Жәбірейіл хадисі
Омар ибн әл-Хаттабтан (Алла оған разы болсын) риуаят етіледі: бір күні сахабалар Алла Елшісінің ﷺ жанында отырған кезде, үстінде аппақ киімі бар, шашы қап-қара, бойынан сапардың белгісі байқалмайтын әрі оны ешкім танымайтын бір адам келді. Ол Пайғамбардың ﷺ алдына отырып:
— Уа, Мұхаммед! Маған Ислам туралы хабар берші, — деді.
Алла Елшісі ﷺ былай жауап берді:
— Ислам — Алладан басқа құлшылыққа лайықты ешбір тәңір жоқ екеніне және Мұхаммедтің Алланың Елшісі екеніне куәлік етуің, намаз оқуың, зекет беруің, Рамазан айында ораза ұстауың және мүмкіндігің болса Қағбаға қажылық жасауың.
Сонда әлгі адам:
— Дұрыс айттың, — деді де:
— Маған Иман туралы хабар берші, — деп сұрады.
Пайғамбар ﷺ былай деді:
— Иман — Аллаға, Оның періштелеріне, кітаптарына, пайғамбарларына, Ақырет күніне және тағдырдың жақсысы мен жаманының Алладан екеніне сенуің.
Содан кейін ол:
— Маған Ихсан туралы хабар берші, — деді.
Пайғамбар ﷺ былай жауап берді:
— Ихсан — Аллаға Оны көріп тұрғандай құлшылық етуің. Егер сен Оны көрмесең де, Ол сені көріп тұрғанын білуің.
Осыдан кейін әлгі адам кетіп қалды. Сонда Пайғамбар ﷺ Омардан:
— Уа, Омар! Бұл сұрақ қойған адамның кім екенін білесің бе? — деп сұрады.
Омар:
— Алла мен Оның Елшісі жақсырақ біледі, — деп жауап берді.
Сонда Алла Елшісі ﷺ:
— Бұл Жәбірейіл еді. Ол сендерге діндеріңді үйрету үшін келді, — деді.
Бұл ұлы хадис «Жәбірейіл хадисі» деген атпен белгілі. Ислам ғұламалары бұл хадисте діннің барлық негіздері қамтылғанын айтқан. Жәбірейілдің қойған үш сұрағы мен Алла Елшісінің ﷺ берген үш жауабы Исламдағы үш негізгі ғылымның — фиқһтың, ақиданың және тасауфтың негізін құрайды.
Пайғамбар ﷺ Исламды шәһадат айту, намаз оқу, зекет беру, ораза ұстау және қажылық жасау арқылы түсіндірген кезде, адамның сыртқы амалдары туралы айтты. Осы мәселелерді зерттейтін ғылым — фиқһ. Фиқһ құлшылықтардың, сауда-саттықтың, неке мен отбасының, мұрагерліктің және мұсылман өмірінің басқа да практикалық мәселелерінің үкімдерін түсіндіреді. Сондықтан ғұламалар Жәбірейіл хадисіндегі Ислам бөлімін фиқһ ғылымының негізі деп санаған.
Ал Пайғамбар ﷺ Иманды Аллаға, періштелерге, кітаптарға, пайғамбарларға, Ақырет күніне және тағдырға сену деп түсіндірген кезде, жүректегі сенім мәселелері туралы айтты. Бұл мәселелерді зерттейтін ғылым — ақида. Ақида мұсылманның неге сенуі тиіс екенін, дұрыс сенім мен адасқан көзқарастардың ара-жігін ажыратады. Сондықтан Иман бөлімі ақида ғылымының негізі болып табылады.
Пайғамбар ﷺ Ихсанды Аллаға Оны көріп тұрғандай құлшылық ету, ал көрмесең де Оның сені көріп тұрғанын сезіну деп түсіндірген кезде, жүректің жағдайы, ықылас, тақуалық және рухани кемелдік туралы айтты. Бұл мәселелермен тасауф ғылымы айналысады. Тасауф немесе нәпсіні тәрбиелеу ғылымы жүректі тәкаппарлықтан, көреалмаушылықтан, риядан, дүниеқоңыздықтан және басқа да рухани дерттерден тазартуды, сондай-ақ ықылас, сабыр, кішіпейілділік және Аллаға деген сүйіспеншілік сияқты көркем қасиеттерді қалыптастыруды мақсат етеді. Сондықтан Ихсан тасауф ғылымының негізі болып табылады.
Ғасырлар бойы Әһлі Сүннет уәл-Жамағат ғалымдары осы үш негізді сақтап келді. Фиқһта мұсылмандар Имам Ағзам Әбу Ханифа, Имам Мәлик ибн Анас, Имам Мұхаммад ибн Идрис әш-Шафиғи және Имам Ахмад ибн Ханбал мазһабтарының біріне ерді. Ақидада Әһлі Сүннеттің негізгі екі мектебі — Имам Әбу әл-Хасан әл-Ашғари мен Имам Әбу Мансур әл-Матуриди мектептері болды. Ал ихсан мен рухани тәрбие мәселелерінде мұсылмандар Жүнәйд Бағдади, Имам Ғазали, Абдулқадир Жәйлани, Ахмад Рифаи және басқа да көптеген ұлы ғалымдардың мұрасын ұстанды.
Орталық Азия ислам өркениетінің маңызды орталықтарының бірі болды. Бұл өңірден шыққан көптеген әулиелер мен ғұламалар түркі халықтары арасында Исламның таралуына зор үлес қосты. Олардың қатарында Қожа Ахмет Ясауи, оның ұстазы Арыстан баб, Хәкім Ата атанған Сүлеймен Бақырғани, Зеңгі ата, Сейіт ата, Бахауддин Нақшбанд, Ұбайдулла Ахрар және басқа да көптеген рухани тұлғалар бар.
Қазіргі Қазақстан аумағында да Ислам мен руханияттың дамуына үлкен үлес қосқан Бекет ата, Шопан ата, Масат ата, Қараман ата секілді әулиелер ерекше құрметке ие болды. Олар халықты Құран мен Сүннетке, ханафи фиқһына, матуриди ақидасына және ихсан жолына тәрбиеледі.
Осылайша, Әһлі Сүннет уәл-Жамағаттың классикалық түсінігі мынадай түрде қалыптасты: фиқһта — төрт мазһабтың біріне еру, ақидада — Ашғари немесе Матуриди мектебін ұстану, ал рухани тәрбие мен жүректі тазартуда — Құран мен Сүннетке негізделген ихсан және тасауф жолымен жүру.
Сондықтан Жәбірейіл хадисі жай ғана бір оқиға емес, бүкіл діннің қысқаша мазмұны болып табылады. Ислам — фиқһ арқылы үйренілетін дұрыс амалдарды, Иман — ақида арқылы үйренілетін дұрыс сенімді, ал Ихсан — тасауф арқылы үйренілетін жүрек тазалығы мен рухани кемелдікті білдіреді. Осы үшеуі бірігіп мұсылман дінінің толық көрінісін құрайды. Сол себепті Алла Елшісі ﷺ: «Бұл Жәбірейіл еді. Ол сендерге діндеріңді үйрету үшін келді», — деп айтқан.
