434-435) қате түрде Сағарджиді Самарқанд әулиесі Наджм ад-дин Басирдің шәкірті деп санайды, ол Басирдің бейітінің жанында жерленген. Herman Landolt Сағарджиді Исфарайини мен Симнани хаттарында айтылған «Бурхан ад-дин Армалиғи» деп санауға болады деп ұсынады (басылымға қар.: Correspondence spirituelle échangée entre Nuroddin Esfarayeni (оb. 717/1317) et son disciple ‘Alaoddawleh Semnani (оb. 736/1336) (Teheran: Departement d’Iranology Franko-Iranien de Recherche, 1972; Bibliothèque Iranienne, № 21), introduction, бб. 8-9), бірақ бұл сәйкестендірудің тәуелсіз дәлелі жоқ. 20 Қар.: Voyages d’Ibn Battuta, ed. & tr. C. Defremery and B.R. Sanguinetti (Paris, 1854; қайта басылымы, Paris: Éditions Anthropos Paris, 1969), III, б. 255, IV, бб. 126-127. 21 Қар.: Бартольд, «О погребении», бб. 434-435; Рисала-йи Хазрат Қутб ал-ақтаб Нур ад-дин Басир, РҒА ШҚИ қолжазбасы, No. В 4464, п. 195b; Абу Тахир Ходжа Самарқанди, Самарийа, ред. Ирадж Афшар (Тегеран: Интишарат-и Фарханг-и Иран-замин, № 9, 1343), б. 73. 22 Ахмад Кашмири. Шаджара-йи табақат-и маша’их. ӨР ШИ қолжазбасы 1426 (СВР, III, бб. 361362, № 2686). 23 J.K. Teufel, Eine Lebensbeschreibung des Scheichs ‘Ali-i Hamadāni (gestorben 1385): Die Xulāṣat alManāqib des Maulānā Nūr ud-Dīn Cafar-i Badaxši (Лейден: E.J. Brill, 1962). Хамадани туралы,

қар. сондай-ақ, А.А. Hekmat, «Les voyages d’un mystique persan de Hamadan au Kashmir», Journal Asiatique, 240 (1952), бб. 53-66; M. Molé, «Les Kubrawiya entre sunnisme et shiisme aux huitième et neuvième siècles de l’hégire», Revue des études islamiques, 29 (1961), бб. 110-124; Molé, «Profession de foi de deux Kubrawis: ‘Ali Hamadāni et Muhammad Nūrbakhsh», Bulletin d’Études Orientales, 17 (1961-62), бб. 133-204; Molé, “Kubrawiyat II: Ali b. Šihābeddīn-i Hamadānī’nin Risāla-i futuvvātiyya’si,” Şarkiyat Mecmuası, 4 (1961), бб. 33-72; F. Meier, «Die Welt der Urbilder bei ʿAli Hamadānī (d. 1385)», Eranos-Jahrbuch, 18 (1950), бб. 115-172; М. Султанов, Идейные истоки формирования мировоззрения Али Хамaдани // Известия АН ТаджССР, Отделение общественных наук, 1982, № 4, бб. 43-47 (тәжік тілінде); Мухаммад Рийаз Хан, «Хадамат-и Амир-и Кабир Мир Саййид ‘Али Хамадани дар шабх-и қарах-и Пакистан ва Хинд (қарн-и хаштум)», Ма‘ариф-и ислами (Тегеран), № 6 (1347), бб. 95-99; және оның, «Матн-и мактубат-и Мир Саййид ‘Али Хамадани», Маджалла-йи Данишкада-йи адабийат ва ‘улум-и инсани (Тегеран), 21 (1353/1974-1975), бб. 33-36. 24 Қар.: Rizvi, History of Sufism in India, I, бб. 291-292; Abdul Qaiyum Rafiqi, Sufism in Kashmir from the Fourteenth to the Sixteenth Century (Varanasi: Bharitya Publishing House, 1972), бб. 31-85; Р.К. Parmu, A History of Muslim Rule in Kashmir 1320-1819 (Delhi: People’s Publishing House, 1969), бб. 101-114; Prithvi Nath Kaul Bamzai, A History of Kashmir (New Delhi: Metropolitan Book Company, 2nd ed., 1973), бб. 525-527. 25 Қар.: Parmu, History of Muslim Rule, б. 104, мәтін және аудармасымен бірге бб. 467-475; Rafiqi, Sufism in Kashmir, б. XVIII, осы құжаттың түпнұсқалығына күмән келтіреді. 26 Қар.: Teufel, Lebensbeschreibung, бб. 35-36.

27 Richard Gramlich, Die schiitischen Derwischorden Persiens, erster Teil: Die Affiliationen (Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1965; Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes, XXXVI, 1), бб. 14-16. 28 Molé, «Les Kubrawiya», бб. 125-126. 29 Hamid Algar, «Kubrā», EI2 V, бб. 300-301; сондай-ақ, оның Разидің басты еңбегінің аудармасына кіріспесін қар., Hamid Algar, The Path of God’s Bondsmen from Origin to Return (Mersād al-‘ebād men elā’l-ma‘ād), A Sufi Compendium by Najm al-Dīn Rāzi known as Dāya (Delmar, New York: Caravan Books, for Persian Heritage Series, 1982), бб. 2-7. 30 Said Amir Arjomand, The Shadow of God and the Hidden Imam: Religion, Political Order, and Societal Change in Shi’ite Iran from the Beginning to 1890 (Chicago: University of Chicago Press, 1984), бб. 74-76, 114-116. 31 Нуруллаһ Шуштари, Маджалис ал-му’минин (Тегеран, 1299/1881-1882), II, бб. 144-149; қар. Ма‘сум ‘Али Шах, Тара’иқ ал-хада’иқ (Тегеран, 1339-1345/1960-1966), II, бб. 338-340.

32 Осы уақытта Хусайн Хорезми Шахрухтың сарайына Гератқа, көрнекі түрде оның мистикалық ғазалы бойынша күпірлік айыптарына жауап беру үшін шақырылды (қар. Науа’и, Мажолисун нафоис: илмий-танқидий текст, ред. Суйима Ғаниева (Ташкент: Фан, 1961), бб. 9-10; Хондамир, Хабиб ас-сийар (Тегеран, 1339/1960, IV, б. 9). Сопы ақын Қасим-и Анвар да Гератқа Шахрухқа қарсы қастандыққа қатысы бар деген күдікпен 830/1426-1427 жылы шақырылды (Arjomand, Shadow, б. 74). 33 Қар. Jean Aubin, ред., Matériaux pour la biographie de Shah Nimatullah Wali Kermani (Tehran: Département d’Iranologie de l’Institut Franco-Iranien, 1956; Bibliothèque Iranienne, vol. VII), introduction, бб. 13-14.

34 Карбала’и (қар. жоғарыда, ескерту 19), II, бб. 243-250. 35 Шараф ад-дин ‘Али Язди, Зафарнома, факсимильді басылымды А. Урунбаев дайындаған (Ташкент: Фан, 1972), п. 148b; Йазди Кайхусраудың бауырларының бірі ретінде Кайқубадты (пп. 138b-139a) атайды; қар. C.E. Bosworth, «Khuttalānī», in: EI2 V, б. 76. Кайхусраудың өлімі, сондай-ақ, «Муджмал-и Фасихи» еңбегінде (XV ғасырдың ортасында құрастырылған) ескертіледі; қар. сондай-ақ, Mirza Muhammad Haydar Dughlat, Tārīkh-i Rashīdī, tr., N. Elias and E. Denison Ross, History of the Moghuls of Central Asia (London: Curzon Press, 2nd ed., 1898), бб. 21, 24 және Бартольд, Улугбек и его время // Сочинения, II/2, бб. 42-43. 36 Бұл хикаяның кейінірек танымал болған версиясы (оны Рафиқи кашмирлік дереккөздерге сілтеме беріп атап өтеді: Rafiqi, Sufism in Kashmir, б. 33), Хамадани құбылаға қарап туруы үшін Тимурдың сарайын айналғанын айтады.

37 Teufel, Lebensbeschreibung, бб. 30-31.

38 «Равзат ал-джинан» (п. 119b) оның қайтыс болған жылын 826 деп береді (Шуштариге сәйкес), бірақ оның қайтыс болған кезде 91 жаста болғанын айтады; Rafiqi (Sufism in Kashmir, б. 97) Хутталанидің туған жылын 735/1334 деп берген кашмирлік дереккөзді айтады (бұл «Рийаз ал-аулийа» еңбегінде берілген жасқа сәйкес келеді), бірақ оның қайтыс болған заманын 816/1413 жыл деп көрсетеді, бірақ бұл соңғысы қате болуы мүмкін.

39 Teufel, Lebensbeschreibung, б. 28; қар. Parmu, History of Muslim Rule, бб. 115-126; Bamzai, History of Kashmir, бб. 527-528. 40 Teufel, Lebensbeschreibung, бб. 30-31. 41 Қар. Parmu, History of Muslim Rule, бб. 115-116; Bamzai, History of Kashmir, бб. 527-528. 42 Тіпті Моле, Кубрауийа доктринасында бастапқыдан-ақ шиит элементінің күшті екенін көрсе де, Хамадани мен Хутталани суннит болғанын және тек Нурбахшта шииттік теологияның дамығанын мойындады («Les Kubrawiya», бб. 124-126, 137).

43 Қар. Gramlich, Schiitischen, бб. 14-15; Arjomand, Shadow, б. 115. 44 Arjomand, Shadow, б. 115. 45 Elias and Ross, tr., History, бб. 434-435; қар. Rizvi, History of Sufism in India, I, бб. 298-299, Parmu, History of Muslim Rule, бб. 195-196 және ескертпелер 88-90. 46 Қар. Parmu, History of Muslim Rule, бб. 195-196 және ескертпелер 88-90. 47 Арджомандтың Захабийа силсиласы туралы хикаясы (Shadow, бб. 114-115) Хаджжи Мухаммад Хабушани туралы қате мәлімет береді. Мұнда ‘Абдуллаһ Барзишабади айтылуы керек; ол Кубрауийа бөлінісі Нурбахш пен Хабушани ізбасарларының арасында болғанын айтады, шындығында Хабушани – Нурбахштың замандасы Барзишабадидің үшінші ұрпақ мұрагері болған. 48 Gramlich, Schiitischen, I, бб. 16-18; Тара’иқ, III, б. 345. 49 Қар. Arjomand, Shadow, бб. 114-115 (мұнда Лала Хабушанидің шәкірті деп қате айтылған); Карбала’и, бб. 109-206.

Девин ДиУис. Қазақстан мен Орталық Азиядағы ислам және Йасауийаның мәдени тарихы. Ағылшын тілінен қазақ тіліне аудармасы / Аударған: Камила Муминова. Баспаға дайындағандар: Ұрқия Утепбергенова, Әшірбек Муминов, Нұрлан Дүкенбаев және Селахаддин Уйгур. – Ыстамбұл, Алматы: «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы, IRCICA, 2025. – 688 б. – (Ислам өркениетінің тарихы бойынша дереккөздер мен зерттеулер сериясы; № 61) ISBN: 978-92-9063-453-9