Кенесары хан Құранындағы қолтаңба: тарихи дерек және рухани үндестік

Қазақ халқының азаттық жолындағы күресінің символына айналған Кенесары Қасымұлының есімі халқымыздың тарихи жадында мәңгі сақталады. Ол – Қазақ хандығының соңғы ханы ғана емес, ұлттық тәуелсіздік идеясын ту етіп көтерген ұлы мемлекет қайраткері, қолбасшы әрі дипломат. Кенесары ханның өмірі мен қызметіне қатысты әрбір тарихи жәдігер қазақ мемлекеттілігінің өткенін тануда ерекше маңызға ие. Осындай құнды мұралардың бірі – Кенесары ханға тиесілі Құран кітабы.
Бұл Құран – жай ғана діни кітап емес. Ол – XIX ғасырдағы қазақ қоғамының рухани дүниесін, хан билігі мен ислам құндылықтарының сабақтастығын, сондай-ақ сол дәуірдегі саяси-діни қатынастарды айғақтайтын бірегей тарихи дерек. Қолжазбаның бетіне түсірілген араб графикасындағы жазу мен мөрлер Кенесары ханның айналасындағы діни қайраткерлердің рөлін, олардың азаттық жолындағы күреске рухани қолдау көрсеткенін аңғартады.
Қолжазбада төмендегідей мәтін жазылған:
Арабша түпнұсқасы:
قازاق خانى كينه سارى خان نى الله قوروسون. دعا گوى فقير راجى إلى الله ملا مرال بن قربان
Қазақша оқылымы:
«Қазақ ханы Кенесары ханды Алла қорысын! Дұғагөй, пақыр, Алладан үміт етуші Молда Марал Құрманұлы.»
Бұл қысқа ғана мәтіннің өзінде терең тарихи әрі рухани мазмұн жатыр. Мұнда Кенесары ханға Алладан қорғау тіленіп, дұғаны жазушы ретінде Молда Марал Құрманұлының есімі көрсетілген.
Жазудағы «Молда Марал Құрманұлы» – қазақ тарихындағы аса көрнекті діни қайраткер, әулие, ағартушы әрі азаттық қозғалысының рухани көсемдерінің бірі Марал ишан Құрманұлы екендігі ғылыми тұрғыдан ерекше назар аудартады.
Марал ишан XVIII ғасырдың соңында дүниеге келіп, XIX ғасырдың алғашқы жартысында қазақ даласындағы ислам дінінің кең таралуына, медреселердің дамуына және халықтың рухани тәрбиесіне зор үлес қосты. Сонымен бірге ол Ресей империясының отарлау саясатына қарсы шыққан көрнекті қайраткер ретінде белгілі.
Көптеген тарихи деректер бойынша Марал ишан қазақтармен қатар башқұрт, татар және басқа да мұсылман халықтары арасында үлкен беделге ие болған. Ол Батыс Сібір мұсылмандарының бас мүфтиі ретінде танылып, халықты діни бірлікке ғана емес, ел тәуелсіздігін қорғауға үндеген.
Кенесары хан мен Марал ишанды тек саяси мақсаттар ғана емес, туыстық байланыстар да жақындастырған.
Шежірелік деректер бойынша Марал ишанның туған қарындасы Бибі Абылай ханның ұлы Қасым сұлтанға тұрмысқа шыққан. Осы некеден Кенесары, Ержан, Құдайменді, Әбілғазы және басқа да ұл-қыздар дүниеге келген. Кейін Бибі қайтыс болған соң оның сіңлісі Асылтас Қасым сұлтанға тұрмысқа шығып, Наурызбай батырды дүниеге әкелген.
Осылайша Марал ишан Кенесары хан мен Наурызбай батырдың туған нағашысы болған.
Бұл туыстық байланыс олардың саяси және рухани көзқарастарының үндесуіне де ықпал етті.
1837–1847 жылдардағы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс қазақ халқының тәуелсіздігі жолындағы ең ірі қозғалыстардың бірі болды.
Марал ишан бұл қозғалысты рухани жағынан қолдап, халықты азаттық жолындағы күреске үндеген тұлғалардың қатарында болды.
Оның ұлдары Айтмағамбет, Алтай, Қалқай ишан және басқа да туыстары Кенесары жасағын ат-көлікпен, азық-түлікпен, киім-кешекпен қамтамасыз еткені жөнінде ауызша тарихи деректер сақталған.
Сондықтан Кенесары Құранындағы осы жазу жай ғана тілек емес, азаттық жолындағы күрестің рухани қолдауының нақты белгісі ретінде бағалануы мүмкін.
Құран бетінде екі түрлі мөрдің басылғаны байқалады.
Мөрлердің болуы бұл кітаптың кездейсоқ емес, белгілі бір тарихи тұлғаның жеке пайдаланған қасиетті кітабы болғанын көрсетеді.
Қазақ қоғамында мөр иесінің беделі мен құқықтық мәртебесін білдіретін маңызды белгі саналған. Ал діни кітаптағы мөрлер оның ресми әрі ерекше құнды жәдігер болғанын аңғартады.
Сонымен қатар бұл мөрлер Кенесары хан ордасында діни қайраткерлердің айрықша орын алғанын және мемлекеттік істерде ислам құндылықтарының маңызды рөл атқарғанын дәлелдейді.
Құрандағы жазу бірнеше маңызды тарихи мәселеге назар аудартады.
Біріншіден, Кенесары ханның ислам дініне ерекше құрметпен қарағанын көрсетеді.
Екіншіден, Марал ишанның Кенесары ханмен рухани байланыста болғанын айғақтайды.
Үшіншіден, қазақ қоғамында діни көшбасшылардың тек мешіт пен медреседе ғана емес, ел тағдырын шешкен саяси оқиғаларда да маңызды орын алғанын дәлелдейді.
Төртіншіден, бұл жазу қазақ қоғамындағы хан билігі мен ислам өркениетінің өзара сабақтастығын көрсететін құнды дерек болып табылады.
Кенесары Құраны – қазақ халқының материалдық әрі рухани мәдениетінің аса бағалы жәдігерлерінің бірі.
Бұл қолжазба арқылы XIX ғасырдағы қазақ қоғамының дүниетанымы, діни сенімі, рухани өмірі және ұлттық мемлекеттілік идеясы айқын көрінеді.
Құрандағы қысқа ғана дұға мәтіні қазақ халқының азаттық жолындағы күресінің тек әскери сипатта ғана емес, терең рухани негізге сүйенгенін дәлелдейді.
Сол себепті бұл жәдігерді тек діни кітап ретінде емес, қазақ мемлекеттілігі тарихының маңызды тарихи құжаты ретінде қарастыру қажет.
Кенесары хан Құранындағы «Қазақ ханы Кенесары ханды Алла қорысын! Дұғагөй, пақыр, Алладан үміт етуші Молда Марал Құрманұлы» деген жазу – қазақ халқының рухани және саяси тарихының бірегей куәсі.
Бұл мәтін Кенесары хан мен Марал ишан арасындағы рухани жақындықты, қазақ қоғамындағы ислам дінінің орны мен азаттық идеясының өзара сабақтастығын көрсетеді. Сонымен қатар ол XIX ғасырдағы қазақ даласында хан билігі мен діни қайраткерлердің ел тағдырын бірге ойлағанын айғақтайтын құнды тарихи дерек болып табылады.
Алдағы уақытта Кенесары хан Құранына кешенді ғылыми зерттеу жүргізіп, оның жазуын, мөрлерін, қағазын, каллиграфиялық ерекшеліктерін және тарихи шығу тегін жан-жақты саралау қазақ тарихының әлі толық ашылмаған көптеген қырларын танытуға мүмкіндік береді. Мұндай жәдігерлерді ғылыми айналымға енгізу – ұлттық тарихи сананы нығайтып, қазақ мемлекеттілігінің рухани негіздерін тереңірек тануға жол ашатын маңызды міндеттердің бірі.

Самат Жұматайұлы, зерттеуші