Ұлттық ғылым академиясының академигі Мұхтар Құл-Мұхаммедтің «Менің ағаларым» атты кітабының тұсаукесері өтті
ТОЛАҒАЙ ТАУ ТҰЛҒАЛЫ АДАМДАРДЫҢ ПОРТРЕТТЕР ГАЛЕРЕЯСЫ
Автор өз сөзінде бұл эсселердің әр жылдары жазылғанын және өзінің осы жанрдағы еңбегі жалғасып жатқанын айтты. Өмірінің білім жинаған және мемлекеттік қызметті атқарған жылдарында қамқорлығын көрген, тәлімін алған әрі Қазақстан Республикасының түрлі кезеңінде мемлекеттік, ұлттық мүдде және ғылым үшін аянбай күресудің үлгісін үйреткен тұлғалар туралы жазуды парызы санағанына тоқталды. “Эсселердің тақырыптарына қарап-ақ, қазақ қандай халық дегенге толық жауап алуға болады”, – деді автор.
Көңілден кетпес кемел ағалар
ТОЛАҒАЙ ТАУ ТҰЛҒАЛЫ АДАМДАРДЫҢ ПОРТРЕТТЕР ГАЛЕРЕЯСЫ
Ауылдан алыс, қияндағы қыстауда жалғыз үй отыратынбыз. Мал қораланып, кешкі ас ішілген соң, білте шамның жарығымен әкем әуезді қоңыр үнімен мақамдап батырлар жыры мен мазмұны ғажап қиса-дастандар оқитын.
Біздің бала кезімізде, біздің ағаларымыздың бала кездерінде әкелер осылайша көне дүниенің күмбірін кеудемізге толтырған еді. Жуырда ғана оқып, соңғы бетін қимастықпен жапқан кітаптан мына бір жолдар көзіме оттай басылып, көңілімді тербегені.
«Үй тапсырмасы біткен соң әкем небір қызықты хикаялар мен дастандарды бастайтын. Олардың мазмұны ғана емес, аты да өзгеше, шым-шытырық оқиғаға құралған көп сериялы фильмдер сияқты болуышы еді. Хикаялардың аты «Орқа – Күлше», «Сыршыл молда», «Шахмаран», Атымтай жомарт», «Шеризат», «Шәкір – Шәкірат», «Иранғайып шаһ Ғаббас», «Жәмшид» сияқты болып келетін. Әкем олардың әрқайсысын бөліп-бөліп, майын тамыза бірнеше күндер бойы айтатын. Қара сөзбен баяндай келіп, кей тұстарын, әсіресе кейіпкерлердің өз аузымен бәйіт айтатын жерлерін өлеңмен жырлайтын».
Бұл – академик Мұхтар Құл-Мұхаммедтің «Менің ағаларым» атты эсселер жинағанан алынған үзінді. Ал, балалары үй тапсырмасын пысықтап болғаннан кейін қызықты хикаялар бастайтын әке болашақ академиктің әкесі ¬¬¬– асылзада қарт Абрар ақсақал.
Қазіргі жас жазушыларды білмеймін, біздің буын батырлар жырын оқып өстік. Есейе келе тағы біраз кітаптардың беттерін парақтадық. Байқағаным, кейінірек оқыған кітаптарымыздың кейіпкерлері ұсақталып барады. Бір өңкей кішкентай адамдар тұяққапты тірліктің соңында сүрініп-қабынып жүреді де қояды. Оның үстіне оларды күтіп тұрған ерлік істер де осы күні қалмаған сияқты. Сондықтан Рональд Барттікі дұрыс шығар: «Эпос аяқталды. Қаһармандар өлді». Бірақ қаһармандар, өмірде өшпестей із қалдырған шын қаһармандар өлмейді. Мысалы, академик Мұхтар Құл-Мұхммедтің ағалары сондай адамдар.
Мен «Қазақ әдебиеті» газетінде бас редактор болып қызмет атқарған жылдары Мұхтар Абрарұлының эсселері әдеби апталықта лек-легімен үзбей жарияланып тұрды. Соның шоқтықты тараулары кітапқа еніпті. Қуанып қалдым. Мұхаңның ардақты ағалары жайлы жазған эсселері бұрын өзге де басылымдарда жарық көрген – олармен де таныстығым бар. Әйтсе де «Менің ағаларым» — қайталап оқыған сайын құпиясын аша түсетін құнарлы кітап: ол өзінің қызықты әм тағылымды деректерімен таңғалдыра береді. Мәселенки, әйгілі тарихшы Манаш Қозыбаевтың азан шақырып қойған аты Қабдусұлтан екенін екінің бірі біле бермейтіні шындық қой. Ал сол Қабдусұлтан – Манаш Қозыбаевтың бәрін ысырып тастап, алапат аштық туралы «Қазақ әдебиетіне» алғаш мақала жазғанын үлкендер болмаса, біз, бүгінгі орта буын жадымыздан жоғалтыппыз. «Жадымыздан жоғалтыппыз» дейтін себебім – егемендіктің елең-алаңында ер қайратына мінген аға ұрпақтың ерлігі мен еңбеген бағаламайтын болдық. Олар жайында бірдеңе айта қалсақ, кінәлап, күстәналап сөйлейтін әдет таптық. Бәрін өзімізден бастағымыз келеді. Тарихшылар советтік тар кезеңде ұлттық тақырыптарға бара алмай қыстықты. Соның бірі Манаш Қозыбаев болған екен. Демократияның алтын күрек желі тұрған бетте қимылдауға кіріскен ол сол заманда әдебиетте аттары әлі ашық атала қоймаған Ахмет Байтұрсынұлының, Жүсіпбек Аймауытовтың, Мағжан Жұмабаевтың, Мұстафа Шоқайдың есім-сойын «Қазақ ССР. Қысқаша энциклопедиясына» кіргізуге талап қылған екен. («Менің ағаларым». «Ғұлама». 7-бет)
Кітаптың таңдаулы кейіпкерлері – қазақтың марғасқа ұлдары: Манаш Қозыбаев, Салық Зиманов, Рымғали Нұрғалиұлы, Рақымжан Қошқарбаев, Қасым Қайсенов, Төрегелді Шарманов, Камал Смайлов, Қалтай Мұхамеджанов, Өмірбек Жолдасбеков, Зейнолла Қабдолов, Шаһмардан Есенов, Шот-Аман Уәлиханов, Темірбек Қожакеев, әке Абрар Құл-Мұхаммед, зияткер Мұрат Әуез.
Мұхаң – шебер эссеист. Мұхаңның эсселері «тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп», жетелей жөнеледі әрі жоғарыда айтқанымыздай, тағылымды һәм танымдық мәні зор деректерге толы. Осы ретте ескертіп қояйын: менің жазып отырғаным рецензия емес, әлеуметтік желі оқырмандарына арналған қарапайым жазба ғана. Сондықтан қысқа қайырып, автордың «Нартұлға» эссесіне өз сөзімен шағын шолу жасағанды құп көрдім.
Нартұлға – Қаныш Сәтбаевтың саңлақ шәкірті, қазақ жерінің кен қойнауларын ашқан геолог Шаһмардан Есенов. 1949 жылы Политехникалық институтты тәмамдаған Шиелінің тумасы артына қарайламай жезді өңіріне – Ұлытауға бір-ақ тартады. Сол кеткеннен мол кетіп, табаны күректей 11 жыл Жезқазғанда желдің өтінде жүрген ол Жезқазған кен тобындағы Итауыз, Сарыоба, Қарашошақ, Қыпшақпай, Айранбай, Талдыбұлақ, Жартас атты кен орындарын ашады.
Жезқазғандағы Жанай, Айдос аталатын жер асты су қорының көзін ашқан еріңіз де – Шаһмардан Есенов екен.
Шаһмардан Есенов 1960 жылы Алматыға оралып, бар-жоғы 33 жасында министрдің орынбасары, араға жыл салмай министр болып тағайындалады. Білесіздер, қазір де отыздың ортасында министр лауазымына тағайындалып үлгерген жастар бар, соның қайсысы дала кезіп, қыр жайлап, ел ішінде болып келді екен…
Кремльдің мұнарасына көтерілген құзғындардың қазақтың байтақ жеріне көз тікпегені кем. Соның бірі дәлдүріш Хрущев деген болыпты. Теріскейімізге тісін батырып көрген әлгі әумесер «қазақ мұнай игеруді білмейді» дегенді сылтау қылып, Маңғыстау түбегін Түркменстанның бір уәлаяты жасай салуға құлшынады емес пе?.. Сонда жас жолбарыс Шаһмардан Есенов Мәскеуге «жорыққа аттанып», Хрущевтің өзі қатысқан ұлық жиында Қазақстанның позициясын жан аямай қорғап, майлы түбекті аман алып қалады.
Мәскеудегі оқиғадан кейін министр Есенов жан-жақтан кәсіби білікті мамандарды шақырып, Қазақстанда мұнайшыларды даярлайтын оқу орындарын ашады.
Министрден вице-премьер лауазымана дейін өскен Есеновпен Республиканың бірінші басшысы Қонаевтың арасында салқындық орнайды да, нартұлға Ғылым Академиясына кандидаттық атақпен барып, президент болып тағайындалады. Мұндағы қулық: консерваторлардың ортасы – ғалымдар ғылыми дәрежесі төмен басшыны қабылдамайды, үстінен арыз айдап отырады да, ақыры қызметінен кетіреді дегенге негізделесе керек. Бірақ Шаһмардан ол ортаны да игеріп, тіпті Ленин орденімен мараптатталады. Үлкен аброймен докторлық диссертациясын да қорғайды.
Бірақ… өзі «өтініш» беріп Академияның президентігінен босап, үкіметке қайтады. Соңынан барлық лауазымынан айрылып Балқаштың құмды қойнауындағы елеусіз бір экспедицияны басқаруға жіберіледі. «Ол Балқашқа аттанып кеткен күні Алматыда «академик Есенов өзіне өзі қол салыпты» деген қауесет бұрқ ете түседі» деп жазады автор.
Әбунасыр әл-Фараби бабамыздың 1100 жылдық тойын тұңғыш Алматыда атап өтуге мұрындық болған да Шаһмардан Есенов болыпты. Ғұлама ғалым Ақжан Машаниден бастап фарабитанушылардың мектебін қалыптастыруға ықпал еткен де Есенов екен.
Мұндай адамның құм қойнауында қалып қоюы әрине мүмкін емес қой. Шаһаң Балқаштан өзі оқыған Политехникалық институтқа келіп дәріс береді. Сөйтіп жүріп және қуылады. Ақыр соңында шындық, әділдік орнап бәрі орнына келеді, өмір ағысы да байсалды арнасын табады.
«Менің Әуезовім» — алуан түрлі адамдардың ғажайып портерттер галереясы. Ойдан шығарылған біреуі жоқ. Өмірде болған, кейбірі әлікүнге ортамызда жүрген кейіпкерлер» дейді «Менің ағаларымының» авторы ұстазы Зейнолла Қабдолов туралы естелігінде.
Шағын жазбамыздың соңында біз де осы сөзді қайталап, бірақ оны сәл өзгертіп айтқымыз келеді. «»Менің ағаларым» — толағай тау тұлғалы адамдардың ғажайып портреттер галереясы. Бұл кітапты еліміздегі барлық ЖОО студенттері мен оқытушылары, мемлекеттік қызметкерлер, жас ғалымдар, әдебиетшілер міндетті түрде оқуы керек. Өйткені кітап кейіпкерлерінің өмір жолы, азаматтық ұстанымы, қайраткерлігі, ерік-жігері адам боламын, азамат боламын деген жастың жолына жарық сәулесін төгіп, рух берері сөзсіз.
P.S. Кең дүниеге көзін ашқан бүгінгі қазақ жастары құштарлықпен сүйсіне оқитын ғұмырбаяндық кітаптар бұл заманда жетіп артылады. Сіз кімге керек? Махтма Ганди ме, Нельсон Мандела ма, У. Черчилль ме, М.Л. Кинг пе, Анна Франк па, Фредди Меркьюри ме, кәсіпкерлерден Стив Джобс, Илон Маск пе — бәрі бар. Солардың қатарында қазақтың балғын жасы өз ағалары жайында оқып, біліп өскісі келсе, «Менің ағаларымды» қолына алсын» деп батыл айта аламыз.
Дәурен Қуат
Тұлғатану
БІЗДІҢ МҰХАҢ
Мынау оқырманның өзі жазушыға айналған заманда жақсы бір кітап оқудың өзі үлкен олжа. Жақсы бір кітаппен де өмір сүруге болады. Мұхтар Құл- Мұхаммедтің «Менің ағаларым» кітабының бұдан бұрынғы баспасөзде жарияланған нұсқаларын түгелге оқыған болармын-ау, ал мына автордың өз қолтаңбасымен берілген іріктеп басылған жаңа кітап қолыма тигенде қуандым. Себебі, ағаларымыз енді алақанымызда, үйіміздің төрінде тұрады. Олармен кез келген уақытта сырласа, пікірлесе аламыз. Шындық іздеп, ақиқатқа жүгінсек, осы кітапқа қол созамыз. Олай дейтінім, жазуында жасырып қалу, асырып айту атымен болмайтын, фальш дегенмен жаны қас біздің Мұхаңа қай кезде де бағдар жасауға, жүгінуге болады.
«Менің ағаларымды» «Менің әкелерім» десе де болғандай-ау. Расында әрқайсысы өз саласының әкесіне айналғандай адамдар ғой.Кейінгі жиырма жыл мұғдарында өзімше ғылыми-әдеби айналымға ендірдім деп жүрген «Тұлғатану» жобасы аясында студенттерге дәріс оқу барысында осы ағалар ілімі, университеттен кейінгі университет туралы айтуға көп құмбыл болып жүрмін. Ол университеттің атауы – АҒАЛАР жәнедағы менің бұл бағыттағы қолданатын оқулықтарымның ішіндегі ең көрнекті де көркемінің бірі де бірегейі осы «Менің ағаларым».
Ағалар. «Ел ағасыз, тон жағасыз болмайды». Біздің заманымызға дейінгі де тақырып. Кітаптың бастауындағы «Ғұлама» атты Манаш Қозыбаев туралы эссесінде Мұхаң Ғабаңның аузымен Абайдың «Алдыңғы толқын – ағалар, кейінгі толқын – інілер» атты сөзін ғұламамен диалогта ғажап талдайды. Тарихты жасаушы тұлғалардың тағдырын кезеңдер, оқиғалар, ғажап дерек, дәйектер арқылы беруде шешендіктің шідері өзінен өзі шешіліп қоя беретіні өз алдына, асып-тасқан ілім-біліміңіз теңіздей тулап, көлдей толқиды.
Эссе ерке, еркін, жасампаз жанр.Жақсы эссе кісіні өлең оқығандай да әсерге бөлейді. Әрісін айтпағанда Андре Моруа заманынан қырық қатпарлы бұл жанр тәуелсіздіктен бермен қарай біздің топыраққа терең сіңісті болды десек, аса жаңыла қоймаспыз. Осы тұрғыдан тәпсірлегенде, онда поэзияның да, прозаның ла, пәлсапаның да тілі қатар өріліп, симбиоздық сипатта көрініс беріп жатады. Міне, эссенің осы алабөтен қасиетін терең парықтағағанның бірі де біздің Мұхаң.
Мемлекет қайраткері Мұхтар Құл-Мұхаммедтің қайраткерлігі, мемлекетшілдігі өз алдына, академик Мұхаңның ғылыми-әдеби жұртшылықтың сүйіспеншілігіне де қатар бөленіп келе жатқан, ашылмаған арал екенін де айту ләзім.
..Мұхаңның әу бастан мақтан, мадаққа қарсы иммунитеті жойқын екенін жақсы білемін. Дейтұрғанмен де мына бір риясыз ой тура осы жерге сұранып тұр-ау деймін.
Әр толқынның өз Мұхтары болады. Бүл – біздің Мұхаң. Біздің деймін-ау. Елдің, қазақтың Мұхаңы ғой.
Қали Сәрсенбаев
