YESEVİYYE هيو سي Ахмед Ясауиге (ө. 562/1166) нисбат етілген және Орта Азияда белсенді болған тариқат. Автор: NECDET TOSUN
Қожа Ахмед Ясауиден кейін оның сопылық жолы мен ой‐ікірлері мүридтері арқылы Орта Азияның әртүрлі аймақтарына тарады. Бұл жолды ұстанушыларға тиесілі тариқат Ясауийа деп аталғаны сияқты, Ахмед Ясауидің «Сұлтан» лақабына байланысты Сұлтания, жария зікір (жахри зікір) жасауына байланысты Жахрия, ал мүридтерінің көпшілігі түркі болғандықтан Силсилә‐и машаих‐и түрік деп те аталған. Қожа Ахмед Ясауидің кімнен халифалық алғаны туралы дереккөздерде әртүрлі мәліметтер бар. Оның алғашқы ұстазы әрі шейхы, сонымен бірге туысы болғаны айтылатын Арслан (Баба) Баб еді. Оның қайтыс болуынан кейін дереккөздерде Юсуф әл‐Хамаданиға, Әбу Нәжиб әс‐Сухравардиға немесе Әбу Хафс Омар әс‐Сухравардиға қосылып, халифалық алғаны айтылады. Бұл риуаяттардың ішінде ең көп қабылданғаны – Юсуф әлХамаданиден халифалық алғаны туралы пікір. Юсуф әл‐Хамаданидің халифаларының бірі Абдулхалық Ғуждувани Хожаган тариқатының негізін қалаушы ретінде қабылданады. Хамаданидің тағы бір халифасы саналатын Ахмед Ясауи – Ясауийа тариқатының негізін 1 қалаушы. Сондықтан Хожаган мен Ясауийа екі бөлек тариқат болып табылады. Екінші жағынан, Ахмед Ясауидің әкесі Ибраһим Ата да шейх болғаны, оның Ясыдағы халифасы Мұса Қожа өзінің қызы Айша Хоштакты Ахмед Ясауиге үйлендіргені айтылады. Бұл риуаятқа сүйене отырып, Ясауидің осы туыстық ортадан да елеулі сопылық тәрбие алғаны айтуға болады. Ахмед Ясауидің аталарынан Исхақ Бабтың Исхақ Түрікпен бір адам екені және бұл әулеттің Мубәййиза мәзһабына тиесілі болғаны туралы пікір әлі дәлелденбеген.
Қожа Ахмед Ясауидің ең атақты халифалары: Мансұр Ата, Саид Ата, Сүфи Мұхаммед Данышманд және Хаким Ата. Бұлардың ішінде Мансұр Ата – Арслан Бабтың ұлы. Мансұр Атадан тараған Абдулмәлік Ата, оның немересі Тәж Қожа және шөбересінің ұлы Зеңгі Ата да Ясауи шейхтары болып саналады. Екінші халифа Саид Ата туралы жеткілікті мәлімет жоқ. Үшінші халифа Сүфи Мұхаммед Данышманд Отырар қаласы маңында иршад қызметін атқарып, өз шейхы Ахмед Ясауидің және басқа да сопылардың сопылық көзқарастарын «Миратул‐қулуб» атты түркі тіліндегі еңбегінде жинақтаған. Сүфи Мұхаммед Данышмандтың халифасы – Сүзүк Ата (Сүксүк Ата) деп аталатын Шейх Мұстафа. Шейх Мұстафаның халифасы Ибраһим Ата, ал Ибраһим Атадан Исмаил Ата тарайды. Әкесі өлтірілген кезде он жаста болған Исмаил Ата сыртқы ғылымдарды да, сопылық тәрбиені де Хорезм, Бұхара және Самарқандта жалғастырған. Кейін Хужәндте Шейх Маслахат Хужәндиден халифалық алып, өз туған жері Қазығұртта иршадқа кіріскен. 2 Оның ұлы әрі халифасы Қожа Исхақ XIV ғасырдың ортасында жазған «Хадиқатул‐арифин» атты түркі тіліндегі еңбегінде Исмаил Ата мен басқа да кейбір сопылардың көзқарастарын келтірген. Ясауийа тармағының бұл бөлігінде аталған Сүксүк Ата Таразда билік жүргізген «Мәликүз‐зуххад» лақапты бір тұлғаға халифалық бергені айтылады. Бұл силсилә Әбуннұр Сүлеймен Ашық ибн Дәуід, Жамаледдин Мұхаммед Қашғари және Ибраһим ибн Омар әл‐Алави әз‐Зәбиди арқылы жалғасып, алдымен Йеменде, к ейін Сол түст ік Африк ада басқа тариқаттармен бірігіп, соңында XIX ғасырда Сенусийа ішінде еріп кеткені түсініледі. Ахмед Ясауидің төртінші және ең әйгілі халифасы – Хаким Ата (ө. 582/1186). Оның шын есімі Сүлеймен Бақырғани болып, сопылық білімін аяқтағаннан кейін Ясыдан кетіп Хорезм аймағына барған және сол жерде халықты иршадпен айналысқан. Ахмед Ясауи сияқты ол да хикмет стилінде түркі тілінде өлеңдер айтқан. Оның кейбір өлеңдері «Бақырған кітабы» атты жинақта бүгінге дейін жеткен. Сонымен қатар «Ахир заман кітабы», «Хазірет Мариям кітабы» және «Миғражнаме» сияқты басқа да поэтикалық шығармалары бар. Хаким Атаның өмірі мен аңыздары авторы белгісіз түркі тіліндегі «Хаким Ата кітабында» жинақталған (басылымы: Мүнәууар Текчан, Стамбул 2007). Хаким Атаның ең маңызды халифасы – Зеңгі Ата (ө. 656/1258). Ол Ташкентте өмір сүрген және күнкөрісін мал бағумен қамтамасыз еткен. Хаким Ата қайтыс болғаннан кейін оның жесірі Анбар Анамен үйленгені айтылады. 3 Зеңгі Атаның атақты төрт халифасы: Ұзын Хасан Ата, Сейид Ата, Садр Ата және Бадр Ата. Мауараннахрда білім алған бұл төрт жас сопылық жолға бет бұрып, Зеңгі Атаның қасына келіп оған мүрид болып, халифалық алған. Олардың ішінде Сейид Ата Хорезм аймағында өмір сүріп, Хожаган шейхтерінің бірі Али Рамитенимен кездескен. «Рашехат» авторы Фахреддин Сафиге қарағанда, жоғарыда аталған Исмаил Ата өзінің халифалығын Сейид Атадан алған. Зеңгі Атаның кеңесімен Сейид Ата мен Садр Ата Дешті Қыпшақтағы Сарайшыққа барған. Онда Алтын Орда билеушісі Өзбек ханға Исламды қабылдатуға шақырғаны және Садр Атаның кереметі нәтижесінде Өзбек ханмен бірге жетпіс мың адамның мұсылман болғаны айтылады. Садр Атаның кейінгі кезеңінде Елемин Баба (кейбір деректерде Еймен немесе Алмин), Шейх Али Шейх және Мәудуд Шейх халықты иршад етуді жалғастырған. Мәудуд Шейхтан кейін Ясауийа силсиласы екі тармаққа бөлінген. Олардың бірі Кемал Шейх Иқаниден, екіншісі Хадим Шейхтен басталады. Кемал Шейх тармағы мына түрде жалғасады: Шейх Алиабади (Сейид Ахмед), Шәмседдин Өзгенди, Абдал Шейх (Шейх Увейс), Шейх Абдулуаси және Шейх Абдулмүһеймин. Соңғысы XVI ғасырда Ташкентте өмір сүргені белгілі. Бұл силсиладағы Шәмседдин Өзгенди «Шәмс‐и Аси» лақабымен хикмет стилінде өлеңдер айтқан. Хадим Шейхтен басталатын екінші Ясауи тармағы да ішкі жағынан екіге бөлінеді. Бірінші тармақ Хадим Шейхтің халифалары арқылы Шейх Жамаледдин Қашғари Бухари, Сүлеймен Ғазневи және Сейид Мансұр Балхиға дейін жетеді. Олар арқылы силсила Осман II және III Мұрат 4 дәуірінде Стамбұлға екі рет келген Нақшбандийа және Ясауийа шейхы Ахмед ибн Махмуд Хазиниге (ө. 1002/1593 кейін) жалғасады. Хазинидің «Жәуахирул‐әбрар мин әмважил‐бихар», «Мәнбәул‐әбхар фи риязил‐әбрар», «Хужжатул‐әбрар», «Тәселлийул‐қулуб» және «Жамиулмүршидин» атты еңбектері және бір диваны бар. Осы тармақтағы Жамаледдин Қашғари Бухариден кейінгі бір ішкі тармақ Шейх Худайдад Бухари Ғазиреги (ө. 939/1532), Мевлана Уәли Куһ‐и Зери, Қасым Шейх Азизан Керминеги және Пирим Шейх арқылы жалғасып, «Алим Шейх» лақапты Мұхаммед Алим Сыддықиға (ө. 1043/1633) жетеді. Алим Шейх 1624 жылы аяқтаған «Ламехат мин нефехатил‐қудс» атты парсы тіліндегі еңбегінде Ясауиден бастап өз заманына дейінгі көптеген Ясауи шейхтары туралы маңызды мәліметтер береді. Алим Шейхтің халифаларының бірі М. Шәриф Хусейни (ө. 1109/1697) парсы тілінде жазған «Хүджжәту’з‐зәкирин ли‐редди’л‐муңкирин» атты еңбегінде жария зікірдің шариғатқа сәйкестігін дәлелдеуге арналған дәлелдер келтіріп, бұрынғы Ясауи шейхтары туралы мәліметтер берген. Ясауийамен қатар Нақшбандийадан да ижаза алған Мұхаммед Шәрифтің түркі тілінде хикмет стилінде өлеңдер жазған Құл Шәрифпен бір адам болуы мүмкін екені айтылады. Одан кейін силсила Фәтхуллаһ Азизан және Лұтфуллаһ Азизан арқылы жалғасып, Шейх Худайдад ибн Таш Мұхаммед Бухариге (ө. 1216/1801) жетеді. Сопылыққа қатысты көптеген еңбектер жазған Шейх Худайдад «Бостанул‐мухиббин» атты түркі тіліндегі еңбегінде Ясауийа тариқатының әдептері туралы маңызды мәліметтер беріп, жария зікірді қорғаған. Оның халифасы Омар Ишан Ясауийамен бірге Нақшбандийаның Мүжәддидийа тармағына да тиесілі болған. XIX ғасырдың басына дейін ізі 5 байқалған, әлсіреген немесе Нақшбандийа ішінде еріп бара жатқан Ясауийа осы кезеңнен кейін жазбаша деректерде көрінбей бастады және XIX ғасырдың соңында Ресейдің Орта Азияда үстемдік орнатуынан кейін тарихи сахнадан жоғалды. Жоғарыда аталған шейхтардан бөлек дереккөздерде өмірі немесе силсиласы туралы жеткілікті мәлімет жоқ Ясауийа өкілдері де бар. Олардың қатарында Баба Мачин, Яшлыг Юнус Ата, Исмаил Атаның мүриді Отлуқ Юнус Ата, Бахауддин Нақшбанд кездескен Кусам Шейх, Халил Ата және Пехливан Ата, Әмір Күләлдің ұлымен кездескен Көк Ата, Түркістандық Тонгуз Шейх және тек түркі тілінде сөйлегені үшін Түркіші Ата деп аталған Ташкенттік бір Ясауи шейхы бар. Кейбір адамдар тірі шейхтан тікелей тәлім алмай, түсінде Ахмед Ясауиден немесе кейінгі Ясауи шейхтарынан Уәйси жолымен халифалық алғанын айтқан. XV ғасырда Шахрисабз маңында өмір сүрген және Хазрет Бешир деп аталған Сейид Ахмед Бешири, сондай‐ақ XVI ғасырда Шығыс Түркістанда өмір сүрген Мұхаммед Шәриф Бүзүргвар осындай тұлғалар қатарынан. Сейид Ахмед Беширидің өмірі мен аңыздары Насыр ибн Қасым Түркістанидің «Хадаиқул‐жинан» атты парсы тіліндегі еңбегінде жинақталған. Мұхаммед Шәриф Бүзүргвардың аңыздары Мұхаммед Сыддық Зәлилінің түркі тіліндегі поэтикалық «Тәзкире‐и Хожа Мұхаммед Шәриф Бүзүргвар» атты еңбегінде және авторы белгісіз түркі тіліндегі прозалық бір шығармасында берілген. Кейбір дереккөздерде Татар және Болғар аймақтарында өмір сүрген Бирақ ибн Абраш Сүфи, Уфа маңында қабірі бар Хусейн Бег, Әзірбайжанның Ниязабад қаласында кесенесі орналасқан Авшар Баба 6 және Түркіменстанда өмір сүрген Гөзлі Ата сияқты тұлғалардың Ясауи шейхтары немесе дервиштері болғаны айтылған. XV ғасырдың соңында жазылған деп есептелетін «Вилаятнамада» Қажы Бекташ‐ы Уәли тікелей немесе жанама түрде Ахмед Ясауидің халифасы ретінде көрсетілгенімен, бұдан бұрын XIV ғасырда Фахриддин Әфлакидің «Мәнақибул‐арифин» еңбегінде және XV ғасырда Ашықпашазаденің «Тарихында» Қажы Бекташ‐ы Уәлидің Вефаийа тариқаты шейхы Баба Ильяс Хорасаниның халифасы екені ашық түрде айтылған. Сонымен қатар XVII ғ асыр да жаз ылға н Эвлия Челеб иді ң «Саяхатнамесінде» Ясауи дервиштері ретінде таныстырылған Гейикли Баба және Әмирчи Сұлтан (Әмир‐и Чин Осман) сияқты тұлғалар ертерек және сенімді дереккөздерде де Баба Ильяс‐ы Хорасанидің маңызды халифалары ретінде көрсетілген. Кеш кезеңдегі «Вилаятнама» жә не «Саяхатнаме» с ияқ ты дереккөздердің сенімділігі даулы болғандықтан, оларда Анадолыдағы кейбір Вефаийа өкілдерінің Ясауийа тариқатына жатқызылуы XIII ғасырдағы Баба Ильяс Хорасанидің көтерілісімен байланысты әлеуметтікпсихологиялық жағдайлармен түсіндіріледі. Бұл «Бабаийлер көтерілісі» деп аталатын қозғалыс мемлекет тарапынан қанмен басылғаннан кейін, Вефаийа тариқатына жататын көптеген сопылар өздерін қорғау үшін немесе қуғыннан сақтану мақсатында тариқат атын жасырып, өздерін Ахмед Ясауи жолынанбыз деп көрсетуі мүмкін. Кейінгі ғасырларда бұл әңгімелер «Вилаятнама» және «Саяхатнаме» сияқты шығармаларға енген. Сондықтан сенімді дереккөздер мен түпнұсқа 7 силсиланамелерде кездеспейінше, Анадолы мен Балқан аймақтарында Ясауийа тариқатының бар екені туралы айту қиын. XIX ғасырдың соңында Орта Азияның Ферғана алқабында және Қырғыз аймақтарында кездескен Ләчилер мен Сашлы ишандардың да Ясауийамен байланысы дәлелденбеген. Б ұлар Орт а Азиядағы Қал тариқатының соңғы қалдықтары болуы мүмкін. андар ийа Ясауилер Орта Азияда әрекет еткен басқа тариқаттармен кейде достық қатынаста болса, кейде бәсекелестік пен қарсыластықта болған. Аймақта кең тараған Нақшбандийа өкілдерінің кейбірі Ясауилерді жария зікір, шейхтықтың әкеден балаға өтуі, текке мен рәсімдерге көп мән беру сияқты мәселелерде сынға алған. Ясауилер болса жария зікірдің шариғатқа сай екенін дәлелдеу үшін көптеген еңбектер жазған. Алайда Нақшбандийаның Қасанийа тармағында жария зікір, сама және халвет сияқты тәжірибелерге төзімділік болғандықтан, бұл тармақ өкілдері Ясауилермен әдетте жақсы қатынаста болған. XVI ғасырдан бастап кейбір Ясауийа өкілдері Нақшбандийаға да кіре бастағаны байқалады. Ясауи шейхы Хазини Нақшбандийаның Қасанийа тармағынан Хожа Сағд Жуйбари халифасы Молла Әминнен Нақшбандийа ижазасын алған. XVII ғасырдың басында өмір сүрген Ясауи шейхы Токум Шейх Хивеки 400 мүридімен бірге бір Нақшбандийа шейхына қосылған. Орта Азиядан Үндістанға көшкен Жамаледдин Хожа Диване Сейид Атаий (ө. 1016/1607) да Ясауийамен қатар Нақшбандийа, Кубравийа және Ашкийа тариқаттарына тиесілі болған. 8 Дәулет басшыларымен қатынастар мәселесінде Ясауилер Мауараннахрда әрқашан Нақшбандилерден кейін тұрған. Шейбанилердің алғашқы кезеңінде бұл жағдай Ясауилердің пайдасына өзгергендей болғанымен, Шейбан ханның бастапқыда Ясауи шейхы Жамаледдин Қашғари Бухариге қолдау көрсетіп, кейін оны Бұхарадан Гератқа жер аударуы жағдайды қайтадан Нақшбандилердің пайдасына өзгертті. XVIII ғ асыр да кейб ір Маңғыт ха ндар ының Нақшбан дийа ның Мүжәддидийа тармағына қосылып, жария зікірге тыйым салуы, негізінде әлсіреп қалған Ясауилердің ықпалын одан әрі төмендетті. Әдеп (Âdâb) және тәртіп (Erkân) XIV ғасырдың ортасында Хожа Исхақтың «Хадиқатул‐арифин» еңбегінде баяндалуынша, тариқатқа кіру рәсімі былай жүргізілетін: шейх мүрид болғысы келген адамның қолын ұстап, тәубе етуге және Аллаға бет бұруға кеңес береді. Содан кейін тәубе зікірін (вird) үш рет қайталайды: «Астағфируллаh әлләзи лә иләһә иллә һу әл‐хайй әл‐қаюм уә әс’әлуху әттәубә». Кейін «Әй, иман келтіргендер, Аллаға шынайы тәубемен қайтыңдар» (Тахрим 66/8) аятын оқиды. Содан соң мүридтің шашынан оң, сол және орта тұстан бірнеше тал қияды. Мүридке нәпіл намаз оқу, үнемі зікір айту және шейхтың рұқсатынсыз іс жасамау кеңес етіледі. Ясауийада топ болып және дауыстап орындалатын зікір «зикр‐и эрре» деп аталады. Бұл парсы тілінде «ара зікірі» деген мағынаны білдіреді. Зікір барысында сөздер жойылып, тек тамақтан шыққан араның дыбысына ұқсас үн пайда болатындықтан осылай аталған. XVI ғасырдағы Самарқанд маңында өмір сүрген Ахмед Қасаниға қарағанда, Қожа Ахмед Ясауи бастапқыда құпия (хафи) зікір жасаған. 9 Алайда Түркістан өңіріндегі адамдарды бұл тәсілмен тәрбиелеу қиын болғандықтан, ол жария және әсерлі зікір – «зикр‐и эрре» тәсілін бастаған. XVII ғасырдағы Ясауи шейхы Бұхаралық Мұхаммед Шәриф Хусейни Ясауи дервиштерінің кейде «Алла», кейде «Хай», кейде «Хай, Алла» деп зікір ететінін, зікір барысында дем алу мен шығаруда тамақтан араның дыбысына ұқсас үн шығатынын және бұл күйдің нәпсінің қалауларын кесіп тастағандай рухани әсер беретінін сипаттайды. Ясауийада сопылық тәрбиенің маңызды элементтерінің бірі – халвет. Хазинидің «Жәуахирул‐әбрар» е ңбе гі нде а йты луы нша , б асқ а тариқаттардан айырмашылығы ретінде Ясауийада халвет топ болып жасалады. Мүридтер бір күн бұрын ораза ұстайды, таң намазынан кейін зікір мен тәкбірді көбейтеді. Кешке халветхана жабылып, күн батқанға дейін тәубе мен зікірмен айналысады. Ауызашарда ыстық су беріледі, кейін қара тарыдан жасалған сорпа ішеді. Одан кейін қауын немесе айран берілуі мүмкін. Құран оқылады, үш рет тәкбір айтылады және түн ортасына дейін зікір жалғасады. Осы кезде «хикмет» деп аталатын діни өлеңдер оқылады. Кейін шаш қырылады, төрт бағытқа қарай тәкбір айтылады. Шам сөнгенше зікір жалғасады, содан кейін қысқа демалыс жасалып, түстер шейхқа жорыттырылады. Халвет қырық күнге созылады. Соңында мал сойылып, құрбан етіледі, еттері таратылып, арнайы рәсімдермен аяқталады. Ясауийада мүридке халифалық берілгенде оған хырқа (киім)мен бірге асатаяқ (таяқ) беру дәстүрі болған. Сүфи Мұхаммед Данышманд пен Хожа Исхақ еңбектерінде Ясауидің ақырзаманда жалған шейхтардың 10 шығатынын айтқаны, сондай‐ақ Ясауийа өкілдерінің ханафи фиқһына сүйенуі олардың Матуриди‐Ханафи дәстүріне жататынын көрсетеді.
BİBLİYOGRAFYA (Kaynakça) Сүфи Мұхаммед Данышманд, Миратул‐қулуб, Уппсала университет кітапханасы, № 472, 158b–177a. Қожа Исхақ ибн Исмаил Ата, Хадиқатул‐арифин, Өзбекстан Ғылымдар академиясы Бируни атындағы Шығыстану институты кітапханасы, № 11838, 1b–131a. Элван Челеби, Менақибул‐кудсийә, 153, 169–170‐беттер. Ахмед Эфлаки, Менақибул‐арифин (бас.: Тахсин Языжы), Анкара 1976, I, 381. Ашыкпашазаде, Тарих, 1, 46, 204–205‐беттер. Манақиб‐и Хажи Бекташ‐и Вели: Вилаят‐наме (дайын.: Абдулбаки Гөлпынарлы), Стамбул 1958, 14–20, 100–103‐беттер. Әли Шир Науаи, Несайимул‐махабба мин шемайимил‐футувва (дайын.: Кемал Эраслан), Анкара 1996, 383–390‐беттер. Фахреддин Сафи, Рашахат‐и Айнул‐хайат (бас.: Али Асгар Муинийан), Тегеран 2536 ш./1977, I, 17–34, 97; II, 370–372. Насыр ибн Қасым Түркістани, Хешт Хадика, Гәнжбахш кітапханасы (Исламабад), № 4031. Ахмед әл‐Касани, Рисала‐и Бабурийя, Ыстамбұл университеті кітапханасы, FY № 649, 239b. 11 Хазини, Жәуахирул‐әбрар, Ыстамбұл университеті кітапханасы, TY № 3893, 15a–17b, 25b–28b. М. Алим Сыддықи, Ламехат мин нефехатил‐қудс (бас.: М. Незир Ранча), Лахор 1406/1986. М. Шариф Хус ейни, Хүджжәтуз‐зәкирин ли‐редди’л‐муңкирин, Сүлеймание кітапханасы, Рәшид Ефенди № 372, 1b–203b. Сейид Зинде Али, Семератул‐машаих, Ө збек стан Ғ ылымдар академиясы Бируни атындағы Шығыстану институты кітапханасы, № 1336, 1a–291b. Эвлия Челеби, Саяхатнаме, II, 18, 46; III, 237. М. Сыддық Зәлили, Диуани (бас.: Имин Турсун), Бейжің 1985, 478–555. Шейх Худайдад ибн Таш Мұхаммед Бухари, Бостанул‐мухиббин (бас.: Б. М. Бабаджанов – М. Т. Қадырова), Түркістан 2006, 222–224. Мұхаммед ибн Али әс‐Сануси, әс‐Селсабилул‐муин фи‐т‐тарикати’ларбаин, Бенгази 1968, 140–142. Хариризаде, Тибян, I, 108b; III, 264b–266b. Э. Шулер, Туркестан, Лондон 1876, I, 158–161. Ғұлам Сарвар Лахури, Хазинетул‐асфия, Канпур 1312/1894, I, 531–539, 657. Насыруддин Бухари, Тухфатуз‐зәирин, Бұхара 1910, 52–54, 85–94, 97, 133–138. М. Фуад Көпрулу, Түрік әдебиетінде алғашқы сопылар (дайын.: Орхан Ф. Көпрулу), Анкара 1981, 44–48, 87–118. 12 Д. ДеУиз, Исламизация және Алтын Ордадағы жергілікті дін, Пенсильвания 1994, 567–573. Сол автор, «Ясауийа», Ислам на территориях бывшей Российской империи, Мәскеу 2003, IV, 35–38. Сол автор, «The Yasavî Order and the Uzbeks…», Мәскеу 2005, 297–310. Сол автор, «The Mashā’ikh‐i Turk and the Khojagān…», Journal of Islamic Studies, VII/2, 1996, 180–207. Сол автор, «Atāʾīya Order», Encyclopaedia Iranica, II, 904–905. Хаким Ата кітабы (дайын.: Мүнәууар Текчан), Стамбул 2007. Аширбек Муминов және т.б., Орталық Азиядағы исламдану және сакралды шежірелер, Алматы 2008, II, 188–189. Necdet Tosun, «Yesevîліктің алғашқы кезеңіне қатысты бір рисале: Миратул‐қулуб», ILAM Araştırma Dergisi, II/2, 1997, 41–85. Сол автор, «Ахмед Ясауидің манақыбы», 1998, III/1, 73–81. Сол автор, «The Basic Views of Khoja Ahmad Yasavî…», EKEV Akademi Dergisi, 38, 2009, 29–38. Мертол Тулум, «Хикметтер бойынша Ясауийа…», İlmî Araştırmalar, 7, 1999, 207–215. Юсуф Акгүл, «Қожа Ахмет Ясауидің әсері…», Bilig, 8, 1999, 47–63. Бахтияр Бабаджанов, «Une nouvelle source sur les rituels…», Journal of the History of Sufism, III, 2001, 223–228. Сейфуддин Рефиуддин – Надирхан Хасан, «Хазинидің Жамиулмүршидині туралы», Tasavvuf, 12, 2004, 159–166. Тьери Заркон, «Ясауийа», Encyclopaedia of Islam (EI2), XI, 294–296. 13 * Бұл мақала TDV Ислам Энциклопедиясының 2013 жылы Ыстамбұлда басылған 43‐томында, 487–490 беттерде жарияланған. 14
Necdet Tosun және Тьери Заркон
