Марал ишан дастаны

I БӨЛІМ

ШЫҚҚАН ЖЕРІ МЕН ТЕГІ

Арқаның кең даласы — алтын бесік,
Самалы жанға дауа, көлі есік.
Қайранкөл толқып жатқан айдын көлде,
Туған бір ұлы тұлға, нұрлы есім.

Жамбылдың жері еді ол шежірелі,
Жел ескен жусаны да еміренді.
Көк құрақ көл жағасын көмкергенде,
Сол жерде ұрпақтарға белгі қалды.

Қайранкөл — айдын шалқар, қасиетті,
Айналасы ат шаптырым дәулетті.
Жағасы құрақ толған көгілдір көл,
Тарихы талай сырды әңгімелепті.

Бұл жерде керей елі қоныстанған,
Тарышы атасынан тамыр алған.
Ақсарыдан тараған Нұрымбет жұрт,
Қасиет пен тектілікке жол салған.

Нұрымбет — елдің атын асырған ел,
Қыстауы көк майсалы, жасыл бел.
Өгізкөл, Құрттыкөлдің жағасында,
Береке мен бірлігін жасырмаған ел.

Самай мен Қапсыт, Нұралы руы,
Бірге өскен ағайынның тату туы.
Қонысында бейбіт ғұмыр кешіп жатқан,
Керейдің кең жайылған байтақ туы.

Сол жерде елге әйгілі бір әулет бар,
Тектілікпен танылған сан ұрпақтар.
Сол әулеттен тараған Марал ишан,
Қазаққа нұр шашқандай шамшырақтар.

Атасы оның — Кенжебай би дана еді,
Ақылымен ел билеген дара еді.
Сөз сөйлесе тоқтай қалған жұрттың бәрі,
Әділдігі аңыз болып тарай берді.

Қалмақ ханмен даулы кезде мал үшін,
Жас Қазыбек барған еді намыс үшін.
Сонда Кенжебай елінің намысын жыртып,
Қазақ сөзін қорғап еді халық үшін.

Сөз өнері оттай жанған кез еді,
Қазақ елі намысымен безенді.
Жылқы қайтып, елдің бағы жанғанда,
Кенжебайдың абыройы өседі.

Әкесі оның — Құрман батыр, емші ер,
Жауға шапса алмас қылыш серпіген ер.
Абылайдың сенімді бір серігі боп,
Ел қорғаған ерлермен тең жүрген ер.

Құрман батыр бес намазын қалдырмаған,
Жараланған жауынгерді жалғыз емдеген.
Ата жолын, иман жолын ұстанып,
Халыққа шипа беріп алғыс алған.

Бірде аң аулап жүрген шақта далада,
Көрген екен ғажайып бір жараны.
Жаралы киік бір шөп жеп айығыпты,
Сол шөп кейін ем болған жараға да.

Анасына сол шөпті алып келген,
Дана анасы қасиетін терең білген.
Кептіріп ап сақтап қойған сандықта,
«Керек болар» деген оймен ерең жүрген.

Кейін бірде жорық жолы басталған,
Жауға қарсы қазақ қолы аттанған.
Сол соғыста ауыр жара алған еді,
Хан Абылай дұшпанменен қастанған.

Емші іздеген ханның сенімді серігі,
Құрман батыр алға шықты ерігі.
Ана берген шипалы шөп ем болып,
Жазылған хан жарасы бір мезеті.

Сол себепті хан да оны құрмет тұтты,
Қасына алып ақылдасып кеңес құрды.
Ел ішінде емшілікпен танылған,
Құрман батыр аты алысқа жетіп тұрды.

Міне, осындай батыр әке шаңырағында,
Текті анадан асыл қан тамырында.
Жаратқанның қалауымен бір сәби,
Дүниеге келді Арқа даласында.

Жыл санағы мың жеті жүз сексенде,
Қасиетті Қайранкөлдің төсінде.
Жарық көрді болашақ бір әулие,
Қазақ елін бастап жүрер көшінде.

Анасы да ақсүйек бір тұқымнан,
Тарих келіп жеткен бізге жұрнақтан.
Шаңды жорық заманында қолға түскен,
Торғауыттың қызы деген шындықтан.

Фатима атты көрікті бір арудан,
Дүниеге келген екен нұр ұлдан.
Қазақ пенен қалмақ қанын жалғаған,
Тағдыр өзі тоғыстырған бұл жолдан.

Әке жағы — батырлық пен имандылық,
Ана жағы — тектілік пен даналық.
Сол қасиет тоғысқанда бір адамда,
Жаратқанның бергені бұл даралық.

Бесігінде жатқан шақта сәби де,
Жұрт таңырқап қарасатын кейде де.
Көзінде бір ерекше нұр бар дейді,
«Бұл балада бір қасиет бар» дейді.

Қайранкөлдің самал желі тербеткен,
Арқа даласы құшағына ержеткен.
Керей елінің қасиетті ұлындай,
Жұлдыз болып аспанында өрлеткен.

Жылдар өтті, сәби ер жетіп өсті,
Ілім іздеп жүрегіне нұр кешті.
Алда әлі талай сынақ, талай жол,
Тағдыр оны үлкен іске жетелесті.

Бұл тек қана басталуы бір дастан,
Алда талай тағдыр, талай тартыс бар.
Арқа жерден басталған сол бір өмір,
Сыр бойында жалғасады жыр боп тағы асқар.

II БӨЛІМ – ШЕЖІРЕ

Арқаның кең даласы сыр шертеді,
Әр төбесі тарих болып тіл қатады.
Бабалардың жолын жалғап ұрпағы,
Шежіре боп ұрпақтарға мұра қалады.

Қазақ үшін шежіре – тек сөз емес,
Өткен күннің өшпейтұғын ізіндей ес.
Ата-баба тарағанын білмеген жан,
Тамыры жоқ бәйтеректей күй кешпес.

Керей руы — көне жұрттың бір тармағы,
Жауға қарсы бірге соққан бір арнағы.
Сол Керейдің ішінде бір қасиет,
Тарышы атты тараған бір салмағы.

Тарышыдан Ақсары атты ата туған,
Әулеті ел ішінде дана болған.
Ақымбет пен Тоқымбеттен тараған ұрпақ,
Нұралы мен Нұрымбет те соның жолдан.

Есенәлі, Есенбақты жалғасады,
Әулеттің аты елге танымалы.
Солардың бірі — Нұрымбет аталығынан,
Тараған бір киелі елдің сабағы.

Нұрымбеттен төрт ұрпақ өрбіп еді,
Құдайберді, Қозыбақ деп ел біледі.
Құттықадам, Меңдіқұл деп жалғасқанда,
Әулеттің бәйтерегі көгерді енді.

Құдайбердіден Құлтаба туған екен,
Ел ішінде қадірлі адам болған екен.
Одан Алтыбай, Апақ, Жақсыбай туып,
Ұрпағы кең далаға таралған екен.

Алтыбайдан Ақбота атты ұл туған,
Одан Атан, Тайлақ тағы жол қуған.
Қаработа, Ботақара, Танат болып,
Бір әулетке үлкен даңқ жол болған.

Апақтан да тараған ұрпақтары,
Рысбай, Кенжебай — елдің жақсылары.
Қоңырбай мен Мырза туған артынан,
Жалғасады әулеттің асыл бағы.

Осы әулет талай жерде көшіп жүрген,
Заман өзгеріп, тағдыр жолы кешіп жүрген.
Бір кездері Сыр бойына бет алып,
Марал ишан соңынан еріп жүрген.

Ақботаның немересі Құлжұмыр,
Ілім алып ишанға болған ғұмыр.
Рысбайдың немересі Төртқара да,
Ұстазына адал болған шын шәкірт.

Қоңырбайдан тараған Тұрғымбай да,
Марал ишан қасында жүріп байқа.
Қалпе болып діни жолын жалғаған,
Елге ілім шашқан нұрлы таңдай.

Керей елін басқарған да дана көп,
Солардың бірі — Алшынбай атты бек.
Старшын болып Нұрымбет елін билеп,
Ел ішінде сөзі өткен беделді көп.

Айтылар бір ерекше әулет тағы,
Кенжебайдың жалғасады ұрпағы.
Кенжебайдан тараған алты ұл бар,
Әрқайсысы елдің болған тұлғалары.

Рай туған — беделі зор ел ағасы,
Сарбалақ — жылқы баққан ер баласы.
Кербалақ пен Орман туған артынан,
Қорған менен Құрман туған жалғасы.

Орманнан да тараған ұлдар көп еді,
Күлшынбай мен Алшынбай елге белгілі.
Алшынбайдың ұрпақтары кейін де,
Арқа менен Сыр бойында көрінеді.

Алшынбайдың ұлы Дүйсеке туған,
Тарих жайлы деректерді сақтаған.
Екінші ұлы Төлегеннен өрбіген,
Есенғали — Бала ишан аталған.

Бала ишан да ел ішінде белгілі,
Ілім шашып жүрегіне нұр берді.
Әулиелер жалғасқандай тізбектеп,
Әулеттің рухани жолын өрнеді.

Құрман батыр әулетінде үш ұл бар,
Құлжа, Арал — алғашқысы туғандар.
Үшіншісі — елге мәлім Марал ишан,
Рухани жолға түскен ұлылар.

Арал жастай дүниеден өткен дейді,
Құлжа болса ұрпақтарын жеткен дейді.
Одан Қосшығұл тараған, кейін тағы,
Шаймердендей тұлға туған ер кемең.

Шаймерден — ел тарихын тербеген ер,
Алаш жолын ұстанған ертеңі ел.
Думада депутат боп сөз сөйлеген,
Ағартушылық жолында жүрген ер.

«Серке» атты газет шығарған сол,
Халыққа білім нұрын шашқан сол.
Қиын заман қысым көріп өткенімен,
Ел есінде қалған оның асыл жол.

Міне, осындай текті әулет тараған,
Ұрпақтары сан ғасырда саналған.
Әулиелер, батырлар мен ғалымдар,
Бір әулеттен бірінен соң бірі туған.

Шежіресі — бәйтеректей тамырлы,
Әр бұтағы тарих болып жаңғырды.
Марал ишан сол бәйтерек ішінен,
Жарық шашқан бір жұлдыздай танылды.

Арқадан басталған сол текті жол,
Сыр бойына жетеледі елді мол.
Шежіресі ұмытылмас тарих боп,
Қазақ үшін мәңгілікке қалды жол.

III БӨЛІМ – ҰЛТ АЗАТТЫҚ КҮРЕС ЖӘНЕ ҚҰРАН ЖОЛЫ

Жам тауына жеткен бала Марал,
Жалаңаяқ ишан күтті оны алақ.
Бұқараның ілімін меңгеруге,
Жеті жыл бойы жүрді таңғы алақ.

Шариғат сабақ, тариқат сыры,
Көңілге сыйған терең сырлы ілім.
Халық аңызы, шежіре дерегі,
Маралға өмір жолын ашты тым.

Ханның рухани тірегі болды,
Жалаңаяқ Әздер аты шығып алды.
Майданда батырларға демеу беріп,
Қырғыз жорықта жеңісті алып алды.

«Аллалап, Абылай шанышқан күн,
Қазақты дәулет басқан күн!» –
Өлеңмен ел аузында қалған,
Әулие мейірімін көрсеткен күн.

Ақ боз атқа мінгенде аспанға көтерілді,
Қарақшы келгенде, өрт боп жанып кетті.
Құранды табалдырық астынан баспаған,
Дертке дұға, жұртқа шипа берген.

Төрт шәкіртпен барып, Ауғанстанға,
Ислам Шайхтан алған шатырхаттан.
Қолыңа таяқ, киіз шаһид,
Халыққа білім тарат деп қайтқан.

Қырық түйе томардың үстінде,
Марал қалқып, жанбай шықты өрттен.
Сөйтіп үш жүзге пір атанды,
Халыққа шапағаты берілді әр кезең.

Шілтендердің басшысы, ақ боз атты ұстап,
Бала Маралға сенімін арттырды.
Осы кереметпен халық сенді,
Әулие жолында жасадыны барлығы білді.

Сыр бойында күн жылт етті,
Жалаңаяқ ишан даңққа жетті.
«Қазақ жұрты, тұтқаның азаттығын біл,
Жауға қарсы тұруға дайын бол!» деді бір деммен.

Қарулар шайқасты, найзалар шықты,
Дала жанды, батырлар өріс тапты.
Марал ишан – рухани демеу,
Ғазауатқа шығып, жауға жол ашты көне.

«Құран жолы – сенің қалқан,
Дін мен иман – сенің қолыңа таянған.
Бостандық үшін жанын бер,
Әулие сендерге күш берсін!»

Түнде жылқының ізімен жасырын шықты,
Жауға қарсы әскерді бірлікке шақты.
Әулиелік даңқы – қазақ даласында,
Халыққа үміт, дұға – әр жүректе тасада.

«Бізге отар емес, еркіндік керек,
Құран бізге жол сілтесін, иман керек!»
Салт атты, найзалы, шабандоздар қатар,
Жау керегесін шауып өтті аттар.

Жау шапқанда, дала қысқанда,
Марал ишан Сыр бойына көшті дана.
Халық арасында медресе салды,
Құран үйретіп, иман мен үміт таратты.

Қайтадан келді даңқы алысқа,
Халық шапағаттанды, жүрек нұрға.
Әр ауылда дұға, әр мешітте насихат,
Сыр бойы тербелді білім мен қасиетпен қатар.

Марал ишан – ханафи мәзһабында,
Матуриди сенімін таратты кең далаға.
Шәкірт тәрбиелеп, медресе салды,
Құран жолын, намазды үйретті халыққа.

«Ғазауат тек соғыс емес, иман – күш,
Халықты оят, жүректі нұрға бөлесің!»
Шәкірттер жүрегінде оттай жанды,
Сыр бойы – білім, қасиет ордасы болды.

«Марал ишан – азаттық тірегі,
Құран жолында халықтың биігі!»
Әр ауылда айтылды оның ерлігі,
Жырлар таратты, аңызға айналды әр ізі.

Төрт шәкіртпен бірге жүріп, елге қызмет етті,
Қарапайым халыққа шипа мен үміт таратты.
Сыр бойы мен қырдағы халыққа,
Әулие жолын көрсетті, жүрекке нұр төкті.

Айқожа, Құлболды, Қосым – бәрі ілім жолында,
Халыққа нұр шашып, дінге баулуға.
Марал шәкірттері елге қызмет қылды,
Діни біліммен, шипа мен үміт берді.

Марал ханафи, матуриди ақида,
Тарихатта жол көрсетуші, ғұлама.
Үйрете отырып шәкіртке,
Дін мен ғылымды таратып жүрді ортаға.

IV БӨЛІМ – ХАНДАР МЕН ЭЛИТАМЕН ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС

Кенжебайдан басталған ұлы жол,
Құрман батырдың даңқы шалқар толқын.
Марал ишан – әулеттің айбыны,
Рух пен биліктің тоғысу нұры.

Қазақ рулары арасында беделі биік,
Шежіресі ел тарихымен тоғысқан.
Әр әулет, әр сұлтан, әр батыр,
Маралдың өсиетімен бір мақсатқа қосқан.

Арыс даласында хан мен төре билігі,
Ақ сүйектің аристократиялық қадамы биік.
Қожалар, дін ұстаздары – рухани тірек,
Ислам жолын таратты, елге үміт берді.

Қарасүйек – билер мен батырлар,
Әділдік пен ерліктің күші.
Бай мен ақын-жыраулар халыққа
Қоғам мен саясатта жол көрсетті.

Құран кітабы – ханға сый,
Дұға мен иман – елдіктің белгісі.
«Қазақ Ханы, Кенесары, Алла қорысын!
Дұғагөй Марал – үміт пен күшің» деді жазуда.

Хан мен халық арасын байланыстырып,
Марал ишан – рухани қамал,
Қолдаған көтерілісті, әділ күресті,
Ислам жолымен нұр сепкен әр ауылға.

Отаршылыққа қарсы шыққан батырлар,
Маралдың насихаты – әділдік белгісі.
Билер мен батырлар, сұлтандармен кеңесіп,
Қазақ қоғамының тұрақтылығын сақтады.

Ресей патшасы шектеу қойса да,
Маралдың идеясы – халыққа күш.
Діни тәуелсіздік пен ұлттық рух,
Қазақ даласында өшпес оттай жанды.

Марал ишан – халықтың тірегі,
Ұлттық бірліктің рухани көсемі.
Кенесарының Құраны – тарих айғағы,
Дін мен саясаттың үндестігі белгісі.

Әр ісі ел тағдырымен астасып,
Қазақ қоғамында беделі жоғары.
Оның есімі – ұлттық сана мен
Рухани тәуелсіздіктің символы.

Алып далада желдей қалықтаған,
Марал ишан – халықтың айбыны, пірі.
Қолы құранға, көзі – нұрға толы,
Дұға мен даналық – оның қамалы, қамы.

Төрелермен, хан-сұлтандармен тіл табысқан,
Қанаты кең елдің саяси көсемі.
Қасым сұлтан, Кенесары, Мұса батыр,
Шеген би – бәрі оның кеңесіне сүйенген.

Бірлік пен әділдік үшін кеңес құрып,
Рухани күшпен халықты қорған етті.
Әр батырдың жүрегінде иман орнатты,
Қайрат пен сабыр – оның мұрасы мәңгі.

Арыс даласының екі қанаты бар:
Ақсүйек – төрелер мен қожалар,
Қарасүйек – билер, батырлар, байлар,
Ақын-жыраулар – рух пен тарихты сақтар.

Билер әділдікпен ханның ісін теңдестіріп,
Жеті Жарғының заңымен елді басқарды.
Батырлар – қолбасшылар, жауға тосқауыл,
Әскер мен ру арасында шекара сақтаушы.

Байлар мен ақындар – экономика мен рух,
Халыққа бағыт беріп, елді тәрбиеледі.
Марал ишан – осы жүйенің рухани жүрегі,
Әр топты біріктіріп, бір мақсатқа жетеледі.

Қолжазбада жазылған әрбір әріп,
Ханға дұға, елге үміт жолы.
«Қазақ Ханы, Кенесары, Алла қорысын!» –
Маралдың үнінен шығып, даланы жаулаған.

Бұл – жай ғана діни мәтін емес,
Тарих, саясат, мәдениет нышаны.
Ханның рухани тірегі, халықтың демеушісі,
Қоғамның әділдікке ұмтылысы – белгісі.

Отаршы билік күш көрсетсе де,
Марал ишан – халыққа рух сыйлады.
Билер мен батырларды біріктіріп,
Қазақ даласының тәуелсіздігі үшін күресті.

Шақшақ Жәнібектің ұрпағы, Мұса батыр,
Шеген би – рухани көсемге серік болды.
Әр кездегі даулы мәселелерде
Марал ишанның сөзі заң болып тұрды.

Ресей үкіметі шектеу қойса да,
Халықтың сенімі – оның күш-көзі.
Діни тәуелсіздік пен ұлттық рухты сақтау,
Маралдың үнемі жолға қойған ісі.

Марал ишан – тек рухани ұстаз емес,
Халық бірлігінің идеологы, көсемі.
Кенесары бастаған көтерілісті қолдап,
Ұлттық сана мен дінді қатар қорғады.

Қолында Құран, жүрегінде иман,
Әр қадамы – тарихқа өшпес із.
Болашақ ұрпаққа аманат қалдырды:
Бірлік, әділдік, ерлік және рухани тәуелсіздік.

V бөлім. Марал ишан ұрпақтары

Марал баба – нұрлы жан,
Дала халқының ардақты азаматы.
Мешіт тұрғызды, медресе ашты,
Ілім мен ізгілікке жол салып өтті.

Қалқай – тұңғышы, білімнің шырағы,
Бұхара мен Бағдаттан алған тәлімі.
Су тартты Қараөзек бойына,
Егін, бақша, еңбекке бастады елді.

Араласқан туыс, руға бірлік салды,
Қараңғыны жарып, нұр төкті жолға.
Шешекке, дертке шипа берді,
Дұға, пышақпен жұртқа нұра шашты.

Алдажар – жылқысы мың, қойы көп,
Қайырымды жүрегімен көмектесті көп.
Мешіт салдырды, қаржысын берді,
Жұртқа жақсылық, имандылық таратты.

Ысқақ – жылан шаққанда, дертке шипа,
Дұғамен, пышақпен емдеп, жұртқа нұра.
Бала, ересекке дәрі беріп,
Қараңғыны жарып, сәуле шашты өмірге.

Мұхамеджан – аруаққа тағзым еткен,
Мешіт салды, шәкірттерін тәрбиелеген.
Әубәкір – Бұхарада білім алған,
Шипалы шөппен жұртқа дауа берген.

Тобағабыл – медресе мен мешіт ұста,
Білім, тәлім, рухани жолға бастар.
Батырхан, Шерназар – елге қызмет етті,
Қиын заманда халыққа демеу болды.

Әбдірахман ұрпақтары – дарынды, ілімді,
Әмит – шипагер, ұстаз, аруақты.
Қолында кітапшасы, хатпен байланыс,
Шашыраған туысты біріктірген аңыз.

Қалыбай ұрпақтары – елге қамқор,
Мұхтар – халыққа адал, батыл, бор.
Сәруар – Мекке топырағына барған,
Сейітхан – Ташкентте дінге қызмет жасаған.

Елібайдан – Үндемес, Жүнісхан, Дастан,
Әділдік, имандылық – жолдары баян.
Соғыс, қуғын сүргін – бәрін көрді,
Бірақ рухын ешқашан да жоғалтпады.

Ноғайхан, Темірхан – заманның ері,
Елге қызмет етті, мейірімін берді.
Балалары да баба дәстүрін сақтап,
Ұрпаққа үлгі, өмірге нұр берді.

Қалқай, Алдажар, Ысқақ – дертке шипа,
Дұға оқып, емдеді әр жанға.
Жылан шаққанда, шешекке қарсы,
Қолдарымен нұрын беріп, халыққа парыз жасады.

Мұхамеджан, Әубәкір – ілімге берік,
Медреседе шәкірт тәрбиеледі тереңдікпен.
Әмит – хатпен байланыс ұстап,
Шашыраған туысқа рухани демеу болды.

Тобағабыл, Батырхан – елге қызмет етті,
Қиын заманда әділдікке басып.
Сәруар – Меккеге сапар шекті,
Сейітхан – Ташкентте білімге жетті.

Марал бабадан тараған ұрпақ,
Ғасырдан ғасырға нұр шашып бақ.
Мешіт, медресе, ағартушылық жолымен,
Халыққа қызмет етті, бірлік сақтап.

Шипагерлікпен, әділдікпен, ізгілікпен,
Әр ұрпақ өз жолын жалғады тынышпен.
Тарихта қалған әр аты, әр ізі,
Қазақ даласында мәңгілік нұр төгіп.

Өмірі – білім мен иманның шамшырағы,
Сыр бойында жарқ еткен руханият арағы.
Қараөзек пен Сасықөзекте бой көтерген мешіт,
Әр кірпішінде халыққа жол, рухани нышан кетті.

Шежіресінде аталары – дана да қайратты,
Ұрпаққа үлгі, елге берік саңлақты.
Құрман бабадан Тобағабылға дейін із қалдырды,
Әр ұрпаққа рух, әр сөзінде нұр шашты.

Ұлт азаттығы жолында күресті жасырмай,
Құран мен хадиспен халықты тәрбиеледі айқын май.
Дала жұртына білім мен иман үйретті,
Әр шәкірттің жүрегінде ізгілік орнатты.

Элита мен билікте де беделі танытты,
Ресми құжаттарда аты мәңгі қалды.
Батыс Сібір генерал-губернаторының жазған хаты,
Оның ықпалын, даналығын көрсетті нақты.

Ұрпақтары – шырақтай жалғасты жолын,
Әмит ишаннан Шәмшіге дейін алып жүрді сол нұрын.
Әр шәкірт, әр мешіт, әр медресе –
Олардың өмірі мен еңбегі, иманға берілген дәреже.

Мешіттер – білім мен құлшылықтың ошағы,
Қара бөгет пен Қолаң төбе, Ақмешіт, Бестау – бәрі нағыз бақыты.
Әр күмбез, әр мінбер – тарихқа куә,
Халыққа, елге нұр, әр жүрекке үміт сәуле.

Мәндік қоныстар – киелі мекендер,
Құмдыағаш, Қызылорда, Аулиекөл – бәрі рухтың кен орындары.
Бабалар ізін жалғап, ұрпақ тәрбиесін көтерді,
Сол мекендерде әр жүрек иманмен өріледі.

Тәуелсіздік жылдарында қайта қауышты баба,
Құрметпен атап өтті мерейтой, мешіт, медресе аша берді сала.
Қызылордадан Қостанайға, Петропавлдан Бестауға дейін,
Ұрпақ бабаның жолын еске алып, нұрын сақтай берді.

Өмірі өшпес шам, иманның айқын белгісі,
Білім мен руханияттың қазақ даласындағы белгісі.
Марал ишан – халықтың асқақ рухының дабылы,
Өз ізін қалдырған, ұрпаққа үлгі, ел жүрегінің айқындығы.

Қолы бос кетпеген әр істен нұр шашылды,
Әр шәкірттің жүрегінде білім мен иман қалды.
Мешіттер, медреселер, киелі қоныстар –
Бабаның өмірі мен еңбегі – мәңгілік мұра, мәңгілік ағартушылық шамшырағы.

Сондықтан тарих ұрпаққа айтады,
Өмір жолы – ұстаз, үлгі, елге бағыт береді.
Марал ишан – тек бір адамның аты емес,
Бұл – халық руханиятының, білім мен иманның мәңгілік бейнесі.

РУЫМ АТА ТЕГІМ ТӨР ШЕЖІРЕМ!

Ұлы едім Жұматайдың атым Самат,
Қаламым шабытыма болған қанат.
Ұлықтап бабаларды жазсамба деп,
Жүремін күндіз түні таппай тағат.

Жан едім ел қатарлы қарапайым,
Ойымды ортақ іске жаратайын.
Керейден ру ата шежіремді,
Қиссамен өрем жетсе таратайын.

Таралған Сақ пен Ғұннан ұлтым Қазақ,
Жаралған ішім және сыртым ғажап.
Кемшілік мына менен болып жатса,
Ұрпақтар жалғастырып мүмкін жазад.

Бір АЛЛА адамзатты жаратады,
Жұп қылып бір-біріне қаратады.
Туылған осы жұптан ұрпақтарын,
Тайпамен руларға таратады.

Адамнан асыл текті жаралады,
Ішінен жақсы жаман саналады.
Нәубетті қасіретті замандарда,
Керейге талайлар кеп паналады.

Әйгілі Тұғырылдай хан әулеті,
Дәл осы керейлерден таралады.
Тұғырылдай өткен хан бабам.
Әйгілі аты сан жылдан.
Қияттан шыққан батыры.
Эсухеймен анда (дос) болып,
Бірігіп жаулап талайдың,
Шаңға көміп ордасын,
Шаһарларын лаң қылған.
Эсухей өліп Тұғырұл,
Жарты әлемді жаулаған,
Шыңғысхандай ұрпағын,
Тоғыз жасар кезінен,
Асырап алып өсіріп,
Ақ киізбен көтеріп,
Алты қарыс азуы
Әйгілі жұртқа хан қылған.

Жырласам көңіл бөліп арғы жақты,
Ірі ру тарап келген Керей атты.
Әлемге аты әйгілі Шыңғыс ханда,
Сол Керей Тұғырұлдың малын бақты.

Шыңғыс ханда, ет сүйектен жаралған жан,
Кезінде кедейліктен нәр алған жан.
Демінен Тұғырылдың қуат алып,
Атағы жер жаһанға таралған жан.

Өнбейді қайырғанмен істі шолақ,
Тарихқа тереңдесең көңілің толад.
Дегенім кейінгі ұрпақ біле жүрсін,
Тұғырылдың немере атасы Ішім болад.

Қызығар шындық туса адам заты,
Өзгертер көп нәрсені тарих хаты.
Есіл деп қазіргі атап жүргендерің,
Ішім екен байырғы нағыз аты.

Атасы Тұғырылдың Ішім деген,
Тоғызыншы ғасырдағы Керей ханы.
Дәл соны қазіргі кез түсінбейтін,
Адам көп ортамызда әрі-сәрі.
Кешегі татарлардың келуімен,
Есіл деп атап кетті оны бәрі.

Жазылар нағыз дерек талай тағы,
Шежіре арғы текті молайтады.
Есіл атау берген бертіндегі,
17-ғасырдағы Ноғай ханы.

Тұғырылдан Сәмкүн (Үкі) атты ұл таралады,
Замана ұрпақтармен жаңарады.
Сәмкүн (Үкіден) Ертісақ, Ертісақтан: Тайбұғы,
Тұғырылдың немере, шөбересі рухани байлығы.

Өзінің ұлы Сәмкүннен,
Немересі Тайбұғы.
Бағындырған Сібірді,
Осал емес жай бұда.

Атадан алып батаны,
Түзетіп болған қатені
Сібірді жаулап хан болып,
Жайылған елге атағы.

Әскерінен хан тұқымы аса мықты,
Тұрғақ деп мықты құрам жасалыпты.
Керейлер әскер құрам атауымен,
Сол кезден «тургут» Керей атаныпты.

Керейім ежелден ақ керім еді,
Өр Алтай Сібір сенің жерің еді.
Бертінде өскен тайпа ұрпақтары,
Ашамайлы, Абақ деп бөлінеді.

Тарихтан тамыр тартып көргенімде.
Ешқашан мені үмітім алдамады.
Деймін мен рулардың арасында,
Абақ пен Ашамайлы жалдамалы.

Ұрпағы Тұрғақ керей Тарышының,
Мақтансам көптігімен жарасады.
Смайылдан тарайтын ұрпақтарын,
Тайбұғыдан бері қарай таратады.

Өзгерткен емеспін мен мүлде ойымды,
Смайылдан тараттым Шимойынды.
Тарихтың дерегіне дақ түсіріп,
Көрсетіп алмайын деп шилі ойынды.
Шимойыннан таралады Жиенбай мен Қуанбай,
Тауып бәрін таратам деп біраз жүрдім қиялдай.
Бар мүмкіндік барлық жағдай кеп тұрғанда мынандай,
Суырылып алға шықпай менде қарап тұрамба-ай.

Қуанбайдан ары қарай Достиярын,
Есжияр бірге туған Естиярын.
Саматың тарихтан дерек алып,
Әкеліп шежіреге қосты бәрін.

Жел туса шу шығарар қалың қамыс,
Шыңдайды ер жігітті жалын намыс.
Достиярдан таратып мен кетейін,
Тағы бір текті атамыз Жарылғамыс.

Жарылғамыстан: Ысмағұл, Исмайыл, Ысқақ туад,
Жазамын бір АЛЛА өзі берсе қуат.
Исмайылдан: Ақсары мен Күрсары,
Бұлар шындық бір атадан туысады.

Ысмағұлдан: Жалбыр, Жалпақ туысқан,
Тектілікті шығармаған еш қашанда уыстан.
Жалбырдан тарап бір атамыз Аққозы,
Ұрпағына жақсылық тілеп үміттің отын жақты өзі.

Адамның сүннет екен туылуы,
Тарихтың түзетілер құбылуы.
Негізін айтар болсам аталардың,
Ақсары тары елінің бір руы.

Керейдің ұл қыздары текті бәрі,
Тектілікпен өмірден өтті бәрі.
Ысмағұлдан таралған ұлы аталар,
Ақсары Керей атанып кетті бәрі.

Куә боп туыстыққа бағзы заман,
Жазылды тылсым тарих жақсы жаман.
Осы кезге дейін Ақсары мен Күрсары,
Тары елінің «Тарышы» шежіресі жазылмаған.
Шежіре талай жылғы көмескі екен,
Жаманы жақсысымен теңессе екен.
Аттары кейбірінің ұқсас келед,
Аққозы осы Ақсары атам емес пе екен.
Шын тарих бәрін тектеп тазалайды,
Мені жәй сондай ойлар мазалайды.

Болса егер кешір Алла менің қатем,
Тарихтың дерегіне сенім артам.
Бабалар бір-бірінің ізін басып,
Аққозыдан туады Жалбыр атам.

Аққозыдан туған атам Жалбыр еді,
Бірі еді ұлдарының нақты өзі еді.
Тұрғанда жазып кетсем мида бәрі,
Жалбырдан тарайды Иманәлі.

Бір ұлы Иманәлі Нұрымбетім,
Мекенің Омбы Көкше Қостанайың.
Керейде бетке ұстар аталарым,
Сендерсіз менің жазған жырым жетім.

Әз халқым шежіремді сынай берді,
Шындықты айтар күн туып шырай берді.
Атамның тағы бірін айтар болсам,
Тарайды Нұрымбеттен Құдайберді.

Баласы Құдайберді Құлтабанды,
Үсен деп атағаның жөн деп еді.
Табаны үлкен зор денелі болған екен,
Атапты Құлтабан деп жеңгелері.

Қарасам көз жүгіртіп тектеріне,
Талай шешен, шежіре шықты данам.
Жария болып жатыр көпке міне,
Үсен ата ұрпағы Құттықадам.

Шежіре айтсаң аңыз жұртқа тарайт(ды),
Қағазға түсіре алсаң іске жарайт (ды).
Үсенге болып келетін немересі,
Атадан Құттықадам Аппақ тарайт (ды).

Жоқ менің басқа жақта еш алаңым,
Тарихтың қойнауына бет аламын.
Аппақтан тарайтұғын Мырза атамды,
Айтпай мен қалай ғана кете аламын.

Басынан елдің небір жайлар өткен,
Әркім өзі әр бір ісін пайдалы еткен.
Тегінде Мырза мыңдап жылқы біткен,
Баласы Кенжебайдай байлар өткен.

Кенеттен қасына көп әскер ерткен,
Қонтайжы қалмақ ханы келіп жеткен.
Себепсіз түсініксіз жала жапса,
Ағайын қорлық барма мұнан өткен.

Жаласы бір айшылық жерден депті,
Айғырыңның арқыраған дауысы жетті.
Сылтауы осы жеткен дауыстан боп – (лып),
Биелерім іш тастап кетті депті.

Осылай байдың елін жаулап кетті,
Дайындықсыз жатқанда алдап кетті.
Тұтқұйылдан болжаусыз келген қалмақ,
Отыз екі мың жылқысын айдап кетті.

Дайындық Қонтайжыға бармақ болып,
Жасайды Кенжебайдың іргел елі.
Сол мезет қасына ерткен баласы бар,
Ауылына Келдібектей би келеді.
Кенжебай сәлемдесіп, жөн сұрасып,
Қошемет құрметпенен үйге енеді.

Жасалып қонақ кәде, мал сойылып,
Кеңесіп көп отырып етті жеді.
Қандай кеңес бересіз, қандай ақыл,
Жылқымыз жау қолында кетті деді.
Сөйлейді Қазыбектей бала шешен,
Кетіпті жау қолында жаман есен.
Ал әке қолыңды жай батаңды бер,
Бұл дауды бейбіт жолмен өзім шешем.

Келдібек ақ батасын берген екен,
Қасына екі-үш адам ерген екен.
Ақыл мен Қонтайжының аузын жауып,
Жылқысын аман алып келген екен.

Баласы Кенжебайдың Құрман еді,
Кезінде сауық сайран құрған еді.
Ғазауат соғыстарда жан аямай,
Елі үшін ғазиз басы құрбан еді.

Аңшылық оның ата кәсібі еді,
Алдынан талай аң құс қашып еді.
Біреуін қашқандардың мүлт жібермей,
Бәрінде мергендікпен атып еді.

Тағы бір аңға шыққан кезі еді,
Бір марал бел үстінен кезігеді.
Атқан оқ тигенімен марал өлмей,
Кеткенін аңшы жігіт көзі көрді.

Алыстан көздеп мерген атқан еді,
Оқ тиіп ол қансырап жатқан еді.
Олжамды алайын деп таяғанда,
Ол тұрып әлгі белдің шөбінен жеп,
О ғажап! өлмей тірі қашқан еді.
Абдырап аңшы жігіт сасқан еді.

Кеш кіріп үйге қарай аяңдады,
Жағдайды бей-жай жауып қоя алмады.
Ас ішіп үйге келіп дем алған соң,
Отырып анасына баяндады.

Анашым балаң бүгін састы депті,
Бір белден марал көздеп атты депті.
Ол тұрып сол бір белдің шөбінен жеп,
Әрі қарай өлмей тірі қашты депті.

Анасы бұған назар салдырады,
Сол шөптен марал жеген алдырады.
Аюдың ағуы деген шөпті,
Кептіріп үйде сақтап қалдырады.

Тағы да жаугершілік тап келеді,
Барам деп Абылайға ант береді.
Анасы азық салған дорбасына,
Баяғы емдік шөпті сап береді.

Бұл жолы жауды жеңіп оралады,
Абылай біраз ауыр жараланды.
Тойлатып жеңістерін жол ортада,
Әскерді тынықтырып дем алады.

Абылай таңды көзбен атырады,
Ауырып жара тыныш таптырмады.
Емдейтін жарақатын емші іздеп,
Жан-жаққа әскерлерін шаптырады.

Ханекем кеткен болса мазаң депті,
Керек жоқ емші молда қожаң депті.
Бір Алла сәтін салса жараңызды,
Өзім-ақ емдеп таза жазам депті.

Жазылып хан Абылай жарасынан,
Құрман бабам үлкендерден бата алады.
Аюдың ағуымен емдеп жазып,
Халқына емші Құрман аталады.

Таймаған ешқашанда адал жолдан,
Көңілі ағайынның таза болған.
Қалмақтың бір туысқан қызын алған,
Абылай мен Құрман бабам бажа болған.

Керейім кең қолтық ел малдас құрған,
Жалғасып салт дәстүрі сан ғасырдан.
Куәсі Абылаймен Құрман атам,
Арада туыстықты жалғастырған.

Бір болып, бірге жүріп Абылаймен,
Көтерген қиындықта бірге жүкті.
Әрі дос, әрі екеуі бажа болып,
Осылай өмірлері бірге өтіпті.

Жақсы бір құнды дерек жазу үшін,
Ойыммен ақылыммен санасайын.
Құрманнан Құлжа, Арал, Марал туған,
Үшеуін жеке – жеке таратайын.

Туғанын текті анадан текті ұлдар,
Ағайын алты Алашың мойындаған.
Құлжа бабама тұз тағысы теңеу қылып,
Тегіннен тегін атың қойылмаған.

Біреуі атамыздың Арал екен,
Ойым жоқ бөлетұғын ала бөтен.
Теңіздей толқын ұрып тасысын деп,
Ат қойған бабаларым саналы екен.

Біреуі менің тектінім,
Жетінші атам Маралым.
Тебіреніп толғанып мұқалғанша қаламым,
Сіз жайлы жыр жазбасқа жоқ қой менің амалым.

О бабам менің қасиетті Маралым,
Оңымнан ескен рух берген самалым.
Бірінші Алла өзің демеп қолдасаң,
Қаламынан жыр төгілер балаңның.

О бабам шуақ шашқан нұрым менің,
Өзіңді айтсам өрбиді жырым менің.
Қасыңнан дұға оқымай өте алмайды,
Жүретін арлы-берлі дүйім елің.
Жатырсың анаңменен Қармақшыда,
Жан едің сабырлы да салмақты да.
Өзіңнің рухыңнан қуат алып,
Беремін жырымды мен жалғастыра.

Көрсеңде қиыншылық бағзы заман,
Ұрпағың өсіп жатыр есен аман.
Алдыңа шипа тілеп келгендердің,
Талайын құлан таза жаздың бабам.

Өлтірмек болып ата дұшпандарың,
Бетке алып Қызылорда жаққа көштің.
Еліңнің еркіндігі үшін талай,
Ғазауат соғыстарды бастан кештің.

Басыңа мұқтаж жандар барып тұрат(ды),
Шырағың күндіз түні жанып тұрат(ды).
Әрбір жан шипа тілеп барған кезде,
Әртүрлі хикметтер болып тұрат(ды).

О бабам менің текті Маралым,
Даңқыңмен алты Алашқа таралдың.
Өзіңе нұры түскен бір АЛЛАның,
Сүйікті бір құлы болып жаралдың.

Қол ұшын сұрағанға беріп өстің,
Алланың сынағына көніп өстің.
Әкеңнен тоғыз жаста айырылып,
Жасыңда қиыншылық көріп өстің.

Анаңыз қасиетті мықты ана екен,
Білімнің қасиетін ұққан екен.
Жаяулап он үш жасар өзіңді ертіп,
Омбыдан Оңтүстікке шыққан екен.

Жас бала шықпас бұрын аян а(лы)пты,
Бұл жайлы анасына баяндапты.
Жолығып Құланбайдай ишанменен,
Олар кеп Ақмешітке аялдапты.
Шаршап кеп қонақ бала кетіпті ұйықтап,
Жол алыс жаяу талай кезген жерді,
Түн ауа дәрет алып шыққан ишан,
Баланың тектілігін көзбен көрді.

Құланбай көрген жерде қалды сасып,
Бала жатқан үйге аяңдап келді басып.
Баланың жатқан үйі есігінен,
Аспанға тұрды нұрлы сәуле шашып.

Асыға күтіп ишан таң атқанын,
Дем алып аздап көзін ілдіреді.
Таңертең шай үстінде қонақтарға,
Қалуға өтінішін білдіреді.

Қалсын деп анасыда уәде берді,
Бала да анасының сөзіне ерді.
Келісіп қойын бағып жұмыс істеп,
Ишанның ауылында қала берді.

Баланың тектілігі жай болмады,
Ишанның несібесі еселенді.
Үйіне құт пен дәулет бірдей қонып,
Мал басы рыздығы өсе берді.

Құланбай арлы берлі көп ойлады,
Ойының тереңіне бір бойлады.
Парыз боп мойынымда қалмасын деп,
Баланы оқытуға бел байлады.

Арнайы сәрсенбіде сәтті күні,
Баланы жолға Ишан алып шығады.
Тұратын Жам тауында мешіт ұстап,
Жалаңаяқ Ишанға тапсырады.

Бала еді Алла қолдап бағы жанған,
Жетелеп сонда апарды бала арман.
Тек ғана өзі емес, бала Марал,
Жүз шәкірттің бірі боп қабылданған.
Осылай білім алып жүрген еді,
Мешітте бөлек басқа күйге енеді.
Келерін бұл баланың алдын ала,
Ишанда аян алып білген еді.

Ұстазда оған көңіл бөліп еді,
Күн сайын онымен жеке кезігеді.
Оқу да, тәртібі де озат болып,
Ерекше басқалардан көрінеді.

Бойына көріпкелдік тарап жүрді,
Ұстаздың көп ісіне жарап жүрді.
Маралдың мұндай жақсы қылығына,
Басқалар қызғанышпен қарап жүрді.

Ұстазға бір ой тағы келіп еді,
Ол ойы шәкірт сынап көру еді.
Шығарып шәкірттерін ауласына,
Есікке құран әкеп көміп еді.

Шақырды шәкірттерін кіріңдер деп,
Барлығы тым-тырақай кіріп барды.
Тек ғана ең соңында Марал ғана,
Қалтиып кірмей сыртта тұрып қалды.
Қойғанын есік алды Құран көміп,
Көріпкел қасиетімен біліп қалды.

Ұстазы неге тұрсың Марал депті,
Алаңсыз кіре бергін балам депті.
Қойыпсыз есік алды Құран көміп,
Мен қалай аттап кіріп барам депті.

Осылай жүз шәкірттің арасынан,
Көріпкел үздік шықты Марал баба.
Мен жазған көріпкелдік дара сынақ,
Мыңдаған хикметтен біреу ғана.

Саматың біраз ғана ой ақтарды,
Мен жазып бітірейін қай ақпарды.
Ишаннан ең жоғарғы білім алып,
Оқуын он жыл оқып аяқтады.

Асармын әлі талай белес қырды,
Мен айттым бабам жайлы аздап сырды.
Қызымен Құланбайдың отау құрып,
Өмірін әрі қарай жалғастырды.

Аталар болған емес осал бәрі,
Бәйбіше Меңдібике адал жары.
Шектеліп әжемізбен қалмаған ғой,
Болыпты тағы үш-төрт тоқалдары.

Жазайын бабам жайлы алмас жырды,
Жасырып ешқашанда болмас сырды.
Оқуын он жыл оқып бітірген соң,
Жеті жыл «Кокалташты» жалғастырды.

Ұстаздан ишан деген атақ алып,
Жағдайы бала Марал оңалады.
Білім ап он жеті жыл отыз жаста,
Туған жер Қайранкөлге оралады.
(Қазіргі Әулиекөл).

Жолайы бір ауылға кеп қонады,
Дертіне бір баланың сеп болады.
Жазылмай ауыр науқас жатқан жанға,
Маралдай әулиеден ем қонады.

Маралдың қасиетін халық көрді,
Бетке алып келе жатқан туған жерді.
Қуанып бай, баласы жазылғанға,
Сары бауыр көк жүйрікті сыйға берді.

Әулие көк жүйрікті мініп алды,
АЛЛАның бергеніне қайран қалды.
Алғашқы табысымды сыйлайын деп,
Ұстазға Жам тауына қайтып барды.

Хабардар келерінен боп отырған,
Ұстазы алдан шығып қарсы алады.
Көрмеген бұрын соңды бұндай жағдай,
Дәл мұндай адалдыққа таң қалады.

Нұр шашып тағы бір таң ата берді,
Кетуге бала ишан атқа келді.
Қолың жай барлық пірлер сенікі деп,
Маралға ұстаз ишан бата берді.

Бұрылып Марал ишан жүре берді,
Ғайып Ерен қырық шілтен Баба түкті Шашты Әзиз.
Артынан Пірлерінің бәрі ерді,
Мұңайып ұстаз артта қала берді.

О АЛЛА мұным тағы жарамас деп,
Ақылды Марал артқа қайта келді.
Қайта кеп қол жайдырып ұстазына,
Шәкірті Әмин деп бата берді.

Сіздегі бар қасиет маған кетіп барады,
Болмасыншы ұстазым сіздегі жүрек жаралы.
Ғайып Ерен Қырық шілтен ұстаз сізде болсын,
Керегінде шақырғанда бізде болсын.
Деп шырайлы жүзбен көрікті,
Ұстазына адал шәкірті ақ батасын беріпті.

Осылай Марал бала ер жетіпті,
Қоштасып ұстазымен кері кетіпті.
Жалаңаяқ ишандай ұстазына,
Адалдықтың символын көрсетіпті.

Айырып жастайынан ақ қараны,
Еліне кеп адал қызмет атқарады.
Батыс Сібір еліне бас муфтий боп,
Өзбек, Татар, Башқұрттыда басқарады.
Тек қана дін ісімен айналыспай,
Ұлт азаттық қозғалысқа бас болады.

Іс қылды жамандық жұрт көрмеу үшін,
Ел жерді бодандыққа бермеу үшін.
Патшаның үкіміне қарсы шығып,
Күресті жетімдер мен жер дауы үшін.

Әр дайым адал қызмет атқарыпты,
Ел жайын бейбіт жолмен шешу үшін.
Патшаға бірнеше рет хат жазыпты,
Шекара адал жолмен бекуі үшін.

Патшалықтың тәртібі күшейгенде,
Ағайынның арасын жымдастырған.
1807-жыл шамасында Марал бабам,
Отарлауға қарсы күрес ұйымдастырған.

Бұл Маралда шын қасиет батырлықта бәрі бар,
ХІХ ғасырда Батыс Сібір Қазақ, Татар, Башқұрттың.
Тәуелсіздік жолындағы танымасаң танып ал,
Күрестерін басқарған ұлы САРДАР.

Дұшпанға дес бермейтін ерегескен,
Демеймін тек Қазақтың дауын шешкен.
Өзбек, Татар, Башқұрт, басқа мұсылманға,
Діни басшы болумен беделі өскен.

Нұрын шашқан бабаға әу бастан АЛЛАМ,
Әулиелік қондырған жастан АЛЛАМ.
Кенесары ұлт азаттық қозғалысы,
Марал ишан бабадан бастау алған.

Бабамыз елін мықты бастағанды,
Мақтанып асып-сасып таспағанды.
Көп істерін діни бір күрес санап,
Тарихқада енгізбей тастағанды.

ХІХ ғасырда ұлт азаттық қозғалыс баянсыз болып қалсада,
Өзгермеді Қазағым, бірде төмен құлдырап, бірде бағы жансада.
Қозғалыстың рухани көсемі боп кірісті Марал баба жан сала,
Елім үшін жан пида деп үлес қосқан боздақтарың қаншама.
Осылайша текті бабам ізін артқа қалдырған,
Көп адамның бағын ашып, жанбағанын жандырған.
Білімінің арқасында ең жоғарғы білікті,
Біраз жерге мешіт пенен медресе салдырған.

Үйде отырып көріпкелдік алты қырға жетіпті,
Бәрін біліп тұрады екен басқандай бір тетікті.
Қас қылам деп алыс жақтан шыққан талай дұшпандар,
Дауыл тұрып хаһарына ұшырап: келмек түгіл бас қайғы боп кетіпті.

Демесін ешкім осылардың бәрі аңыз,
Бар шындықты басына барсақ көзбен көріп нанамыз.
Баласыздар бала тауып, панасыздар тауып,
Әліде жатыр қамқор болып Марал ишан бабамыз.

Бабам жайлы айта сөзділерің сөз білген,
Дұшпандарын жақындатпай ай даладан бездірген.
Анасы бір күн аян беріп ұйқыдағы ұлына,
Туған жеріңде өлесің: қасыма келіп жатасың деп сездірген.

Өлерінен белгі сезіп туған жерге тартыпты,
Өсиетін бірге жүрген жолдас жораға айтыпты.
Аян алып үш күннен соң өлетінін баяндап,
Анасының қасына апаруға жолдастарға міндет артыпты.

Бұл қалай болғаны деп аңтарылып қалыпты,
Өлетінін естігенде бәрі қатты налыпты.
Қалай апарарын білмей біраз ойға қалыпты,
Қайта айланып бабамыздың өзіне сөз салыпты.

Еш алаңсыз болар депті Құдайым жар,
Ештеңе жоқ оған бола уайымдар.
Көз жұмсам жуындырып оң жаққа әкеп қойыңдар,
Ақ түйе кеп шөгеді өзі соған артып алыңдар.
Осы айтқанды екі еткізбей орында,
Өзі апарар ескі кәбір анам жатқан қорымға.
(депті).

Дегеніндей үш күннен соң «әулие көлде» өліпті,
Жұрт жиылып қош айтысып көздің жасын төгіпті.
Жуындырып оң жаққа сап таң ата,
Сыртқа шықса айтқанындай ақ түйе кеп шөгіпті.

Соныменен артып алып кетеді,
Артта қалды туып өскен мекені.
«Әулие көлде» құстар шулап дауыл соғып сол мезет,
Тұман тұрып қою қара бұлт шөгіп Әулиемен қоштасыпты деседі.

Біраз жерді артқа тастап кешкіріп күн батыпты,
Қас қарайып ақшам сөнді кім тоқтатад уақытты.
Қалай қайда түнейміз деп,
Жол жүргендер терең ойға батыпты.
Бір АЛЛАның құдіретімен баба ауып белгі беріп түйе тоқтап сол жерге,
Аттан түсіп адамдары баба түнеп жатыпты.

Таңды атырып ары қарай жедел жүріп кетіпті,
Күн артынан күндер тағы жылжып өтіпті.
Қармақшыға ескі кәбір қорымға,
Алты түнеп жетінші күні жетіпті.

Әулиеміз түнеген жерді алты күн,
Ел аузында Марал баба «жуғысы» деп өтіпті.
Ағаш өсіп сусыз жерден су шығып,
Бұл түнеулер киелі жер боп кетіпті.

Құдіретімен бір АЛЛАның бабамызда бәрі бар,
Шын ниетпен бір АЛЛА деп: бір түнесең ауыруыңа дәрі бар.
«Жуғылардың» өздеріне бірер түнеп кетуге,
Мен АЛЛАның құлы деген пенделердің бәрі зар.

Марал бабам қасиетті нар бабам,
Еш қашанда дегенінен танбаған.
Көре алмастар сенбей оны өртеткен,
Қырық түйе томарға да жанбаған.

Кәбірінде шырақ жанып нұр шамнан,
Барсаң егер сиынып бар әуелі бір АЛЛАға.
Қателікпен аяқ бассаң маңайына О ғажап,
Хаһарына ұшырайсың буырқанып бұрсанған.

Самат мұның дұрыс мейілі теріс дерсіңдер,
Білмесеңдер жақсыларды кейін опық жейсіңдер.
Тарихының тереңіне үңілсеңдер керейдің,
Кімдер туып кім өлмеді дейсіңдер.

Жас болсамда тарихты бір азғана қаздым мен,
АЛЛА білед кімнен қалып кімнен алға оздым мен.
Керейдегі жақсы менен жайсаңдардың ішінен,
Марал жайлы білгенімді жаздым мен.

Ізін басқан Қалқай ишан (Қалмұхаммед) баласы,
Онымен де ешкімнің жоқ таласы.
Білім алып әкесінен «кокалташты» бітірген,
Елге әйгілі даналардың данасы.

Керемет ел деп жүрген әлемдегі,
Көрейін Араб елін бәлем деді.
Төрт жүз жылдық білімді Қалқай бабам,
Жиырма жеті жылда оқып дәлелдеді.

Осындай дәрежеге қолы жетті,
Бабамыз ар жағынан болған текті.
Меккеге имам бол деп ат арытып,
Арабтар арттан еріп іздеп кепті.

Арабтар арттан келіп іздеп тапты,
Жалынып жүре ғой деп қолқа сапты.
Білімім Қазағыма жарасын деп,
Бабамыз атақ үшін бармай қапты.

Жазсам жырға баба ұрпағы татыр бәрі,
Уақытым сәйкеспей бір жатыр дағы.
Жиып ап баба ұрпағын өз қасына,
Киелі топырақта жатыр бәрі.

Бір АЛЛА қуат берсін қадамыма,
Нұр жаусын дей беріңдер талабыңа.
Әзірге іліккені осы болды,
Саматтай ұрпағыңның қаламына.

Кенжебайдан: Рай, Құрман, Сарыбалақ, көп баласы,
Бауырлары Кербалақ бір туысқан Орман, Қорған.
Береке татулық бірлікпенен ортаң толған,
Текті аталар ешкімнің жоқ таласы.

Жоғары да айтып кеткен Құрман атам,
Көп кеңес Абылаймен құрған атам.
Құрманнан: Алшынбай Құлшынбай, Тұрсынбайлар,
Құлжабай Арал Марал туған атам.

Бай қылып Кенжебайға күш беріпті,
Жылқыдан ала-ғұла түс беріпті.
Алланың қасиеті қонған бабам,
Қыдырды өмірінде үш көріпті.

Құлжабайдан: тарайды Ұса, Мұса,
Барлығын таратайын ешбір даусыз.
Мұсадан: Қосшығұл, Ермек, Ораз, Наурыз,
Ұрпағы бүгін біздер есен саумыз.

Ермектен тарайды екен үш ағайын,
Шынболат, Жанболатпен екеу дейді.
Тегіміз содан біздің тарап келген,
Біреуі үшеуінің Көпей дейді.

Жыр кернеп отырған соң көкейімді,
Бір шумақ мен жазайын Көпейімді.
Басқарма боп ұзақ жыл еңбек етіп,
Болған жан ақ пейілді көпке үлгі.

Жанболаттан Тіленші, Тілеубайым,
Өмірден өткен жандар қарапайым.
Олармен Тіленді, Бейсе бірге туған,
Осылай бұларды мен таратайын.
Тіленшіден туады Мұхаммеджан,
Бұл кісі неге жалғыз өзімде аң таң.
Мұхаммеджаннан тарайды Дәулеткерей,
Жетпейме оған қосып Болатты алсам.

Болаттан жалғыз ұлы Айдарды айтам,
Шынболаттан туады бір ұл Жартан.
Жартаннан екі ұл деп таратады,
Аталар білгендігім сенің арқаң.

Көпейден: Темірбекпен Зәйкенің бар,
Темірбектен Зікірия, Зикенің бар.
Зейнолла, Зейнел және Зикенбайлар,
Серғазы, Зәкір менен жеті ұлың бар.

Зәкірден Ерғазы мен Ерғалиым,
Қайырлы және әкем Жұматайым.
Бір Алла ағайынды аман қыл деп,
Дұға етем әр аптада жұма сайын.

Ерғазыдан тарайды ол Азаматың,
Ерғалидан Ермекпенен Қанатың.
Бізде келіп қосыламыз бұл жерден,
Жұматайдан Азатың мен Саматың.

Қайырлыдан Диаз, Зейнолладан Андрей,
Жаза берсем талай жатыр әңгіме.
Зейнеліңнен Ринатпенен Равил,
Ағайындар жасай берсін мәңгіге.

Серғазыдан: Руслан, Зикенбайдан: Тимур бары шын,
Қосшұғылдан Баймұхамед, Құрыш, Қалыш, Әбішің.
Мұстафамен Шәймерденнің ұрпағы,
Алға қарай баса берсін әр ісің.

Баймұхамед атам бай манап болған дара адам,
Бұл атадан алты ұл бір қыз тараған.
Құрманғали, Мұхамедқали, Мухамедуәли, Нұрмұхамед,
Бекмұхамед, Қадырмұхамед, Райхан қызы бәрі текті жаралған.
Қалыштан туған Есмағамбет Смайыл,
Өмірден өткен талай тарлан шынайы ұл.
Есмағамбеттен Сәдуақаспен Қанапия таралса,
Болмас деймін алшақ пікір тымайыр.

Сәдуақастан Қайыржан Сағидолла,
Біздерде көп пірадар, діндар молда.
Сәдуақастан Қайсар мен Қайрат туад,
Шежіремді таратсам оңға солға.

Қанапия дан Мұрат, Талғат, Серік екен,
Уәдеден айнымас берік екен.
Мұраттан Бақтиярмен Ерболаты,
Ата-ананың қамқоры серігі екен.

Бақтиярдан Әли-Мұхаммед, Арланы бар,
Тарихта талай жерде жалғаны бар.
Ерболаттан әзірге Ернары бар,
Туылар Алла жазса қалған ұлдар.

Талғаттан Әділханмен Данияры,
Бөлеген жақсылыққа жанұяны.
Бір туған Нұрболатпен Әл-Фараби,
Ешқашан шайқалмасын шаңырағы.

Серіктен Әлішер мен Рауаны,
Алладан қабыл болсын сұрағаны.
Смайылдан тарайды Төлеу, Сәбір,
Артынан талай ұрпақ туады әлі.

Құрыштан тарайды екен Құрманғали,
Ежелден шаңырағында иман бар үй.
Құрманғалидан: туады Әбубәкір,
Ұрпақтары бірін- бірі тауып жатыр.

Шәймерденнен Әбдір мен Фазырахман,
Жаратқан нұры жаусын таза рахман.
Тағыда үшінші ұлы Әбдірашид,
Тарайды Шәймерденнің шаңырағынан.
Фазырахманның баласы Еркін деңіз,
Еркіннен екі ұлы Болат, Жеңіс.
Әбдірашидтен Ерік, Ермек, Серік, Амандық,
Алланың текті ұлдары сертке берік.

Еріктен Амангелді, Зекен екен,
Айтпауым бұлар жайлы бекер екен.
Ермектен аттас маған Самат туған,
Олда жақсы істерге белін буған.

Саматтан туған екен Диас туыс,
Оразданда: бір ұл бар аты Жүніс.
Жүністен Құрмаш, Мұхит, Болат, Қасен,
Мұраты бұл атаның кенжесі екен.

Құрмаштан Қаппас, Сәкен, Совет, Қапыш,
Мен жазғанның бәрі де ілік шатыс.
Қаппастан: Сағади мен Қайролладар,
Сәкен, Мұрат барлығы ағайындар.

Сағадиден: Мейрамбек, Мәди туған,
Кіндік кесіп ата-ана кірін жуған.
Мейрамбектен: Рамазан, Ахмет-Әли,
Бұларда жақсылардың жолын қуған.

Қайролладан тарайды Айдының,
Асқақ болсын туысым айбының.
Айдыннан да бір ұл бар Әлинұрым,
Арналады саған да ән мен жырым.

Сәкеннен: Нұрсұлтан, Мұраттан: Райымбек,
Алладан амандықты сұрайын тек.
Советтен: тарайды Қайрат, Мерекелер,
Ағайынға жаратқан береке бер.

Қайраттан: Медет, Мерекеден: Ибраһим,
Шын тілектер қабыл болсын илләһим.
Қапыштан Қанат, Ерсін, Ерсайындар,
Сіздерден туып шықсын кіл шайырлар.
Қанаттан: Мақсат, Ерсайыннан: Жаслан,
Бірлігі бекем ырыстары тасыған.
Болаттан Сағдат, Сабырбекпен Сәлім,
Таралған Тарышыдан Ақсары көпке мәлім.

Сағдаттан екі ұл туған Сағат, Олжас,
Жазбасам бәрін түгел көңіл толмас.
Анықтап хатқа бәрін түсірмесек,
Кейінгі ұрпақтарың біліп болмас.

Наурыздан: Құдайберген, Нұрабай, Нұрханды,
Нұрабайдан: Қуандықты бұларда мықтыларын ұран ғыпты.
Қуандықтан: Қабдолла атты бір ұл тарайды,
Атадан текті болып туған мықты.

Қабдолладан: Қабдыләшім, Манарбек, Мұсылманбек,
Білмейтін ата тегін мұсылман көп.
Жалғасып Есләмбектей інілерімен,
Жақсылықтан ешқашан ұтылған жоқ.

Мұсылманбектен тарайды бір ұл Медет,
Бір АЛЛА пендесіне нұрын төгед (-ді-).
Жақсы атадан таралған текті ұлдардың,
Жолдарына ешкімде болмас бөгет.

Нұрханна тарайды бір ұл Байдәулет,
Әлі дағы шежіреде шешілмеген байлау көп.
Байдәулеттен: Қазез, Әскер, және Асқар,
Барлығыда істеріне адал жастар.

Әскерден: Серікбай, Нұрлан, Бауыржанмен Нұрболат,
Ұйқасы кеп жаза берсем әжептәуір жыр болад.
Бауыржаннан: Нұрлыбек, Нұрлыбектен: Нұрислам, Нұрасыл,
Ішімізде талай-талай ағаларым жүр асыл.

Нұрболаттан: Нұркерей, Ғазезден: бір ұл Серік,
Бұл Саматың аннан, мұннан туыстарды жүр теріп.
Серіктен: Қайрат, Құдайбергеннен: Қайырың,
Ісімізге берсін АЛЛА жақсылықпен қайырын.
О менің бабам аты әйгілі Маралдан,
Қалмұхаммед, Қалыбай, Елібай, Пірзада,
Текзада, Жармұхамед, Есмұхамед, Смайыл таралған,
Өзіңе қонған тектіліктен бәрі бірдей нәр алған.

Сиынып сырдың елі Марал жатыр,
Үш жүз алпыс әулие бабаң жатыр.
Солардың ішіндегі бір туары,
Қасыңда Қалқай ишан (Құлмұхаммед) балаң жатыр.

Қалмұхаммедтен Алдажар, Мамырбай, Тобағабыл,
Шын тілесең болмайма дұға қабыл.
Нұрғожа, Сияқожа, Омар, Оспан,
Әбдірахман, Смайыл тоғыз ұлды құдай қосқан.

Алдажардан Мұхамеджан, Ысқақ, Нұрым,
Төгілсін көмейдегі күміс жырым.
Жеткізіп әрі қарай таратайын,
Мұхамеджаннан Әубәкір, Үрім, Қырым.

Қырымнан Мұсайыпхан, Сәдір дағы,
Қосылмай басқалары жатыр тағы.
Мұсайыпханнан Абат, Қоблан, Болат,
Осындай ағайынмен көңілім толад.

Абатпен бір туған Шайхынәжмеддин, Үсен, Асан,
Мен дағы жақсылардың ізін басам.
Абаттан: Нығметолла, Рахымжан,
Ғани, Мәди бірге олар туатын жан.

Нығметолладан: Мұхаммед-Қанапия,
Қуанам сөзім іске жараса я.
Ғанидан: Мақсат әзір бір ұл жазғам,
Мәдиден: Серік пен Мағжан, Ислам.

Болаттан: Бауыржан, Бауыржаннан: Мұрат,
Оңыңнан айың туып жансын шырақ.
Шайхы-Нәжмеддиннен Серік, Нұрлан,
Нұрмұхамед, Ерландар бірге туған.
Серіктен Ерік, ал Нұрланнан Жаслан,
Керейім кең қолтық, мерейің тасыған.
Асаннан Рамазан, Үсеннен Асқат, Әубәкірден Икрамша,
Ағайындар табылсын жақсылардың қасынан.

Ысқақтан: Ералы, Әміре, Шералы мен Қайырхан,
Ақлима ағайынды жақын туыс айырсаң.
Ералыдан: Сәлхаддин, Қайырханнан: Абдолла,
Бастай гөр елімді Алла ақ жолға.

Ақлимадан: Зейнолла, Нұрымнан Шоқыт,
Баға бер ағайындар жырымды оқып.
Мамырбайдан: туады Асан, Үсен, Әліш,
Жүріңдер шежірені бойға тоқып.

Асаннан: Қауыс, Сәдуақас, Хабиболла,
Бәріде еңбек еткен адал жолда.
Қауыстан: Смағұл, Смағұлдан Даулет, Нұрлыбек,
Ашайын мен ашылмаған сырды көп.

Даулеттен: Әліби мен Дінмұхаммед,
Бой ұрмай өтірікке, шынды ұққан ед(і).
Нұрлыбектен: Диас, Данияр, Мирас,
Бір-бірін жамандыққа ешкім қимас.

Қабиболладан: Халилолла, Халилолладан Дархан,
Ақ көңіл жандар бәрі ашық жарқын.
Тобағабылдан Қазихан мен Батырхандар,
Атаның жолын қуған болды ишандар.

Қазиханнан: Шертай бір ұл тарайды екен,
Шертайдан: Қадырхан, Батырхан, Бурхан туат.
Нұрғожадан: Әбдіхалық және Әбсамат,
Жақсылықты жандары қалайды екен.

Әбдіхалықтан: тарайды Жүніс, Әди,
Туылған бұлардан да талай сәби.
Оспаннан: Мұсахан, Әріпхан, Шәріпхан, Ахмет,
Ишан Оспан бойы толған өсиет пен ақыл ед(і).
Тарайды Әріпханнан Шәмші Ишан,
Қалмайсың еш далада білім жисаң.
Шәмшіден: Әшім, Нұркеш және Жалғас,
Бақида дүние бекер, иман жолдас.

Әшімнен: Серік, Дүйсенбай, Марат, Амантай, Фархад,
Мен бәрін жазып жүрмін бірде ұйықтап, бірде шаршап.
Серіктен Асхат, Талғат екі ұлы бар,
Айтуым парыз менің оны жар сап.

Жалғастан Руслан және Рүстем, Ерсін,
Тілегін ағайынның Алла берсін!
Нұркештен Дастан, Нұрлан, Бақберген, Дәулет,
Бұларда өз алдына өскен әулет.

Әбдірахманнан Әмзе мен Әбділхамид,
Паруаз, Мәлік, Бұрхан елі танид(ы).
Әмзеден де бірақ ұл Мінуар туады,
Текті ұрпақ текті атаның ізін қуад(ы).

Мінуардан Әбілхай, Абылай, Кәмаладдин,
Өздеріңді жақсы жақтан бағалаттың.
Әбілхайдан: Батырбек, Абылайдан: Қазыбек, Арман,
Құралады бұл өмір жоқ пен бардан.

Кәмаладдиннен: Есімхан, Шығанақ, Рамазан,
Шақырсаң бақ қонады таңнан азан.
Әбділхамидтен Қасымхан, Әбдолла, Әлиасқар,
Ұрпағың жақсылыққа қадам бастар.
Тараттым Қасымханнан: Мұхамедхан,
Береке мен бірлікті құптаған жан.

Әлиасқардан: Жарқынбек, Сәкен, Ұлықбек, Еркін,
Ұрпақтарға Жамбылдың жасын берсін.
Жарқынбектен: Әкежан жалғасты ұрпақ,
Өмір сүрсін елінде емін еркін.

Ұлықбектен: Шахмардан, Уәлихан, Дәулеткерей,
Ата-анаға бақ сыйлап болсын мерей.
Еркіннен: Әбдулрахим, Мұхаммед, Ибраһим,
Жақсы есімдер жақсыларға бұйыратын.
Әбдолладан: Әбдіғаппар Абайларың,
Аттарымен халыққа сыйы басым.

Әбдіғаппардан: Қазыбекби, Әл-Фараби, Кенесары, Наурызбай,
Текті есімдер рухы қолдап жақсы тілек жауғызғай.
Абайдан: Мағжан, Фирдауси, Бекзатхан,
Айналайын аталастар бекзаттармен жекжаттан.

Қалыбайдан Шайхы, Ахмет, Мұхтар, Сәруар,
Арамызда жақсы жайсаң тектілердің бәрі бар.
Шайхыдан: Сіләмхан мен бірге туған Әмірхан,
Сіләмхананнан: Нәби, Әбдіразақ, Ахметтен: Фазылхан.

Фазылханнан Әбдіғаппар, Әбдіғаппардан Мейрам,
Сенші ағайын! өз ісіме жан емеспін мен бейғам.
Сәруардан: Әрінше, Сейітханмен Сейілхан,
Түгел жазам қарамаймын мейлі түн мейлі таң.

Сейітханнан: Сұңғатолла, Нығметолла, Абдолла,
Рахметолла, Ұбайдолла бір атадан көп долла.
Сұңғатолладан: Аюпхан, Әуезхан, Аюпханнан: Камаладдин,
Мұстафа, Біләл еңбек еткен таза жүріп хақ жолда.

Әуезханнан: Азамат, Ағзам, Нығметолладан: Әлімхан,
Ұрпағыңа ата берсін жақсылықпен әрбір таң.
Әлімханмен бір туысқан Файзолла, Фарух, Батырхан,
Құпиясы ашыла алмай талай тарих жатыр сан.

Әлімханнан: Әбдулхамит, Файзолладан: Мұхамед,
Талай-талай асыл ұрпақ бабалардан туған еді.
Рахметолладан: Рустем, Әлішер, бірге туған Бақтияр,
Аузы дуалы аталары атқа қонса жамандықты сап тияр.

Әлішерден: Әліханмен Сәруарым,
Жазылмаса шежірем бәрі уайым.
Абдолладан: Мұрат Бақтиярдан: Даниярым,
Тілеймін бақытын мен жанұяның.
Елібайдан: Үндемес, Сыдық, Сәлен, Батырханмен Әміре,
Көбі ишандар аузы дуа ісі жаққан тәңірге.
Мұқтардан: Сәттар менен Сәттібегім,
Шыққан жоқ жаман жерден сенің тегің.

Үндеместен: Жүнісхан, Дастан, Рүстем, Жүнісханнан: Темірхан, Ноғайхан,
Бестауға мешіт салдырған Темірхан сізге көп рахмет.
Темірханнан: Қасымхан, Әулиехан бірге тараған,
Әкелері қолы жомарт елге әйгілі нар адам.

Қасымханнан Жиһангер, Әлішер, Төрехан,
Тарихың жазып шежіреңді таратам.
Ноғайханнан: Нұрхан, Нұрахмет, Қажымұқан,
Толықтанып қалған екен алды артымды қарасам.

Нұрханнан: Бағдат, Бағдаттан: Омар туады,
Бақыт таңы атып шашылсын күннен шуақ.
Қажымұқаннан: Шерхан, Құмархан, Дастаннан: Ноғай,
Бәрін білер бабалар әттең жоғы-ай.

Ноғайдан: Оразбек, Теміржан, Бүркіт, Марғұлан,
Бірге туған Әлібиді қалай ғана қалдырам.
Оразбектен: Айдос, Елдос, Айдостан: Айсұлтан мен Бексұлтан,
Қатарымыз көбейсе екен осындай көп текті ұлдан.

Теміржаннан: Есім, Ұлан, Ұланнан: бар Мұстафа,
Ұрпақ түгел жазылмаса істе болмас еш сапа.
Бүркіттен: Байдос, Марғұланнан: Сағдат пенен Бағдатым,
Жазылмай ғап туысқандар болмасыншы еш қапа.

Сыдықтан: тарайды Орхан туыстарым,
Шежіре жиып күндіз де, түнде жортам.
Орханнан: Сағындық, Сапар, Сәленнен: Мінуар,
Аталар сіздер бар да неден қорқам.

Батырханнан: Мүсліммен Кәшім туған,
Ол кезде күнде жиын күнде думан.
Кәшімнен Бейсенбай Бейсенғали Мүсілімнен Нұрымбет,
Бәрі сіздерге арналады өлеңменен жырым тек.
Пірзададан: Ысқақ, Мұсабек, Исатай, Әнәфия,
Шүкірлат, Сағдат сендерге ортақ мекен алтын ұя.
Әнәфиядан: Темірхан, Сардарбек, Молдақожа, Сейтқасым,
Ағайын домаласын өрге тасың.

Сардарбектен: жалғыз ұл Нұрлан туған,
Айналдым бір АЛЛАсы сүйген құлдан.
Текзададан Кәдір, Кәдірден: Әбілхан,
Ата берсін жақсылықпен әрбір таң.

Есмұхаметтен: Ернияз, Бекіш, Сүлеймен,
Бір АЛЛАдан бар жақсылық ағайынға тілеймін.
Сүлейменнен Бақытжаны бақытына туылған,
Көп ұрпақтар тарап өскен Бақытжандай бұл ұлдан.

Таралады Бақытжаннан: Әбдірашит, Әбдікәрім,
Жазайын жалғастырып тағы барын.
Әбдулғазиз, Нұрлыбек, Ғабит, Еркін,
Бәріңе бабалардың бағын берсін.

Әбдірашидтен: Сәкен, Сәкеннен: бір ұл Даниял,
Осынша туыс ағайынды бәрің түгел танып ал.
Әбдікәрімнен: Нәсиболла, Ерлан туған,
Әбдулғазизден тарайды: жалғыз ұл Абзал.
Абзалдың баласы Аят немере ағайын,
Нұрлыбектен: тарайды Ермек, Ержан, Нұржан.

Біреу бай дейді халық біреу жарлы,
Бұл хатқа түсірдім мен қолда барды.
Әрі қарай жалғастырып жазайын мен,
Тарихта аты қалған аталарды.

Тектіден текті туған Құлжабайым,
Маралмен туысатын бірге бабатайым.
Саматтай дара туған туажатың
Сізге де бір екі жол жыр жазайын.

Кешіріп жазғанымда болса қате,
Бабалар тисе болды ұлға батаң.
Туысқан Маралменен бір әкеден,
Құлжа менің жетінші өзім атам.

Байда өткен батырда өткен тарихымда,
Сөзімде жоқ бұл менің ешбір жалған.
Құлжа атам соның бірі бағы тасып,
Кенжебайдың байлығын ұстап қалған.

Жұп құрып ата әжеймен жарасыпсыз,
Өмірге талай ұрпақ таратыпсыз.
Немерең, шөберең, шөпшек, неменелер,
Ғұмыр кешіп келеміз жарасып біз.

Ермектей қасиетті немерең болған,
Құт дарып әулиелік қыдыр қонған.
Бір Алладан жалынып медет сұрап,
Марал баба сиынған пірі болған.

Дегенінің бәрі де болып тұрған,
Айтқандары айнымай келіп тұрған.
Көріпкелдік батырлық қанында бар,
Емшілік қасиетте қонып тынған.

Атамның қасиетін бала күннен,
Ауылдас көрші қолаң жұрт білетін.
Аптап ыстық шаруаға барған кезде,
Үстінен көлеңке боп бұлт жүретін.

Бір нәрсе әулиеге ұнамаса,
Имандарын үйіріп ауыл тұрад(ы).
Аспанда шатыр-шұтыр күн күркіреп,
Әпсәтте алай-дүлей дауыл тұрад(ы).

Атамыз міне осылай дүйім жұрттың,
Назарын бір өзіне ауғызады.
Тоқтатып неше түрлі апаттарды,
Жаңбырды жаумай тұрған жауғызады.

Алланың хикметімен бірде болған,
Әңгіменің желісіне аялдайын.
Кезінде Ермек атамды ренжіткен,
Бір оқиға туралы баяндайын.

Бай болған Алла ісіне сенбейтін көп,
Садақа зекеттерін бермейтін ед(і).
Халықты сен өтірік емдейсің деп,
Атамыздың айтқанына көнбейтін көп.

Бай екең бірде үлкен той қылады,
Қой мен жылқы мол етіп сойғызады.
Қаз қатар үйлер тігіп елін жиып,
Шақыртпай атамызды қойдырады.

Боп еді тойға біраз басталғалы,
Той қызып шырқалыпты жастар әні.
Кенеттен күн күркіреп дауыл тұрып,
Шығады боз үйлердің тас-талқаны.

Шара жоқ қолдан келер амал таппай,
Байекең есі шығып қалжырады.
Жығылып аяғына көмек сұрап,
Шақыртып Ермек бабамды алдырады.

Әулие келісімен аттан түсіп,
Өзімен жақсылықты ала келді.
Бұлтта жоқ бағанағы дауылда жоқ,
Жадырап күн ашылып сала берді.

Алланың бар екенін білгізеді,
Осылай байдың басын игізеді.
Мойындап өз кінәсін байекеңде,
Ат беріп, айып шапан кигізеді.

Халқына игі істерін еткен екен,
Атағы алты алашқа жеткен екен.
Мен жаздым тарихтарын қысқа-нұсқа,
Осылай өмірлері өткен екен.
Тегімізде ишан болған сегіз дейді,
Тарихы сегізінің теңіз дейді.
Бұлардың арғы тегін айтар болсам,
Маралдан таралады негіздері.

Біреуі жоғарыдағы Ермек атам,
Қосайын тағы бірін Оспан ишан.
Бұлдағы құмалақшы емші болған,
Халқына өз үлесін қосқан ишан.

Кеңестің дінге қарсы заманында,
Көздері бір арнаға түйіседі.
Намаз оқып ораза ұстамаңдар,
Деп молда имамдарға тиіседі.

Көнбегенін Сібірге түрмеге айдап,
Үгітпен насихатын таратады.
Қазақтар бірін-бірі ұстап беріп,
Оспанды да түрмеге қаматады.

Түрмеге Қостанайға келген күннен,
Оқиға адам сенбес болады екен.
Оспанның есік ашып кіріп шыққанын,
Күзетші көріп аң таң қалады екен.

Бұл жағдай басшыларға хабарланды,
Елес деп олар дағы көп ойланды.
Күзетке басшыларда бірге қалды,
Сол жағдай күндіз түні қайталанды.

Бөлме ауысып басқа берік құлып салды,
Есікке күзет қойды кіре бергі.
Ештеңе болмағандай есікті ашып,
Дәрет а(лы)п кіріп шығып жүре берді.

Күдіктенді қашады деп болмады олай,
Шығып жүрді есіктерден ол оп-оңай.
Көрсетіп тек Алланың кереметін,
Дәрет алып намаз оқып жүрді солай.
Ондағы ақ құлақтар қазағы бар,
Алланың бар екенін бір көреді.
Оспаннан артық ауыс таппағандар,
Босатып бір айдан соң жібереді.

Інісі Оспан ата Омар ишан,
Олдағы дәрежесі жоғары ишан.
Дәрігер неше түрлі ауруды емдеп,
Бойында Әулиекөлдің болған ишан.

Көріпкел соғыс көрген батыр ишан,
Данагөй бойы толған ақыл ишан.
Зираты Әуликөлде Құмдыағашта,
Басқа да туыстармен жатыр ишан.

Жазайын ишан атам Үндеместі,
Басынан жақсы дәурен күндер кешті.
Ауырған сырқағанға емі шипа боп,
Атамызда ишандықпен ғұмыр кешті.

Жырлайын бесінші атам Көпейімді,
Бірі еді абыздардың кеше күнгі.
Сізгеде сұлу сөзбен өлең арнап,
Толтырып кетейін мен есебімді.

Есімің тарихта өте құнды,
Пейіштен етсін Алла мекеніңді.
Әлі де алты алашқа мойындатам,
Ұлылардың ұрпағы екеніңді.

Тәуекелге бекерге барған жоқпыз,
Керейге бәйге әперген тарлан көкпіз.
Тумасаң текті болып Көпей баба,
Тегіміз ғып жайдан-жай алған жоқпыз.

Өмірге талай әлі бала келед(і),
Рыздық несібесін ала келед(і).
Ұрпақтың талай мықты тегі болған,
Бәрі де Көпеев боп қала беред(і).
Немересі Ермектің Темірбегім,
Жаралмаған жан екенсің тектен тегін.
От кешкен зұлмат күнде ерлік жасап,
Еліңнің әперіпсің жаудан кегін.

Сізгеде тарту етем жырдан ата,
Ағайынның бірлігін құрған ата.
Соғыстың ортасында көзбен көріп,
Немістердің талайын қырған ата.

Осылай соғыс өрті қызып жатты,
Атой сап талай ерлер жауға шапты.
Артында ата-ана жар бала қалып,
Талай қазақ ұлдары қаза тапты.

Қанды жас көзден талай сора ағады,
Жау оғы қарша жауған боралады.
Атамыз мойынынан жарақат а(лы)п,
Еліне соғыс бітпей оралады.

Бастысы оқтан аман жаны қалды,
Жазылды жарақаты дауа дәрі.
Темеңде кеуде толған орден медаль,
Соғыста болғанына куә бәрі.

Тәуір боп үйде артық жатқызбады,
Бойда күш қақ айырар қара тасты.
Жұмысын шаруашылық дөңгелетіп,
Еңбекке қызу кіріп араласты.

Ешқашан шаруаға ерінбепті,
Өз елім Омбы туған жерім депті.
Тұзды Сорда еңбектің майталманы,
Ақсарыдай ауылына терін төкті.

Ағайынды екеу еді одар дағы,
Бірге өсіп бірге туған бір анадан.
Зайкен атам бірге аттанып бірге барған,
Соғыстан еш хабарсыз оралмаған.
Тоқтап бір алды артын мен тосайын,
Үніне бабалардың үн қосайын.
Айтылмай ұмытылып қалып барад(ы),
Баймұхамед атамды мен қосайын.

Баймұхамед бабамыз бай болыпты,
Кәсіпкер төрт түлігі сай болыпты.
Әрдайым кедейлерге қолын созып,
Разы боп халық көңілі жай болыпты.

Атамыз шеберлерді алдырыпты,
Мойынына талай үлкен алды жүкті.
Қазіргі Астанада «ЦУМ» орнында,
Мешітпен медресе салдырыпты.

Жолдарды бейбіт шешіп ол қауіпті,
Табысты алыс беріс мол тауыпты.
Халыққа орталықтан базар ашып,
Сауданың өтуіне жол салыпты.

Баймұхамед бұл істермен қарап қалмай,
Атағы алты алашты таң қылыпты.
Тарихта қазақтардан алғашқы боп,
Кондитер фабрикасын салдырыпты.

Сырт жаққа өнімдері шығады екен,
Дәлелі оның шындық мынау екен.
Шай ішуге патша үстелінде,
Күн сайын өнімдері тұрады екен.

Мұндағы айтылғандар жазылғандар,
Барлығы тарихтан алынғандар.
Қазіргі Астананың ортасында,
Алғашқы қала болып салынғандар.

Бала үйі Баймұхамедтің Құрманғали,
Көпшілік ұлы адамдар жиналған үй.
Оқыған Экономист білімі бар,
Халық сенім білдіріп иланған үй.
Демеймін өте әсерлеп әкеттім мен,
Естелік шындық айттым өткен күннен.
Қазақта алғаш рет 1907 жыл,
Құрманғали жеңіл көлік әкеп мінген.

Астана шетіндегі Қосшы ауылынан,
Атамыз тағы базар ашып тынған.
Ғашығы Балуан Шолақ Ғалия қыз,
Базарға қымыз әкеп сатып тұрған.

Атамнан Ораз деген Жүніс туған,
Балықтыда кіндік кесіп кірін жуған.
Елі үшін жастайынан еңбек еткен,
Ұлы еді аталардың жолын қуған.

Құрмаштың бір баласы Қапыш екен,
Емес қой ағайынға ол да бөтен.
Еліне қайтсем жақсы қызмет етем,
Деп жүрген ұлдарының бірі екен.

Оқыған әр салада білімі бар,
Басына ырыс қонып бақ дарыпты.
Халқына басшы болып, басқарма боп,
Лауазымды жұмыстар көп атқарыпты.

Баймұхамед әкесі Қосшығұлды,
Өткізген бастан талай отты күнді.
Өсіріп ұрпақтарын тәрбиелеп,
Кезінде ағайынға бопты үлгі.

Біреуі ұлдарының Шаймерденің,
Жазуға Шаймерденді жәй бармадым.
Тарихта аты қалған абыз жайлы,
Жазуға бір сәтте мен ойланбадым.

Нар тұлға Шаймердендей өткен бабам,
Ұлтым деп адал терін төккен бабам.
Ғылым мен білім жолында еңбек етіп,
Көздеген арманына жеткен бабам.
Айтайын біреу білер, біреу білмес,
Ол жайлы дұрыс болмас ойланғаның.
Ақмола облыстан екі мәрте,
Думаға депутат боп сайланғаның.

Жан болған бір ауызды өте мықты,
Жұмысын саясаттың терең ұқты.
Кеңеске жұмыс істеп жүрсе дағы,
Діннің де дәрежесін көтеріпті.

Қолдамай мұндай жақсы бастаманы,
Арада алауыздық басталады.
Қудалап басшылар тез тастай алмай,
Бірде айтып, бірде айта алмай жасқанады.

Жасқанбай беттеріне айтып шынды,
Айтылды талай рет пікір құнды.
Кеңестің жүйесіне сәйкес келмей,
Ақыры жұмысынан кетіп тынды.

Елі үшін ерінбей көп еңбек етті,
Керейдің талай асыл тұлғалары.
Солардың бір туары Шәймерденді,
Кеңестің жендеттері қудалады.

Ұлтшыл деп ақ құлақтар табалады,
Еңбегін өте төмен бағалады.
Шаш ал десе бас алған уақытта,
Қызылжарда түрмеге қамалады.

Бабамыз адалдықпен ұтылады,
Жендеттер ізіне түсіп құтырады.
Ақыл ой абыройдың арқасында,
Әйтеуір амал тауып құтылады.

Бірлесіп Науан Хазірет имамменен,
Көтеріп өзі айтқан бастаманы.
Қызметін дін істері қолға алып,
Көкшеде шаруасын атқарады.
Қосшығұлов Шаймерден бабамыздың,
Жаралған тумысынан асыл тегі.
Дін жағынан ғұлама ұстаз болған,
Наурызбай Таластың ол шәкірті еді.

Көтеріп білімінің дәрежесін,
Меркеде және Уфада білім алды.
Тарихта өшпестей боп аты қалып,
Ұрпақтары бүгінгі еске алады.

Құрмаштың бір баласы Сәкен еді,
Талайға ерік теңдік әпереді.
Ауылда алғаш мектеп ашылғанда,
Тұрсын Жұртбай, Кәкішевтерді әкеледі.

Сәкен аға көп жерге істеп жүрген,
Көріп жақсы істерін көз тояды.
Соның бірі Ораз, Қосшығұл, Наурыз бабалардың,
Жаңалап бастарына тас қояды.

Көрсін деп қазағымның ұл қыздары,
Жансын деп жарқырап бір жұлдыздары.
Ауылдың мектебінің алдына әкеп,
Шаймерденге ескерткіш тұрғызады.

Аға жыр, аға деген дастан аңыз,
Жалғасын таба берсін бастамаңыз.
Кеудесі кең қолы ашық жаны жомарт,
Сәкендей ағалармен мақтанамыз.

Өз атам айтайын мен Зәкір атам,
Ол менің өзіме ең жақын атам.
Біздерді көрісуге жазбаған ғой,
Жәннәтта жаның болсын бақұл ата.

Күз кезі егін ору уақыты,
Жұмыстар қызу жүріп жатты дейді.
Отыз үш жасында атам Зәкір,
Техника апатынан қайтты дейді.
Аштым мен жақсы жаман сырдың бетін,
Не көрмес, Алла салсаң бұл үмбетің.
Әжем жас балалармен болып жесір,
Жұматай төрт жаста бопты жетім.

Әжеміз бұл сынаққа берілмеді,
Қайғырып жылап сықтап егілмеді.
Оқытып ұл қыздарын ер жеткізді,
Осындай болсын қазақ келіндері.

Болған соң Ишан ауылы келіні оны,
Ишан деп атап кеткен дұрыс па екен.
Өзінің ата анасы қойған аты,
Бақ қарап, ырыс қонған Ырысты екен.

Балалар жас өзі тауып ырыздықты,
Кіргізді шаңыраққа ырыс құтты.
Әмеңгер боп Зікірия атам мен бас қосқанмен,
Болмапты ол кісімен тұрмыс мықты.

Тарихтың артта қалды талай ізі,
Өмірдің жанға батты талай сызы.
Әкемнің ағайының өсірген жан,
Нағашы әжесі Уәзипа Хасенқызы.

Ер жетіп ұлдар мықты болып шықты,
Жан екен өз ісіне Әже ұқыпты.
Шайқалтпай бір әулеттің шаңырағын,
Бір өзі тығырықтан алып шықты.

Ана деген ғажап ат сүйікті есім,
Әрдайым алда әрі биік көшің.
Алыпты да батырды туып берген,
Мәңгілік ана сендер биіктесің.

Жұматай, Ерғазы, Ерғалимен Қайырлы,
Өсірді Әжем еркелетіп төрт ұлды.
Өскен ұлдар ауыл болды байырғы,
Атақтары ел жұртына жайылды.
Мен көрген бір атам ол Абдолла ата,
Қол жайып маған талай берген бата.
Үйреніп шежірені сабақ алғам,
Ол абыз білімі көп көргенді ата.

Бұл атам Отан деп туған Отаны бар,
Отан деген құрбы құрдас қатары бар.
Қырық жыл Отан үшін қызмет қылған,
Дәрігер «хирург» атағы бар.

Талайға алақаны шипа болған,
Талайды ажалынан алып қалған.
Күндіз түні жатпай тұрмай еңбек еткен,
Оташы емі шипа дәрігер болған.

Абділдә атам адал еңбек еткен еді,
Өмірден жетпіс бесте өткен еді.
Қоштасып ағайынмен биыл ғана,
Келмеске мәңгілікке кеткен еді.

Тілекті мен атама көп тілейін,
Қабірің пейіш болсын деп тілейін.
Әз ата жатқан жерің жәннәт болып,
Иманың жолдас болсын деп тілейін.

Бір ұрпақ Қармақшыға кетті десе,
Келісем менде оған толығынан.
Топырақ сізге ата бұйырыпты,
Маралдай бабамыздың қорымынан.

Айтайын Мұхамеджан ағамды мен,
Берейін сөзім жетсе бағаңды мен.
Саны жоқ үлгі тұтар істеріңнің,
Ағатай маған дастан маған жыр ең.

Есімің тоқсан пайыз жаннан басқа,
Мұхаммед пайғамбардың ғажап аты.
Пір тұтар елің халқың ағайының,
Бірісің үлгі алар азаматтың.
Тектілер арғы жақта шыққан жерің,
Келеді жұртың артып саған сенім.
Кешікпей әлі ақ аға ақталады,
Қор ашып ел алдында төккен терің.

Қорменен көтерілді біраз үй кент,
Талай тағы тұрады әлі, біраз үй сенші.
Мұқаңдардай ағалар аман жүрсе,
Ер Жәнібек қорының вице-президенті.

Жазайын өз әкемді Жұматайым,
Әкеге қалай ғана кір артайын.
Ананың ақылымен арда өскен,
Жан екен әкешімде қарапайым.

Ағайын туыс туған халқым менің,
Өмірдің өзгеретін астарын біл.
Кешегі әкеден жас қалған бала,
Бүгінде бір әулетті басқарып жүр.

Бүгінде бақытты жұп ата-анам бар,
Тілеймін ертелі кеш аман сауын.
Біз үшін терін төгіп еңбек еткен,
Әкешім айналайын асқартауым.

Діни таза рухы биік нағыз қазақ,
Ұлдар боп өссе екен деп шешіп келді.
Омбыны туған елін жерін тастап,
Қазақша оқытам деп көшіп келді.

Өскен жер елі қымбат әркімнің,
Орманы, шөбі, суы, тауы қымбат.
Жан әке мұның бәрі сенің арқаң,
Жүргенімнің тамағы тоқ көңілім шат.

Ардақтым аяулымсың анам менің,
Жабықсам жарылқайтын панам менің.
Жұлдызым жарқыраған жұмағымсың,
Өтеусіз қарызым көп саған менің.
Ана жыр ана жұмбақ ана аңыз,
Не керек сізден ғана таба аламыз.
Сізбенен байқуатты ғұмыр кешіп,
Сіздермен біз бақытты бола аламыз.

Ана арман ана жұлдыз аспандағы,
Аналармен баланың асқан бағы.
Аналарсыз демейме өмір мәнсіз,
Қанша асып бай болып тасысаңдағы.

Аналармен біз мәңгі гүлденеміз,
Өмір ол аналармен бірге егіз.
Аялап алақанға сыйлай білсек,
Мәңгілік біз бақытты күйге енеміз.

Анашым қолымдағы ақ парағым,
Сырымды сізге ғана ақтарамын.
Арналар сізге айбынды асқақ әнім,
Мен сізді Меккеге а(лы)п барамын.

Анам менің анашым жаным анам,
Басыма байланған бағым анам.
Екі ұлың қос қанатың аман болсын,
Әкеммен бірге қартай жарың анам.

Мен бүгін емеспін сен ойлаған ұл,
Бұл мен – атағын ата ананың шаймаған ұл.
Кешегі үміттерін ақтай білген,
Тарихтың тереңіне бойлаған ұл.

Мен бүгін өзімше бір өскен ұлмын,
Айдарынан майда жел ескен ұлмын.
Деймін мен бұл тірлігім ұнап жатса,
Шежіре мәселесін шешкен ұлмын.

Керейден хан ұрпағы шыққан ұлмын,
Демейме ұл жақсысы нағашыдан.
Кей кезде шабыттанып өлең жазу,
Бұл енді нағашыдан жұққан ұлмын.
Өлеңмен отты жырды өрейін мен,
Осымен бәрі бітті демейім мен.
Басқадай тақырыпта бұдан әрі,
Төгілсін қисса дастан көмейімнен.

Ес біліп арқаладым ауыр жүкті,
Көп тарих тылсым күшін ішке бүкті.
Құтылып біразынан жеңілдеп мен,
Қояйын осы жерде соңғы нүкте.

Тарихтан докторант текті ініңіз,
Білсеңіз Құлжа, Марал тектініміз.
Таратқан шежіресін руымның,
Бұл Самат Жұматайұлы деп біліңіз.

ЕРМЕК БАБАМА

«Бір Алла» – деп қолыма қалам алдым,
Өсиеті аманат бабалардың.
Алашқа аты әйгілі әулие ғой,
Құлжа, Марал бабамнан тарағанмын.

Тарихтың біз білетін шын дерегі,
Ұрпағы бүгіндері білген еді.
Құрман ұрпағы Ұса ұлы Ермек,
ХІХ ғасырда өмір сүрген еді.

Аңығын айтар болсам ақ-қараның,
Ермек бабам – түп атама тоқталамын.
Болашақты болжайтын әулие ғой,
Ұрпағы ретінде мақтанамын.

Бір Алла көріпкелдік бағын берген,
Сүрген құлға әулиелік жолын берген.
Күнді де күркіретіп қасиетпен,
Жаңбырды жаудыратын дарын берген.

Бойынан бар қабілет табылған ғой,
Бала күнде жұлдызы жағылған ғой.
Ел ішіне Ермек бала қасиеті,
Кеңінен көпшілікке танылған ғой.

Көктегі бір Алламыз тірек екен,
Ата-анасы қасиетін біледі екен.
Аптап ыстық жаз айында бір шөкім бұлт екен,
Көлеңкесін түсіріп жүреді екен.

Ата-анаға көмектесіп қалмай жүрген,
Тұз дайындауға бала күшін арнай жүрген.
Бір шөкім бұлт тұзды көлде ып-ыстықта,
Ғажайып қой, күн көзінен қорғай білген.

Қасиет қанатына қона алады,
Көп баладан Ермекті дар алады.
«Жаратқан Алланың ол – сүйіктісі» –
Деген сөз ел ішіне тараталады.

Тек қана байлар оған сене алмаған,
Қамқорлық күткен жан ғой тек Алладан.
Елдегі абыройын, бет-беделін,
Дәулетті байлар ғана көре алмаған.

Бір байдың ұлы үйленіп той болады,
Тойына шақырыпты айналаны.
Әулиені тойына шақырматпы,
Абыройын түсіретін ой болады.

Дүбірлеген тойы да басталады,
Әулие жоқ сол тойда асқаралы.
Жел соғып, дауыл тұрып , киіз үйлер,
Шайқалып көріпті бай масқараны.

Киіз үйлер бір-біріне соғылғанда,
Қара халық күшіне бағынған ба?
Ермек әулие әрекеті деп білген бай,
Кешірім сұрапты ғой жалынғанда.
Ермек ата әулиені алдырыпты,
Өкпе-назын ұмытып қалдырыпты.
Күнде шайдай ашылып той жалғасып,
Байдың өзін табиғат таң қылыпты.

Талай-талай науқасты емдеген ғой,
Алланың жолы ғана жөн деген ғой.
Көп адамды шақырып осы жолға,
Қиянатқа ешбір жол бермеген ғой.

Қуаңшылық бір жылдары болған екен,
Халықтың малы ашығып қалған екен.
Жаңбыр жаумай қазақтың даласына,
Халықтың мазасында алған екен.

Әулиеміз ақтапты соңғы үмітті,
Тасаттық жасағанда таң қылыпты.
Дұға оқып ел жинап сол жылдары,
Жаумаған жаңбырды да жаудырыпты.

Қасиетіне бар қауып сеніп келген,
Бұл ғажайып болмайды еріккеннен.
Аппақ жылқы шалыпты құрбандыққа,
Кедей-кемшілікке жандарға бөліп берген.

Жаңбыр жауып байларда қарық болған,
Әр күні әулиенің жарық болған.
Қолда барын жоқтарға үлестірген,
Осы дерек тарихта анық болған.

Ел оның қамқорлығын көре берген,
Қиналғандар алдына келе берген.
Дәулетті болмасада Алла берген,
Нәпақасын жоққа бөліп бере берген.

Талайды бар кезінде тойдырыпты,
Қабілетін бір Алла сай қылыпты.
Ермектей әулиені қайтқан кезде,
Қара ормандай қазағы қайғырыпты.
Жамандығын ешкімге көрмеген ғой,
Есімі ешқашанда өлмеген ғой.
Омбы өңірі, Есілкөл ауданының,
Память-Свобод маңында жерлеген ғой.

Көп адам зиратына барып тұрған,
Ғажайып ғаламатты жолықтырған.
Тұзды көл маңындағы қабірінен,
Жап-жарық сөнбей шырақ жанып тұрған.

Совхоздың директоры не біледі,
Зиратты жыртқызған деп жігігеді.
Қабірі әулиенің қасиетті,
Көзіне күйік болып көрінеді.

Есіне басқа нәрсе салмаған ғой,
Үкіметке өмірін арнаған ғой.
Трактаршы жандарға бұйрық береді,
Бірде бірі жыртуға бармаған ғой.

Бір құдайсыз тракторшыны тапқан екен,
Араққа тойдырғанға мақтан екен.
Зираттың маңайында көз жұмыпты,
Қабірді енді жыртқалы жатқан екен.

Директордың амалы қалмаған ғой,
Бірде-біреу талқандауға бармаған ғой.
Жайына қалдырғанмен сол қабірді,
Директордың өзіде оңбаған ғой.

Директорда жуандауда адам екен,
Ештенені сезбейтін надан екен.
Столбыға соғылып көп ұзамай,
Қисайып аузы қайтыс болады екен.

Михаил Шангин жазған әңгімені,
Оқиғаны ұрпағы, ел біледі.
Ермек ата әулие ұрпағымын,
Менің де жыр жазуым белгіледі.
Рухани тұлғаны мұра қылам,
Лайланбас ұрпағың бұлағынан.
Рухыңыз жебесін әулие ата,
Деп бүгін бір Алладан дұға қылам.

МАРАЛ БАБАМА

Жүйріктей тоқталмаймын ала қызған,
Қырандай ұшқым келет дара құздан.
Марал деп төрткүл елге атың шыққан,
Өшпейсіз баба біздің санамыздан.
Қабыл ал бірлі-екілі өлең жолын,
Саматтай «Туажатың» балаңыздан.

Сиынып құдіретті бір АЛЛАға,
Мен бүгін бисмилла деп сөз бастайын.
Ұрпақ боп рухыңды көтермесем,
Парызым өтелгендік болмас дәйім.

Бар кезде кеудеде жан бойда ханым,
Ауыздан нақ өлең боп шықса жалын.
Ұрпағы Құрман ата тегім менің,
Келеді Марал бабамды ұлықтағым.

Дүниеден Марал атты өткен бабам,
Куәгер қасиетіне өткен заман.
Көзсіз ерлік қолы шипа атақ даңқы.
Астына алты қырдың жеткен бабам.

Баба Түкті Шашты Азиз пірі болған,
Жалаңаяқ ишаннан білім алған.
АЛЛАның Нұры түскен Марал бабам,
100-шәкірттің бетке ұстар бірі болған.

Атанған ишан баба Марал аты,
Берілген бір АЛЛАның шарапаты.
Бажасы хан Абылай батыр емші,
Құрмандай текті атадан таралады.
Сөзімнің қатесі жоқ ешбір жалған,
Түсінде ұстазынан аян алған.
Бабамыз Солтүстіктен Оңтүстікке,
Баз кешіп білім іздеп жаяу барған.

Білім жолын ашудан аянбаған,
Қызылорда Ақмешітке аялдаған.
Құланбайдай ишанның малын бағып,
Еңбектен қандай болсын тайынбаған.

Бабамның қасиетіне елі куә,
Әр кімге шипа болған емі куә.
Қызылжар Қостанайдағы ізі куә,
Атанған «Әулиекөл» жері куә.

Істеген елі үшін игі істерін,
АЛЛАның кереметі толықтырады.
Шын тілеп бір АЛЛАдан барғандарға,
Әліде баба емі қонып тұрады.

Сара жол Исламға салған бабам,
Ақ бата Абыздардан алған бабам.
Рухыңа басымды иіп дұға етемін.
Тарихта аты аңыз боп қалған бабам.

Елі үшін ғазауат соғыстарға,
Қатысқан бабам менің батыр адам.
Қалқай ишан қасында Анасы бар,
Киелі ел Қармақшыда жатыр бабам.

Қолыма алып жүрмін жастай қалам,
Жырым көп әлі алда басталмаған.
АЛЛА деп аман жүрсем сіздерге арнап,
Жазамын талай-талай дастан бабам.

Тарих бар өлең жыр бар ойымызда,
Рух бар сізден қонған бойымызда.
Арнайын кішігірім бұл арнауды.
Екі жүз қырық жылдық тойыңызға.

Самат Жұматайұлы