Нақшбандия-Мужаддидия тариқаты тарихы
Мехрожиддин АМОНОВ, Самарқанд қаласындағы Имам Бухари атындағы Халықаралық ғылыми-зерттеу институты бөлім басшысы
(Орта Азиядағы нақшбандия-мужаддидия тариқаты (XVІІІ-XІX ғасырлар) монографиясынан)
Нақшбандия-мужаддидия ілімі Шах Акбардың (1542-1605) діни саясаты мен реформалары нәтижесінде әлсіреген исламды нығайту қозғалысына байланысты ХVІІ ғасырдың басында Үндістанда пайда болды. Ол тез дамып, бүкіл елге тарады. Ахмад Фаруқи Сирхинди (1564-1624) Нақшбанди тариқатының бұл жаңа формасының негізін салып, сопылық тарихында «мужаддид алфсони», яғни «екінші мыңжылдықтың мужаддиті» деген атпен танымал болды.
Қожа Абдубакий Имканагидің (1512-1600) шәкірті Қожа Мұхаммед Бақибиллах Дехлави (1563-1603) ұстазынан білім алғаннан кейін туған жері Үндістанға аттанады. Осы кезеңде өмір сүрген Ахмад Сирхинди (1564-1624) Қожа Бақибилланың қызметіне кіріп, Орталық Азиядан келген силсила тізбегіне қосылды.
Шайх Ахмад Сирхинди 971/1564 жылы Сирхиндте дүниеге келген. Әкесі шайх Абдулахад ұлы әулиелердің бірі болған және Чиштийя мәзһабының әдептерін Маулана Абдулқуддус пен оның ұлы Маулана Рукниддиннің қызметінде жүріп үйренген. Ол перзенті Ахмад Сирхиндидің тәрбиесіне
мән беріп, оның исламдық білімдерді жан-жақты меңгеріп, көптеген ұстаздардан тәлім алуына жағдай жасады. Шайх Ахмад Сирхинди әуелі Сиёлкут қаласына барып, Камал Кашмиридің қызметіне кіреді, кейін кубровия тариқатының өкілі Яқуб Кашмириден (өл.1003/1595) хадис ілімі бойынша сабақ тыңдайды. Ол тағы да Шах Искандардан қадирия тариқатының хирқасын қабылдады.
Шайх Ахмад Сирхинди ұстазы Хожа Бақибиллах қайтыс болғаннан кейін оның орнына иршад маснадқа отырады.
Осы кезеңнен бастап өмірінің соңына дейін осы тариқаттың дамуы мен ілгерілеуіне қызмет еткен ірі тәпсірші, мухаддис және сопылық ғалымдардың бірі болып, Имом Раббони шайх Ахмад Сирхинди Форуқи мужаддид алф сони деген айтпен танымал болды.
Оның тынымсыз ізденістерінің нәтижесінде Нақшбандия сүлігі барынша дамып, «Нақшбандия-Мужаддидия» деген атпен кеңінен тарай бастады. Осыдан кейін тариқаттың жаңа бағыты – Нақшбандия-Мужаддидия пайда
болады. XVII ғасырдың ортасынан, негізінен осы ғасырдың аяғында, әсіресе, ХVІІІ-ХІХ ғасырларда нақшбандия-мужаддидия ілімі Орта Азияда кең таралып, жетекші силсиладардың біріне айналады.
Нақшбандия-мужаддидияның Орталық Азияға енуіне және бұл силсиланың кең таралуына Мұхаммед Садық Кишими, Шайх Тахир Бадахши, Қожа Мұхаммед Хашим Кишими, Бадриддин Сирхинди және негізінен Қожа Хабибулла Бухари. Егер тариқаттың силсиласы мен шежіресіне назар аударатын болсақ, бұл тұрғыдағы зерттеулер біршама нашар жүргізілген.
Әдетте тариқат тізбегі Мұхаммедке, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, жалғанады. Түрлі дереккөздерде, силсилаға қатысты құжаттарда, шежірелер мен тектіліктерде де ұстаз шәкірт тізбегі мен шежіресі әртүрлі формада болады. Мұның өзі түрлі мәселелерге әкеліп соқтырды.
Мұхаммедтен, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, Абу Бакир, Омар, Осман және Али арқылы мұсылман әлеміне төрт тізбек тарады және мұндай байланыс сопылық ілімнің негізін Пайғамбарға барып тіреледі. Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын. Дереккөздерде Нақшбандия Абу Бакир Сыддықтан, Сухравардия-Кубрауия Умар ибн Хаттабтан, Чиштийа-Ишқия Османнан, Қадирия-Жаһрия хазірет Әлиден басталады.
Тариқат силсиласы белгілі бір сулуктың ең сенімді аспектілерінің бірі болып саналады. Силсила – Мұхаммедке, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, шайх немесе пірі арқылы жеткен белгілі бір тариқаттың есебі, яғни ұстаз-шәкірттік шежіре. Силсила шайхтері Алла Елшісінен (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) Тариқаттың негіздерін жеткізуге қызмет етті205. Пайғамбарымыздың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, рухани тегі Әбу Бәкір Сыддық, шайх Юсуф Хамадани арқылы сопылық атаққа жеткенде, тарихшылар оны «Силсилаи Сыддиқия» деп атаған. Шайх Абдухолик Гиждуваниден Бахауддин Нақшбандқа дейін жеткен тізбек «Хожагон-Нақшбандия» деп аталады, Хожа Ахрор Валиден бастап «Нақшбандий-Ахрория» деген атау алды. Имам Ахмад Сирхиндиден бастап Нақшбандиияның жаңа тармағы «Нақшбандия-Мужаддидия» деп аталды.
Нақшбанди-Мужаддидия тариқатының Орталық Азияға таралуына бірқатар шайхтер мен сопылық қайраткерлер елеулі рөл атқарды. Сопылық ілімнің қайнар көздерін зерттеу барысында Мұхаммед Садық Кишими, Шайх Тахир Бадахши, Қожа Мұхаммед Хашим Кишими, Бадриддин Сирхинди, Шайх
Қасым Кабули, Қожа Абдулсамад Кабули, Сопы Садулла Кабули, Қожа Мұхаммед Хусайн сияқты шайхтардың есімдері анықталды.
Кабули, Ғұлам Мұхаммед Ауған, Маулана Абдулғафур Самарқанди, Маулана Мұхаммед Юсуф Самарқанди, Кәрімберди Бұхари, Нуриддин Мионколи, Қажы Мұхаммед Бухари, Шайх Қожа Мұхаммед Шариф Бухари, Шайх Мұхаммад жон Бухари, Қожа Абдулатиф Бухари, Мир Музаффар Хусайн Миенкөлидің рөлі зор.
Силсиланың XVIII-XIX ғасырлардағы дамуы қажы Хабибулла Бұхари мен шайх сопы Наурыз Шахрисабзидің шәкірті болған Сопы Аллаярдың, силсиланың тағы бір тармағы Мырза Жон Жонон, Мусохон Қожа Дахбедидің және мәзһабтың басқа мүршидтері қызметімен байланысты.
Қажы Хабибулла Бухаридің шәкірттері қатарында шайх сопы Наурыз Шахрисабзи, Ахунд молда Бақиджан Алам, Қази Фахриддин мырза, Мир Бахауддин Умар, Мұхаммад Раззақ Хожа Калон, Мұхаммад Раззақ Хожа Хурд, Шахнияз Хожа, Шукрулла Хаюб, Акхуджундзу, Акхуджундфи. Молла Амин, Мир Жамолиддин, Ахунд Молла Мұхаммед Захид, Хафиз Ахун Молла Ашур, Мұхаммед Зия, Ахун Молда Мұхаммед Салих, Ахунд НурМұхаммад және Катта Қожалар да силсилада жалғастырды.
Есімдері аталған сопылық ғұламалар нақшбандия-мужаддидия тариқатын Орталық Азияда жалғастырып, силсиланың дамуына зор үлес қосты. Орталық Азияда қызмет еткен орден өкілдерінің қатарында Хажы Хабибулла Бухари, шайх Наурыз Шахрисабзи, Сопы Аллаяр білім алды.
Нақшбандия-мужаддидияның пірлері
XVIII-XIX ғасырлардағы Орталық Азиядағы нақшбандия-мужаддидияның пірлері туралы мәліметтерді бір зерттеуде жинақтаумен шектеледі. Осы себепті осы тариқаттың екі атақты өкілі – Дахбеди силсиладарында жұмыс істеген Сопы Аллаяр мен Мусохон Қожа туралы айтылады.
Бұл тұрғыда шетелдік340 және отандық341 ғалымдар тарапынан көптеген зерттеулер жүргізілсе де, ғылыми-рухани мұраларымен бірге тариқат пірлерінің өмірі мен қызметін үйренудің қажеттігі зерттеу барысында белгілі болады.
Сопы Ғойибназар Миенкули туралы мәліметтерді оның шәкірті Ислам шайхтың тарихын бейнелейтін маноқиб пен тазкирлерден көруге болады. Ислам шайх науқас ұстазы Сопы Ғойибназармен біраз уақыт сөйлеседі. Мирзо Жунайдулла Хозиқ әкесі Ислам шайхтің Тұранның атақты сопыларымен сұхбаттасу арқылы біраз уақыт тариқаттың сырларынан ләззат алғанын жазған, сонымен қатар ол Эшони Ғойибназар құзырына барып, олармен болған сұхбаты туралы мағлұмат берген.
Ислам шайхтың ұрпағы Мирзо Бобохан Эшонбобо Шайх Мырза Әбіл Хасан атасы туралы былай дейді: «Менің атам (Ислам шайх) 12 жыл риязат пен итикафта қазіргі Нұрата қаласында орналасқан Ғазгон маңында болған. Осы арада Хазірет Хизр (ғ.с.) оны тәрбиелеп, Ғойибназарға баруды айтқан.
Осы кезде әбден әлсіреп, сырқаттанған Ғойибназар шәкіртіне сәлем беріп, көптен күткенін Ислам шайхқа ұзамай өледі Жоғарыда айтқанымыздай, Ғойибназар Сопы Аллаяр сияқты Миёнкулидің баласы. Ғойибназар Қаттақорғанда тұрғанда Сопы Аллаярдың шәкірті болған болуы мүмкін.
Бірақ бұл гипотеза толық дәлелденген жоқ. Дереккөздер мен хабарлаушылардың айтуынша, Ғойибназар XVIII ғасырдың басында пірі Сопы Аллаярдың қасында 20 жылдан астам шариғат қағидалары мен мәзһаб әдебін меңгерген. Ғойибназар өмірінің ақырын Миёнкөлде өткізіп, осында қайтыс болды.
Зерттеу сапарлары барысында Қаттақорған қаласында орналасқан «Эшон мазар» киелі орнымен танысу кезінде жергілікті ақпаратшылармен кездескен кезде олардан мәліметтер алынып, күнделікке түсірілді.
В.Вяткин Қаттақорған қаласындағы Ақ алтын ауылында орналасқан бұл қорымды «Ишан мазар» деп таниды, жергілікті тұрғындар да оны «Эшон мазар» деп те атайды. Зират қақпасының үстінде «Сармозор қорымы»деп жазылған. Сонымен, Эшон Мазар қорымының атауы тағы да Сармазар деп те
айтылады екен.
Сопы Аллаярдың тағы бір ізбасары Чумучлиден шыққан Худойберди (1707-1775) «Мунозара»350атты еңбегінде өзі және ұстазы туралы өлең жолдарымен мәлімет берген. Оның бұл шығармасы тәлім-тәрбиеге қатысты өлеңдер мен ғазалдардан құралып, Құран мен хадисі тариқат әдептері сипатталған.
Сопы Аллаярдан кейін силсилады жалғастырған Ғойибназар мен оның шәкірті Ислам шайх Каррухи. Ислам шайх Каррухи 1138/1726 жылы Герат (ол кездегі Маймана) жеріндегі Каррух қаласына қарасты Хирактың көне аймағында дүниеге келген.
Кейбір деректерде оның туған жері Бұхара деп көрсетілген.
Негізінде ол саяси және діни қызметін алғаш осы жерден бастаған. Басқа деректерде оның туған жері Каррух аумағы екені айтылады. Бірақ ол Каррухта жерленді. Мырза Жунайдулла Хозиқ «Воқеоти Исламия» атты еңбегінде: «Хазірет Эшан Хирак аймағында туған» деп хабарлаған. Әкесі Хазірет Құдайберді ғылым-білімге жетік, негізі хорезмдік, Майманаға бағынатын Каррух маңындағы Хирак аймағына қоныс аударып, шайх Ислам
осы жерде дүниеге келген.Ислам шайх Каррухидің туған жеріне қатысты тарихи деректерде айырмашылықтар бар. Кейбір деректерде оны Бұхарада туған десе, басқа әдебиеттерде Гераттың Қарх аймағында туған деп айтылады.
Негізінде Ислам шайх Каррухидің ұлы Герат облысының Каррух қаласына жақын Хирак ауданында дүниеге келген және оны жазып алған Мырза Жунайдулла әкесінің нисабына сілтеме жасағанда қателеспеген болар. Нисбанды жазғанда кейде туған ауылдан басқа ауылдың орналасқан жері, одан кейін жердің орналасқан облысы да қосылады. Кейде оның басқа елдерге қоныстанған жері, соңғы тұрған жері нисба ретінде алынған.
Шайх Ислам бес жаста, яғни 1731 жылы әкесі Құдайберді Хазірет қайтыс болады. Осы арада Иран патшасы Надиршах Афшар (1736-1747) жорық жасап, Ауғанстанды жаулап алып, Ислам шайхті көптеген тұтқындармен бірге Мешхедке алып кетеді. Бұл оқиға 1732 жылы болды. 1747 жылға дейін, яғни 15 жыл бойы Мешхедте имам Мұса әл-Реза зияратының айналасында
өмір сүрді. Иран патшасы Надиршах 1747 жылы Хабушонда Равофиз тарапынан өлім жазасына кесілгеннен кейін, сол кезде Надиршахтың қызметінде болған маңғыт руының басшысы Мұхаммед Рахим оны Бұхараға әкелді. Бұхар тағына отырған Мұхаммед Рахымхан Ислам оны шайхтың ерлігі мен батырлығы үшін «мырзабоши», «юзбаши», кейінірек «язовулбаши» қызметтеріне тағайындайды. Осы жылдары ол 1747-1754 жылдар аралығында жеті жыл бойы махаббатпен жырланған шөл дала болған Ғазғонда өмір сүрді. Жоғарыда айтылғандай, шайх Исламның тариқатқа кіруі хазірет Хизрмен кездескеннен кейін басталып, 12 жыл бойы Хизрдың басшылығымен Бұхарада өмір сүрді. Сондай-ақ Мұхаммед Қасымның «Манакиби Ислам шайх» атты еңбегінде оның Ислам шайхы Хизр алейхиссаламнан 12 жыл білім алғаны жазылған. Хизр (ғ.с.) шайх Исламды
тәрбиелеумен айналысып, оны жиі бақылаған оның үңгірде біраз уақыт болатынын айтып, одан шығып, оған Бұхара қаласына баруға кеңес бергені жазылған. Бұхарада ұлы машайықтардың, ғұламалардың әңгімесінен ләззат алуға иршод беріледі.
«Маноқиби Ислам шайх» еңбегінде Ислам шайхтің үңгірден шығып Бұхара қаласына келіп, «Мағоки Аттор» мешітінде 1754 жылға дейін жеті жыл және барлығы 12 жыл бойы хазірет Хизрдың (ғ.с.) басшылығында болды. Оның XVIII ғасырдың 60-жылдарының ортасында, яғни 40 жас шамасында Бұхарадан Гератқа кеткені белгілі. Маноқибте шайх Исламның өмірінің соңғы 40 жылын Гератта өткізгендігі жоғарыдағы мәліметтерді растайды. 81 жасқа дейін өмір сүрген Каррухи 40 жасына дейін әртүрлі қалаларды аралап, өмір сүрген.
Тәубе мен сабырлық, төзімділік пен қанағатшылдық, тақуалық пен кедейлік, Аллаға деген сүйіспеншілік пен одан қорқу, байқағыштық сияқты қасиеттердің иесі болған Ислам шайх қарапайымдылық пен көркем мінез дәрежесіне көтеріліп, одан кейін қутбул ақтоб дәрежесіне жетіп, тариқат халқы арасында «Шаходатпанох» деген құрметті атаққа ие болды. Егер солай
болса, қазір ол халық арасында және дереккөздерде Эшони шахиди шаходатпанох сопы Ислам шайх деп аталады. Самарқантта Қожа Ахрор Уәли қабірінің басында итикафта болып, одан рухани білім алған. Шайх Ислам Самарқантқа Мусохон Қожа Дахбедиге бару үшін келгенінде ауырып қалады. Ислам шайх Мусохон Қожа Дахбедидің қызметінде болған және мүршидтің үйіндегі асқа да қатысқан. Мусохон Қожа Дахбеди: «…осы жолда маған
ол керек, мен де оған керекпін» депті. Шайх Ислам сапарын жалғастырып, Бұхарада Бахауддин Нақшбандтың үйінде тұрғанда, Бұхара әкімі Шаһмұрад сопы Ибраһимге қаратып: «Шайх Ислам хазірет Бахауддиннің жағында болғандықтан, оны қаладан қуып жіберіңдер», – деді. Сопы Ибраһимнің айтуынша, Ислам шайх түнде хазірет Бахауддинмен рухани сұхбат құрып
жатқанын түсінеді. Сыншылардың пікірінше, шайх Ислам хазірет Бахоуддинге рухани тұрғыда: «Мені Бұхара әкімі Шахмурад қаладан қуып жіберді», – деген. Сонда Баһауддин хазіреттен жасырын дауыс шығып: «Менің қолымнан ештеңе келмейді, егер ол облыс әкімі болса, Мир Кулол зияратына барғаныңыз абзал» дейді, бұл жағдай бес күн қайталанады. Шайх
Ислам хазірет Мир Кулолды зиярат етіп, оның айналасын көріктендірумен айналысқанда сонда сопы Ибраһим пайда.
Қорытындылай келе, нақшбандия-мужаддидия тариқатының сабақтастығы осы ғасырлар бойы кең аумақты қамтығандықтан, мәзһабта қызмет еткен мүршидтердің төңірегіне көп мүридтер жиналып, сопылық сырларынан ләззат алған. Ол өз кезегінде кейінгі кезеңдерде силсиланың жалғасуын қамтамасыз етуге қызмет етті. Тариқат пен оның сабақтастығынан кейінгі тізбек ұтымды, терең ғылыми негізде жалғастыру үшін өз ортасында білімді, нұрлы шәкірттер тәрбиелеген мүршидтердің маңызды іс-әрекеттерінің нәтижесін көруге болады. XVIII-XIX ғасырларда әрекет еткен нақшбандия-мужаддидия силсилаы және онда қызмет еткен мүршидтер мен муридтер тариқаттағы іс-әрекеттерінде және өзара қарым-қатынастарында әдептілік ережелерін көбірек сақтайды, ұстаздарының иршодларын бұлжытпай орындады және осы негізде, олардың өздері муридтердің тәрбиесіне, қазіргі мүршидтермен мұқият қарады. Олардың достық қарым-қатынастары олардың осы кезеңдегі мазмұнды қызметінің көрсеткіші екендігі маңызды сипаттардың бірі болып табылады.
