«Бабалар жолымен» экспедициясы: 3-күн

«Бабалар жолымен» экспедициясы: Көкше мен Қызылжарды тоғыстырған тарихи-рухани сапар

2026 жылғы 22 шілде күні Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 35 жылдығына арналған «Бабалар жолымен» тарихи-рухани және ғылыми-танымдық экспедициясының екінші күні Ақмола облысының орталығы – Көкшетау қаласында жалғасты. Экспедицияның басты мақсаты – қазақ халқының мемлекеттілігі мен руханиятының қалыптасуына өлшеусіз үлес қосқан тұлғалардың өмір жолын, тарихи қызметін, ұрпақтарының тағдырын, мұраларын және олармен байланысты киелі орындарды кешенді түрде зерттеу, архивтік және шежірелік деректерді толықтыру, тарихи сананы жаңғырту және жастар арасында ұлттық құндылықтарды кеңінен насихаттау.
Бұл экспедиция – тек ғылыми сапар ғана емес, бірнеше ғасырлық тарихи жадымызды қайта жаңғыртып, ұлттың рухани сабақтастығын айқындайтын тағылымды жоба. Оның аясында тарихи тұлғалардың өмірі жаңа архивтік құжаттармен, шежірелік мәліметтермен және ауызша тарих үлгілерімен толықтырылып, елге таныстырылуда.
Республикалық ғылыми-танымдық дөңгелек үстел. Экспедиция мүшелері таңертең Ақмола облыстық Қоғамдық келісім сарайында өткен «Абылай хан және Марал ишан әулеттерінің мемлекеттілік пен руханияттағы тарихи бірлігі» атты республикалық ғылыми-танымдық дөңгелек үстелге қатысты.
Жиынға Ақмола облысының зиялы қауым өкілдері, белгілі тарихшылар, жоғары оқу орындарының профессор-оқытушылары, архив және музей мамандары, өлкетанушылар, дінтанушылар, имамдар, қоғам қайраткерлері, Марал ишан ұрпақтары, жас зерттеушілер мен студенттер қатысты.
Дөңгелек үстелде қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуындағы хандық билік пен рухани көшбасшылықтың өзара сабақтастығы жан-жақты талданды. Баяндамашылар Абылай хан дәуіріндегі ішкі және сыртқы саясат, қазақ қоғамының мемлекеттік құрылымы, Ресей және Цин империяларымен жүргізілген дипломатиялық қарым-қатынастар, елдің аумақтық тұтастығын сақтаудағы тарихи шешімдер туралы тың ғылыми тұжырымдарын ортаға салды.
Сонымен қатар XIX ғасырдағы қазақ қоғамындағы Марал ишан Құрманұлының орны ерекше сөз болды. Ғалымдар оның ислам құндылықтарын ұлттық дәстүрмен ұштастыра отырып насихаттағанын, халықтың діни сауатын көтергенін, елдің бірлігі мен тәуелсіздігін сақтауда рухани көшбасшы ретінде қызмет атқарғанын атап өтті.
Абылай хан мен Марал ишан – мемлекеттілік пен руханияттың қос тірегі. Баяндамаларда ерекше назар аударылған мәселенің бірі – Абылай хан мен Марал ишан қызметінің тарихи сабақтастығы болды.
Абылай хан XVIII ғасырда қазақ жерінің тұтастығын сақтап, мемлекеттілікті нығайтқан ұлы мемлекет қайраткері болса, Марал ишан XIX ғасырда отарлау саясаты күшейген кезеңде халықтың рухани тұтастығын қорғауға бар күшін жұмсады.
Зерттеушілер олардың қызметін бір-бірінен бөліп қарастыруға болмайтынын атап өтті. Бірі саяси тәуелсіздікті қорғаған болса, екіншісі халықтың иманы мен ұлттық болмысын сақтап қалуға қызмет етті. Сондықтан бұл екі тарихи тұлға қазақ мемлекеттілігінің екі іргелі тірегі ретінде бағаланды.
Жаңа ғылыми деректер таныстырылды. Жиын барысында экспедиция жетекшісі соңғы жылдары жүргізілген архивтік және далалық зерттеулердің нәтижелерімен бөлісті.
Әсіресе Марал ишан Құрманұлы әулетінің шежіресіне қатысты тың мәліметтер, Ресей архивтерінен анықталған құжаттар, Омбы, Қызылжар және Қостанай өңірлерінде жиналған деректер көпшілікке ұсынылды.
Сонымен қатар қазақтың көрнекті қоғам қайраткері, І және ІІ Мемлекеттік Дума депутаты Шаймерден Қосшығұлұлының Марал ишан әулетімен туыстық байланысын дәлелдейтін шежірелік материалдар таныстырылып, олардың қазақ қоғамындағы қоғамдық-саяси қызметінің сабақтастығы ғылыми тұрғыдан талданды.
«Үш жүзге пір атанған әулие» кітабының тұсаукесері. Дөңгелек үстел аясында «Үш жүзге пір атанған әулие» атты ғылыми-көпшілік кітаптың тұсаукесері өтті.
Еңбекте Марал ишанның өмір жолы, діни қызметі, емшілік және ағартушылық мұрасы, Кенесары хан көтерілісімен байланысы, ұрпақтарының тарихы, сондай-ақ бұрын ғылыми айналымға енбеген архивтік материалдар жүйелі түрде берілген.
Кітап көпшілік тарапынан үлкен қызығушылық туғызып, тарихи мұраны насихаттауға қосылған маңызды еңбек ретінде бағаланды.
Көкшетаудың қасиетті орындарына тағзым. Ғылыми жиыннан кейін экспедиция мүшелері Көкшетау өңіріндегі тарихи-рухани орындарды аралады.
Алдымен қазақ даласының әйгілі діни қайраткері Науан хазірет мешітіне барып, оның рухына Құран бағышталды.
Науан хазірет – қазақ даласында ислам білімін дамытуға, ұлттық сананы сақтауға және елдің рухани тұтастығын нығайтуға өлшеусіз үлес қосқан тұлға.
Одан соң Абылай ханның мұрагерлерінің бірі Уәли ханның кесенесіне зиярат жасалып, қазақ мемлекетінің тұтастығы жолында еңбек еткен тұлғаның рухына Құран бағышталды.
Сапар барысында Науан хазіретке арналған тарихи тас белгіге арнайы барып, қазақ руханияты тарихындағы орны ерекше қайраткердің еңбегіне тағзым жасалды.
Қызылжарға бағыт алған тарихи керуен. Түстен кейін экспедиция Солтүстік Қазақстан облысының орталығы – Қызылжар қаласына жол тартты.
Бұл өңір Марал ишан өмірінің алғашқы кезеңімен, оның діни қызметінің басталуымен және қазақ даласындағы рухани қозғалыстың қалыптасуымен тығыз байланысты болғандықтан, экспедиция бағдарламасында ерекше орын алды.
Қызылжарға келгеннен кейін қатысушылар ең алдымен Абылай ханның резиденциясын аралады.
Мұнда XVIII ғасырдағы Қазақ хандығына қатысты бірегей тарихи жәдігерлермен, қару-жарақтармен, қолжазбалармен, карталармен және Абылай хан дәуірін сипаттайтын экспозициялармен танысты.
Экскурсия барысында хан ордасының қазақ мемлекеттілігін нығайтудағы орны, Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты, дипломатиялық қызметі жөнінде мазмұнды мәліметтер берілді.
Сәбит Мұқанов кітапханасындағы ғылыми басқосу. Кешкі уақытта экспедиция жұмысы Сәбит Мұқанов атындағы облыстық әмбебап ғылыми кітапханада жалғасты.
Мұнда «Марал ишан Құрманұлы және Қызылжар: тарихи таным мен рухани құндылықтар» атты республикалық ғылыми-танымдық дөңгелек үстел өтті.
Жиын барысында Марал ишанның Қызылжар өңіріндегі қызметі, діни мектептердің қалыптасуы, қазақ қоғамындағы ислам құндылықтарының орны, патша үкіметінің отарлық саясатына қарсы рухани күрес, Кенесары қозғалысымен тарихи байланысы жан-жақты талданды.
Зерттеушілер Марал ишанның қазақ халқының рухани көшбасшысы ғана емес, ел тәуелсіздігін сақтауға бағытталған қоғамдық қозғалыстың да белсенді тұлғасы болғанын нақты тарихи деректермен дәлелдеді.
Ұрпақтар сабақтастығы. Дөңгелек үстелде Марал ишанның ұрпақтары сөз сөйлеп, әулетте сақталған сирек қолжазбаларды, шежірелік мәліметтерді, фотосуреттерді және ауызша тарих үлгілерін көпшілікке таныстырды.
Бұл деректер экспедиция барысында жиналып жатқан ғылыми материалдардың қорын толықтыра түсті.
Қатысушылар тарихи мұраны сақтау тек ғалымдардың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті екенін атап өтті.
Ұлттық тарихи сананы жаңғырту жолындағы маңызды жоба. Экспедицияның алғашқы екі күнінің қорытындысында жиналған архивтік, далалық және шежірелік материалдардың ғылыми құндылығы өте жоғары екені айтылды.
Алдағы уақытта бұл материалдар негізінде монографиялар, ғылыми мақалалар, құжаттар жинағы, деректі фильмдер және жаңа кітаптар әзірленетін болады.
Сонымен қатар жастарға арналған дәрістер, көшпелі көрмелер, ғылыми конференциялар ұйымдастыру жоспарланып отыр.
Алдағы бағыттар. «Бабалар жолымен» экспедициясы алдағы күндері Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Ұлытау және Қызылорда облыстарының киелі мекендерін аралап, Нұрымбет, Құрман батыр, Қожағұл, Сексен батыр, Есеней, Қожаберген жырау, Шақшақ Жәнібек, Қалқай ишан, Алдажар ишан, Сүлеймен ишан және басқа да тарихи тұлғалардың өмірі мен мұрасын кешенді зерттеуді жалғастырады.
Экспедиция барысында архивтік құжаттар жинақталып, шежірелік мәліметтер нақтыланып, тарихи орындарға географиялық сипаттама беріледі, сондай-ақ бейне және фотоқұжаттар дайындалады.
Бұл жұмыстардың барлығы қазақ халқының тарихи жады мен рухани мұрасын сақтау, тәуелсіз Қазақстанның ұлттық тарихын жаңа ғылыми деңгейде толықтыру және кейінгі ұрпаққа жеткізу мақсатына қызмет етеді.
«Бабалар жолымен» экспедициясы – өткен мен бүгінді жалғаған, тарихи сабақтастықты жаңғыртқан, ұлттық рухты көтерген тағылымды жоба. Көкше мен Қызылжарды жалғаған осы тарихи сапар қазақ халқының мемлекетшілдік дәстүрі мен рухани құндылықтарының бір-бірінен ажырамас ұғымдар екенін тағы бір мәрте айқын көрсетті.

Самат Жұматай, зерттеуші