Ходжа Исхақ Хутталанидің Саййид ‘Абдуллаһ Барзишабади арқылы Орталық Азиядағы ізбасарлары туралы ақпаратты негізінен осы аймақтағы Кубрауийа шеңберлерінен алынған дереккөздерден білуге болады. Карбала’идың «Равзат алджинан» еңбегінде Барзишабади туралы ең толық мәлімет берілген. Бірақ оның шәкірттерінен тек Саййид Ахмад Лала туралы ғана ұзақ баяндалады. Қалған мұрагерлері тек қысқаша түрде Хаджжи Мухаммад Хабушани мен оның ізбасарларына дейін ғана айтылған. Нуруллаһ Шуштари мен Ма‘сум ‘Али Шахтың еңбектері Барзишабадиден Хабушаниге дейін тікелей мұрагерлерінің өмірбаянын береді, бірақ олардың баяндары негізінен жасанды болып табылады. Джамидің «Нафахат ал-унс» еңбегі Хутталанидің алдында тоқтағандықтан, Кубрауийа шайхтары туралы ақпарат беру жағынан енді пайдалы емес. Алайда Джамидің еңбегінің шағатай түрік тіліне бейімделген нұсқасы – Мир ‘Али Шир Науа’идің «Наса’им ал-махабба» еңбегі Барзишабади мен оның алғашқы екі ізбасарын атап өткен (өте қысқа баяндалған болса да) ең ерте дереккөз ретінде құнды.50 Кубрауийа тарихын зерттеушілердің көпшілігіне таныс емес Орталық Азия дереккөздері ең пайдалы мәліметтерді береді. Бұл дереккөздер Хабушанидің екі шәкіртімен байланысты сопылық орталардан шыққан. Бірі – Хорезмде және Самарқандта белсенді қызмет еткен Шайх Камал ад-дин Хусайн Хорезми. Оның өмірбаянына арналған екі еңбек бар. Төменде талқыланған бұл дереккөздерде Хорезмидің рухани силсиласы баяндалады, бірақ Кубрауийа тариқатындағы алдыңғы шайхтар туралы аз ақпарат берілген. Алайда, екінші шәкірт Шайх Мухаммад аз-Захид ал-Джами ал-Балхи туралы «Рийаз ал-аулийа» атты «өмірбаяндық» еңбек бар. Бұл еңбек Барзишабадидің Орталық Азиядағы ізбасарларының қызметтері туралы өте құнды дереккөз болып табылады. «Рийаз ал-аулийаны» XVI ғасырдың соңында ал-Балхидің шәкірті жазған. Ол тек Калькуттадағы Азия қоғамының кітапханасында сақталған бірегей қолжазба ретінде белгілі. Бұл еңбек 1926 жылы Ивановтың Курзон жинағының каталогында сипатталған.51 Онда қолжазбаның Орталық Азия сопылығы зерттеулеріне құнды дереккөз екені атап өтілгенімен, «Рийаз ал-аулийа» Кубрауийа тариқаты бойынша дереккөз ретінде әлі күнге дейін қолданылмаған. Тіпті, Фриц Майердің Наджм аддин Кубраның өмірі туралы дереккөздердің толық тізімінде де бұл еңбек жоқ.52 Тойфель Ивановтың сипаттамасын атап өткен болса да,53 мәтіннің өзін зерттемеген. Еңбектің көп бөлігі исламға дейінгі пайғамбарларға, Мухаммадқа, халифтерге және ерте дәуірдегі сопыларға арналған. Бірақ жиырмадан астам парақ Кубрадан Мухаммад Балхиге дейінгі Кубрауийа шайхтарының силсиласына арналған. Әр шайхтың шәкірттері туралы силсилалар әр өмірбаянға қоса берілген. Егер оның баяндаулары Кубра, Лала, Симнани және Хамадани туралы ескі дереккөздермен салыстырылса, «Рийаз ал-аулийа» Кубрауийа тарихының ертеректегі кезеңдеріне қатысты да құнды дерек болатыны анық. Автор «Нафахат ал-унсты» көрсетіп өтсе де, бұл еңбекте қосымша көптеген мәлімет бар. Дегенмен, біздің мүдделеріміз үшін бұл еңбектің маңызы Ходжа Исхақ Хутталаниден бастап автордың ұстазына дейінгі Кубрауийа шайхтары туралы ақпаратта жатыр. Хутталанидің шейіт болуына әкелген оқиғалар бұл еңбекте айтылмаған. Сондайақ, Кубрауийа тариқатының бөлінуі туралы да ешқандай мәлімет жоқ. «Рийаз алаулийа» Нурбахшты Ходжа Исхақтың шәкірті ретінде атап өтеді, бірақ оның қойған мүдделері немесе Барзишабадидің қарсылығы туралы айтылмайды (дегенмен, соңғы аталған шайхтың силсиласы жалғасады). Мұнда Ходжа Исхаққа қосылған жалғыз мәліметтер оның 826/1423 жылы қайтыс болғаны (бұл Шуштаридің деректерімен сәйкес келеді, бірақ Карбала’идың деректерімен бірдей емес) және оның қайтыс болғанда 91 жаста (96 емес) болғаны туралы жазылған. Сондай-ақ, Хутталани шейіт болғанда, оның денесі Балхта (оның өлімі болған жерде) қалдырылғаны, басы Хутталанға аттандырылғаны және «бас терісі» Кабулға жіберілгені жазылған.54 Барзишабади туралы «Равзат ал-джинан» еңбегінде кеңінен айтылғанымен, «Рийаз ал-аулийа» қосымша құнды ақпарат береді. Карбала’и55 Барзишабадидің толық силсиласын және оның отбасы тарихын баяндайды. Оның атасы Низам аддин ‘Али Илханилер билеушілері Арғун, Ғазан, Өлджейтү және Абу Са‘идтің қызметінде болған және ‘Ала’ ад-Даула Симнани мен оның шәкірті ‘Абдуллаһ Ғарджистанидің оқушысы болған. Низам ад-дин Барзишабад мекеніне (Тус, Машхад маңында) қоныстанған. Онда оның ұлы ‘Абд ал-Хайй (819/1416 ж. қ. б.) және немересі ‘Абдуллаһ дүниеге келген. Барзишабади 789/1387 жылдың шағбан айында дүниеге келіп, өмірінің көп бөлігін басқа шайхтардың қызметінде өткізген. Кейін Ходжа Исхақ Хутталанидің бас халифасы болды. Маңыздысы, Саййид ‘Абдуллаһтың мистикалық дайындығының көп бөлігі оның әкесінің қайтыс болғаннан кейін көрген түсінде ұсынған шайхы: атақты бұхаралық Нақшбандийа шайхы Ходжа Мухаммад Парсадан (822/1420 ж. қ. б.) алынған. Барзишабади Парсадан 821/1419 жылы иджаза алған.56 Ол Нақшбандийа шайхтары Хасан ‘Аттар (Баха’ ад-дин Нақшбандтың басты шәкірті ‘Ала’ ад-дин ‘Аттардың шәкірті) және Йа‘қуб Чархи қызметінде де болып, олардан да иджаза алған. Карбала’и және «Рийаз ал-аулийа» еңбектерінде Барзишабади кездескен және сөйлескен бірнеше басқа шайхтар, соның ішінде Йасауийа тариқатымен байланысы бар шайхтар да аталады. Ол шайхтарды іздеген саяхаттары оны Бұхарадан Самарқандқа, солтүстікте Шымкентке дейін алып барған. Одан кейін Термез, Сағанийан және Қундуз арқылы Хутталанға оралған. Карбала’и Ходжа Исхақтың Барзишабадиге берген иджазатнамасының мәтінін (ол 825/1422 жылдың 25 наурузында жазылған) береді. Дереккөздің хронологиясы бойынша, бұл Хутталанидің шейіт болуынан екі жыл бұрын болған. Негізгі ұстазы қайтыс болғаннан кейін, Барзишабади аймақтың билеушісі Султан Байазидтің өтініші бойынша төрт ай Хутталанда қалған. Бірақ содан кейін Хорасандағы Тус аймағына қайтып оралған. Ол 872/1467-1468 жылы қайтыс болып, Барзишабадта жерленген.57 Карбала’и Тус, Хабушан, Исфарайин, Шиқан, Рутамдар, Симнан, Мазандаран, Дамаванд, Рум және Әзербайжаннан келген дәруіштердің оның тәлімін іздеп келгенін жазады. Оның шәкірттерінің бірі – көбінесе Нақшбандийа шайхы Ходжа Ахрардың ізбасары ретінде танымал Тимурилер сұлтаны Абу Са‘ид (873/1469 ж. қ. б.). Карбала’и Барзишабадидің 27 халифасының тізімін береді және бұл тізім «Рийаз ал-аулийа» тізіміндегі 19 халифадан едәуір ерекшеленеді. Екі тізімдегі бірдей есімдерді ескерсек, Барзишабадидің шәкірті деп аталған кемінде 40 тұлғаның есімі кездеседі. Олардың көпшілігі батыс Хорасанмен байланысты. Бірнешеуі Машхад аймағынан шыққан, ал біреуі бадахшандық, тағы бірі кашмирлік және бір хытайлық шәкірт бар. Маулана Мухаммад Амин Самарқанди Хорезми және Маулана Хусайн Хорезми – Орталық Азияның өзінен шыққан шәкірттері ретінде аталған екі-ақ тұлға. Екі нұсқада да жоқ, бірақ кейінгі дереккөзде Барзишабадидің шәкірті ретінде сипатталған тұлға ‘Абд ал-Ваххаб Ходжа, оның немересі Баха’ ад-дин Нисари Бухари 974/1566 жылы «Музаккир-и ахбаб» еңбегін құрастырған.58 Бұл еңбек Джами мен Науа’и дәуірінен кейінгі Орталық Азия шайхтары мен ақындарына арналған. ‘Абд ал-Ваххаб Ходжа Йасауийа шайхтарының отбасынан шыққан, оның силсиласы атақты Занги Атаның халифасы Садр Атаға дейін барады. «Музаккир» бұл Йасауийа шайхының бұрын айтылған Кубрауийа силсиласындағы Баба Камал Джандидің соңғы белгілі өкілі Хусайн Хорезмиден сыртқы (захири) ғылымдарды алғанын да атап өтеді. Оның силсиласының жалғасуы тұрғысынан алғанда, Барзишабадидің ең маңызды шәкірті – Шайх Рашид ад-дин Мухаммад б. Шайх ‘Али Бидавази,59 сондайақ, «Исфарайини» есім-нисбасымен танымал болған. «Равзат ал-джинан» тек оның атын ғана атап өтеді.60 Ал Науа’идің «Наса’им ал-махабба» еңбегінде оның қабірі Тус/Машхад аймағындағы Бидаваз қаласында екені жазылған. Алайда «Рийаз ал-аулийа» еңбегінде оның «Мисбах» деп аталатын өлең жазғаны, сондайақ, Шабистаридің «Гүлшан-и раз» еңбегіне түсініктеме жазғаны айтылған. Сонымен қатар, ол Кубрауийа силсиласына ‘Ала’ ад-дин Симнани арқылы басқа жолмен де қосылғаны баяндалған. Симнанидің шәкірті Мухаммад Азкани – Хаджжи Хусайн Исфарайинидің шайхы болған. Ал Хаджжи Хусайн Исфарайини Бидавазиге тәлім берген. «Мисбах-и Рашиди» бірнеше қолжазба ретінде сақталған.61 Бұл еңбек 852/1448-1449 жылы автор шайхының (Барзишабадидің) рұқсатымен жазылған және дидактикалық сопылық маснави ретінде сипатталады. «Рийаз ал-аулийа» еңбегінде Рашид ад-дин Бидавазидің 12 шәкірті аталған. Олардың есім-нисбалары Бадахши, Табадхани, Йами, Астарабади, Қазвини және Руми болып келеді. Бұл тұлғалардың ешқайсысы, силсила арқылы орталық халифа болған Шайх Шах ‘Али б. Мухаммад Бидавази туралы мәліметтерден басқа жерде айтылмаған. Бұл «Шайх Шах» туралы Науа’и мен Карбала’и жазған, бірақ «Рийаз ал-аулийа» еңбегінде оның өмірбаяны туралы өте аз мәлімет бар. Біз тек 895/14891490 жылы оның әлі тірі болғанын білеміз, себебі оның өзінің басты шәкірті Хаджжи Мухаммад Хабушаниге берген хатт-и иршадта осы тарих көрсетілген. Оның мәтіні «Рийаз ал-аулийа» еңбегінде айтылған.62 Науа’и оның «өз қаласында» жерленгенін айтады.63 Бірақ XVII ғасырдағы Орталық Азия энциклопедиялық еңбегі «Бахр ал-асрарда» Махмуд б. Вали «Шайх Шах ‘Али» Хорезмде жерленген көрнекті шайхтардың бірі ретінде аталады.64 Бұл мәліметтің шын мәнінде Шайх Шах ‘Али Бидавазиге қатысты болуы әбден мүмкін. Себебі оның басты шәкірті де Хорезмде жерленген, бірақ екі тұлғаның өлімінің жағдайлары бізге жақсы белгілі болмағандықтан, қайшылықты деректерді түсіндіру қиын. Екі мәлімет те дұрыс болуы мүмкін. Шайх Шахтың денесі алғаш Тус аймағында жерленіп, кейін ізбасарлары оны Хорезмге көшірген болуы мүмкін. Осындай жағдай Кубраның шәкірті Маджд ад-дин Бағдадидің мысалында да кездеседі. Ол Хорезмде шейіт болып, бастапқыда Нишапурда жерленген, кейіннен Исфарайинға көшірілген.65 Оның қайтыс болған күні туралы ақпарат жоқ. Шайх Шах пен Хабушанидің Хорезмде жерленуі немесе сол жерге көшірілуі Хорасандағы X/XVI ғасырдың басындағы оқиғалармен байланысты болуы мүмкін. Әсіресе Машхадтың бірнеше рет қолдан-қолға өтуі және Өзбектер мен Сафавилердің шабуылдарынан зардап шегуі назар аудартады. Бұл жағдайлар олардың көшірілуіне себеп болуы ықтимал деген болжам жасауға болады. Қалай болғанда да, «Рийаз ал-аулийа» еңбегінде Шайх Шах ‘Али Бидавазидің тоғыз халифасы аталған, бірақ олардың ешқайсысы басқа дереккөздерден табылмаған. Сонымен қатар, Карбала’и66 Табриз маңындағы Бадамийир ауылынан шыққан белгілі бір Маулана Илйас туралы жазады. Оның шайхы, Маулана ‘Абд алХайй Гавруди, Шайх Шахтың муриді болған. Дегенмен, Бидавазидің басты мұрагері – Хаджжи Мухаммад б. Ходжа Джалал ад-дин Йусуф Хабушани, ол «Рийаз алаулийа» және Хусайн Хорезмидің өмірбаянында «Махдум-и А‘зам» ретінде белгілі (жас шамасы сәл кіші Нақшбандийа шайхы Ахмад Ходжаги Касанимен шатастырмау керек). Хабушани Кубрауийа силсиласында маңызды тұлға болып табылады. Одан Иранның ең маңызды Захабийа силсиласы және Орталық Азиядағы белгілі екі мұрагерлік тармақ тарайды. Оның Захабийа силсиласындағы орнына байланысты, оның өмірі туралы аз мәлімет қолжетімді болғанымен, ол Иран дереккөздерінде көпшілікке белгілі. Ол Хорасанның солтүстік-батысындағы, Машхадтың солтүстік-батысындағы Хабушан қаласынан шыққан. Ол кейінгі уақытта Қучан деген атпен белгілі болған. Сол жерден ол Бидавазидің қызметіне кіріп, 895/1489-1490 жылы одан иджаза алған. Ол қажылықты белгісіз заманда аяқтаған сияқты. Ол өмірінің көп бөлігін Хабушанда өткізген сияқты, бірақ «Маджалис ал-му’минин» еңбегі оның 938/1531-1532 жылы Хорезмде қайтыс болғанын айтады.67 Ал «Рийаз ал-аулийа» оның 937/1530-1531 жылы қайтыс болғанын және оның қабірі Хорезмде екенін нақтылайды.68 Хабушанидің Хорезмге қашан қоныс аударғаны туралы ешбір дереккөзде мәлімет жоқ. Ол, 923/1517 жылға дейін ол жерде болмаған және сол кезде оның шәкірті Хусайн Хорезми туған жерін тастап, Мауараннахрға кеткен еді. Алайда XVI ғасырдың соңында құрастырылған Амин б. Ахмад Разидің «Хафт иқлим» еңбегі Хабушанидің халифаларының бірі оның немересі ‘Абд ал-Латиф болғанын және оның муридтері арасында бірнеше Хорезм сұлтандары бар екенін айтады.69 Хабушанидің Хорезмге көшуі немересінің сол жердегі қызметімен байланысты болған болуы мүмкін. Бұл немересі Хорезмнің Вазир қаласындағы шайх ‘Абд алЛатифпен байланысты, оның қабірін 963/1556 жылы осман адмиралы Сиди ‘Али Ра’ис зиярат еткен. Оның айтуынша, бұл шайх оның өзі үшін тасаввуфтағы пірі болған, бірақ бұл байланыс қашан немесе қалай орнағаны анық емес. Қалай болғанда да, Хусайн Хорезмидің өмірбаянында Хабушанидің Вазир қаласында тұрғаны туралы айтылады. Бұл осман адмиралының шайхы мен «Хафт иқлимдегі» ‘Абд ал-Латифтің бір адам екендігін растайды.70 «Хафт иқлим» еңбегінде Хабушанидің 37 халифасы болғаны айтылады және олардың бесеуі, оның ішінде ‘Абд ал-Латиф те бар. Ал «Рийаз ал-аулийа» еңбегінде оның 23 шәкірті көрсетілген. Бұл дереккөзде ең маңыздысы – «Рийаз ал-аулийа» авторының шайхы болған Маулана Мухаммад Захид ал-Джами ал-Балхи. Маулана Мухаммад Захид «Хафт иқлим» еңбегінде де аталып, оның Балхтағы қызметі жазылған. Ол, сөзсіз, Хабушанидің кіші шәкірттерінің бірі болған. Себебі оның шәкіртінің айтуынша, ол 899/1494 жылы туған. Мухаммад Захид 979/1571 жылдың 2 тамызында қайтыс болып, Балхта жерленген.71 Өкінішке қарай, Балхидің басқа ізбасарлары туралы деректер табылмаған. Сондай-ақ, «Рийаз ал-аулийа» еңбегіндегі хикаяларда оның өмірбаяны туралы кең ақпарат берілмеген. Балхтың жергілікті тарихы мен әулиелер туралы жазбалары Кубрауийа силсиласының Мухаммад Захидтан тараған қосымша тармақтарын ашуы мүмкін, бірақ қазіргі уақытта бұл Орталық Азиядағы тармақ нашар зерттелген. Хаджжи Мухаммад Хабушанидің тағы екі маңызды шәкірті тығыз байланысты болған. Тарихи маңызы аздау, бірақ кеңінен танымал болған шәкірттердің бірі – Шайх ‘Имад ад-дин Фазлуллаһ Машхади. Ол «Хафт иқлим», «Маджалис алму’минин», «Равзат ал-джинан» және «Рийаз ал-аулийа» еңбектерінде аталады. ‘Имад ад-дин әлі жас кезінде шейіт болған және Кубрауийа силсиласының Хабушаниден кейінгі мұрагерлігі оның серігі әрі муриді болған Шайх Хусайн Хорезмидің қолына өткен. Хусайн Хорезмиге арналған өмірбаяндардың бірінде Хабушани бір көрінісінде өзінің бір қолын әлсіз және нәзік, ал екіншісін күшті және қуатты етіп көргенін сипаттайды. Әлсіз қолын ол ‘Имад ад-диннің символы деп түсіндірсе, күшті қолын Хусайн Хорезмидің белгісі деп түсіндірген.72 Дегенмен, Шайх ‘Имад ад-дин Хорезмидің тәрбиесінде маңызды рөл атқарған. Ол оны өзінің пір-і назары деп санаған. ‘Имад ад-дин өзінен жасы кіші серігіне арналған өмірбаяндарда жиі айтылады.
‘Имад ад-диннің өлімі туралы мәліметтер тек Карбала’идың «Равзат алджинан» еңбегінен белгілі.73 Онда оның шейіт болғаны Шайбани ханның (мұнда «Шайбек хан» деп аталған) Шах Исма‘илден жеңілгенімен бірге айтылады. Карбала’идың айтуынша, оның Захабийа ата-бабалары Сафавилермен әрең шыдайтындай қарым-қатынаста болған. Өзбектердің апатының себебі Шах Исма‘илдың сәттілігі емес еді. Бірнеше түрлі себептер қосылып, Шайбани ханға апат әкелген. Олардың алғашқысы – Шайх ‘Имад ад-дин Фазлуллаһ Машхадидің өлімі. Осы қылмыс үшін шейіттің шайхы Хабушани ханға қарғыс айтқан. «Маджалис ал-му’минин»74 еңбегі ‘Имад ад-диннің толық аты-жөні ‘Имад ад-дин Фазлуллаһ б. ‘Ала’ ад-дин ‘Али б. Ходжа Камал ад-дин Ни‘матуллаһ Барзишабади Туси Машхади екенін атап өтеді. Оның 914/1508-1509 жылы қайтыс болғанын және Машхадта жерленгенін жазады. Бұл дереккөзде ‘Имад ад-дин мен Мухаммад ад-дин Бағдадидің арасындағы ұқсастықтар туралы айтылады: екеуі де өз шайхының сүйікті шәкірті болған, бірақ шайхтарынан бұрын қайтыс болған. Екеуі де патшалар мен амирлермен сөйлескен және екеуі де жас кезінде патшаның бұйрығымен өлтірілген. Шайх ‘Имад ад-диннің өлімі туралы қосымша мәліметтер жоқ. Оның 914/15081509 жылы Хорасандағы өзбек жорығы кезінде қайтыс болуы мүмкін деген болжам бар. Сол кезде Машхадты, Султан Хусайн Байқараның ұлы Мухаммад Қасим қорғап жатқан бұл бекіністі, болашақ хан ‘Убайдуллаһтың әскерлері басып алған еді.75 Бірақ ‘Имад ад-диннің өлімі туралы ескертпе бұл қылмысқа тікелей Шайбани ханның жауапты екенін білдіретін сияқты. Мұндай жауапкершілік туралы Хусайн Хорезмидің өмірбаяндарында, олар Шайбанилер билеген Мауараннахрда жазылғандықтан, ешқандай мәлімет жоқ. Шайх ‘Имад ад-динге деген үлкен құрметке қарамастан, бұл дереккөздерде тек оның жас кезінде «жалған дүниеден» мезгілсіз кеткені туралы ғана айтылады.76
Хусайн Хорезмидің карьерасы Камал ад-дин Хусайн б. Шихаб ад-дин Хорезмимен бірге Кубрауийа тариқаты Орталық Азиядағы қысқа уақыттық билік пен беделдің соңғы кезеңін бастан кешті. Нуруллаһ Шуштари Хамадани силсиласында ешкім Хусайн Хорезмидей жоғары деңгейге жетпегенін айтқан.77 Бұл пікір өте әсерлі, өйткені Хусайн Хорезми Захабийа-Кубрауийа тариқатының маңызды тұлғасы ретінде саналған. Алайда, оның кейінгі ирандық, шииттік Захабийамен тікелей байланысы болмаған.78 Ол ирандық әулиелер туралы жазбаларға Кубрауийа/Хамаданийа/«Захабийа» ирандық Захабийа силсиласымен байланысы болғаны үшін емес, шайхы ретіндегі атақ-абыройына байланысты енген. Сонымен қатар, Кубрауийаның өз отанына оралуындағы оның маңыздылығы оның өмірінде танылған. Бұл оның өмірбаянында оның шайхы Хаджжи Мухаммад Хабушанидің сөздерінен көрініс тапқан. Хабушани түсінде Шайх Рашид ад-дин Бидавазиді көріп, оған шапанын бір хорезмдік дервишке беруін айтқан.79 Жас Хусайн Хорезмимен кездескен кезде, ол Шайх ‘Али Лаланың Кубрауийа иджазасын 300 жыл бұрын Хорезмнен Хорасанға алып кеткенін байқатған (бұл тағы да осы силсиланың Баба Камал Джанди силсиласындағы хорезмдік ізбасарларын білмегенін растайды). Ал енді қазір, «бұл жарық Хорезм елінде қайта жарқырайды» деген үміт пайда болды.80 Осылайша, Хусайн Хорезмидің карьерасы Кубрауийа тариқаты шеңберінде Наджм ад-дин Кубраның өлімінен кейін Кубрауийа ықпалы жойылған деп саналған отанындағы тариқаттың қайта жандануын білдірген сияқты. Бұл Хусайн Хорезми туралы кемінде екі маңызды өмірбаян жазылған,81 оның біреуі алдыңғысының кейінгі редакциясы болып табылады. Ертерек шығарма 950/1543-1544 жылы оның шәкірті Джани Махмуд б. Шайх ‘Али б. ‘Имад ад-дин Ғидждувани тарапынан жазылған «Мифтах ат-талибин» деп аталады. Бұл еңбектің үзінділерін Бартольд жариялаған.82 Екіншісі, 966/1573 жылы, шайх қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Шариф ад-дин Хусайн жазған «Джаддат ал-‘ашиқин» деп аталады.83 Бұл екі еңбек Хусайн Хорезми туралы кейінгі жазылған агиографиялық өмірбаяндардың қысқаша нұсқаларынаың негізі болған. Нуруллаһ Шаштари Ғидждувани еңбегін арнайы атап өтіп, одан үзінділер көрсетіп өткен.84 Алайда, бұл екі негізгі шығарма шайхтың өмірі мен Кубрауийа тариқатының тарихы үшін ғана емес, сонымен қатар, Орталық Азияның саяси және әлеуметтік тарихы үшін де маңызды дереккөздер болып табылады. Екеуінің ішінде «Мифтах» ертерек жазылған, сондықтан 950/1543-1544 жылдан кейінгі материалдарды қамтымайды. Ал «Джаддат ал-‘ашиқин» алдыңғы шығармада жазылған оқиғаларға жиі сілтеме жасайды. Сонымен қатар, «Джаддат ал-‘ашиқин» ерте жылдар туралы қосымша мәліметтер береді және көптеген тұрғыдан екі өмірбаянның ішіндегі толығырақ шығарма болып табылады. Екеуі де бірге қарастырылып, салыстырылуы керек, бірақ практикалық тұрғыдан алғанда, қазіргі уақытта «Джаддат ал-‘ашиқин» екі еңбектің қолжетімдісі болып отыр. «Джаддат ал-‘ашиқин»85 еңбегінде айтылғаны бойынша Хусайн Хорезми сопылық жолын 18 жасында бастаған. Оған Хорасандағы Шайх ‘Имад ад-динге бару туралы айтылған. Бірақ ол алғашында Хорезмнің сыртындағы шөлде рухани тазару жаттығуларын жасап, содан кейін хорезмдік ғалымнан сыртқы (захири) ғылымдарды үйренуге біраз уақытын арнаған. Ол көп ұзамай Хорезмнен кетіп, Мауараннахрдағы Нақшбандийа шайхы Ходжа ‘Убайдуллаһ Ахрардың қызметіне кіруге ниеттенген. Бірақ жолда шайхтың қайтыс болғанын естіген. Ахрардың 895/1490 жылы қайтыс болғанын ескерсек, Хусайн Хорезмидің туылған уақытын шамамен 875/1470 жылы деп есептей аламыз. Ол біраз уақыт Бұхарада болған, сосын Хорезмге қысқаша уақытқа оралған. Осыдан кейін Машхадқа кіші қажылыққа барған және туған жеріне тағы оралып, кейіннен Абивардқа барып, Шайх ‘Имад аддин Фазлуллаһпен кездесу өткізген. Соңында ол оны өзінің шайхы Хаджжи Мухаммад Хабушаниге жіберген. Хусайн Хорезми өзінің айтуынша, Хабушанимен 11 жылдай, яғни 899/1493-1494 жылдан 910/1504-1505 жылға дейін бірге болған. Содан кейін шайхы оны Хорезмге қайта жіберген. Оның туған жеріне оралуы Шайбани ханның раби‘ I 911/1505 жылдың тамызында Хорезмді Тимурилер әулетінің губернаторы Чин Сопыдан тартып алып, басып алуының алдында ғана болған сияқты. «Джаддат ал-‘ашиқин» бұл оқиғаларға сілтеме жасамайды. Ал «Мифтах» еңбегінен Бартольд атап өткен үзінділерде тек Хорезм губернаторының қаладан шығуға тыйым салғаны туралы айтылған. Бұл шамасы өзбектердің шабуылын күтуіне байланысты болса керек.86 Қалай болғанда да, екі дереккөзде де Хорезмнің Сафавилер тарапынан басып алынуы немесе Илбарс пен Балбарс басшылығындағы өзбектердің жаулап алуы туралы ештеңе айтылмайды. Керісінше, біз шайхтың Хорезм мен Маңғыстаудағы саяхаттары, Хорезмдегі әулиелердің кесенелеріне сапарлары және басқа шайхтар мен муридтерімен қарым-қатынасы туралы естиміз (олардың арасында саяси биліктен бас тартып, «Сопы Султан» атағына ие болған Илбарс ханның ағасы да болған).87 оларға: «Екеуі де қабылданды: бірің – бауырсың, бірің – ұлсың», деген, бірақ бұған қосымша ешқандай түсініктеме бермеген.91 Бұл Йасауийа және Кубрауийа шайхтары арасындағы діни бәсекелестік Мауараннахрдағы өзбек билігінің алғашқы жылдарындағы сопылық тариқаттар арасында орныққан күрделі бәсекелестік атмосферасын көрсетеді. Орталық Азияның үш негізгі сопылық тариқатының өкілдері сол кезеңде ықпал үшін өзара бәсекелес болған. «Күресті» ақырында Нақшбандийа анық жеңгенімен, Хусайн Хорезмидің Самарқандқа көшуі оның саяси, экономикалық және рухани мүдделерді түсінгенін көрсетеді. Самарқанд өзбек хандықтарының еркін конфедерациясының бастапқы орталығы болғандықтан, Хусайн Хорезми сол жерде басқа тариқаттармен ықпал үшін бәсекелесуге тырысқан. Ол Шайбани ханның мұрагері Көчкүнджи ханның құрметіне ие болды. Оның өмірбаянында бұл билеушінің ұрпақтары, әсіресе Абу Са‘ид пен оның ұлы Султан Са‘идқа терең әсер еткені айтылған. Оның беделі туралы Нисари Бухаридың «Музаккир-и ахбаб» еңбегінде айтылған. Онда Камал ад-дин Хусайн Хорезми Султан Са‘идтың рухани жетекшісі ретінде көрсетілген және шайхтың толық және дұрыс Кубрауийа/Хамаданийа силсиласы берілген.92 Ол сондай-ақ, Шайбани ханның немересі Пулад Султанға да ықпал еткен. Сонымен қатар, «Мифтах ат-талибин» еңбегінде шайхтың қызылбастарға қарсы Хорасанда ‘Убайдуллаһ ханның жорығына қатысқан кезде Пулад үшін көмек сұрағаны жазылған.93 ‘Убайдуллаһ ханның өзі (946/1539 ж. қ. б.) Хусайн Хорезмиді құрметтеп, «Хамаданийа» тариқатының құрметіне өз түркі өлеңін жазған және ол «Джаддат» еңбегінде көрсетілген.94 Сонымен қатар, шайх өзбектердің жауы Бабур мен оның ұлы Хумайунмен де жақсы қарым-қатынаста болған.95 Хусайн Хорезми өз тариқатын мықты институционалдық және экономикалық негізбен қамтамасыз ету үшін қадамдар жасауы маңызды болды. Оның өмірбаяндары оның ханақа салудағы күш-жігерін көрсетеді. Бірақ бұл тұрғыдағы ең құнды дерек көзі – 953/1547 жылы шайхтың атымен жазылған вақф құжаты. Бұл құжаттың 1125/1713 жылы жасалған көшірмесі Ташкентте сақталған және әлі жарияланбағанымен, Орталық Азияның экономикалық және әлеуметтік тарихы бойынша жалпы зерттеулерде пайдаланылған.96 Құжатта Самарқанд аймағындағы жерлер сипатталады. Олар шайх салған ханақаға және «Хамаданийа-Кубрауийа силсиласының ал-ауқаты мен қуатын» қолдауға арналған. Хорезмидің өмірбаяндары оның Самарқандта отыз жыл тұрған кездегі Мауараннахр мен Хорасанның әртүрлі аймақтарына жасаған көптеген сапарларын тіркеген. Бұл мұны ерте өзбек кезеңіндегі тарихи география үшін құнды дереккөздерге айналдырады. Дегенмен, 956/1549 жылы ол соңғы сапарына аттанып, Самарқандтан кетіп, Меккеге қажылыққа аттанды. Бұл сапар «Джаддат ал‘ашиқинде» жақсы сипатталған.97 Сафавилер мен өзбектер арасындағы жауласудың арқасында Иранға барудан бас тартуға мәжбүр болып, ол Хорезмге барып, солтүстік бағыт арқылы Сарайшық, Хаджжи Тархан (Астрахань), Қырым және Ыстамбұлды кесіп өтті. Жол бойында шайхтар мен ғалымдармен кездесулері, сондай-ақ, аймақтағы саяси және әскери оқиғалар (соның ішінде қажылар қаласына жетерден екі апта бұрын болған орыстардың Хаджжи Тарханға жасаған шабуылы) туралы мәліметтер жазылған.98 Шайх Меккеге жетіп, қайтар жолда Сирияда біраз уақытын өткізді. Сол жерде ауырып, Алеппода 958/1551 жылғы 18 шағбанда (21 тамызда) қайтыс болып, өзінің қалауы бойынша Сирияда жерленді.99 «Джаддат ал-‘ашиқин» еңбегінде Орталық Азияның әртүрлі аймақтарында әлі де белсенді болған шәкірттер аталады.105 Самарқандта ықпалды болған Дарвиш ‘Абдуллаһ Хивақи туралы мәліметтер бар. Мерв пен Бұхарада белсенді болған Шайх Тенгри-берді Хивақи туралы да айтылады. Бадахшанда Маулана Халилуллаһ Бадахши өзінің қызметімен танылған. Хорезмде Шайх Мақсұд Хивақи, ал Самарқанд пен Бұхарада Ходжа Фахр ад-дин Ахмад Сабзавари белсенді болған. Алайда, Хусайн Хорезмидің Орталық Азиядағы мұрасын жалғастырған негізгі үш шәкірті ерекше назар аударуға тұрарлық. Біріншісі, Шайх Артуқ Манқышлақи, ұстазымен бірге Мауараннахрға көшкенімен, кейін өз отанына оралған.106 «Джаддат ал-‘ашиқин» оның Манғышлақ түркілері арасындағы қызметі және оның «Өзбекстан еліне» (бұл жерде анық Манғыт ұлысы меңзелген) жасаған саяхаттары туралы мәліметтерді береді.107 Кубрауийа тарихы үшін маңыздырақ тұлға – Ходжа Мухаммад Хусайн Хивақи. Ол «Джаддат ал-‘ашиқінде» Ташкент, Шахрухийа және Ахангаран аймақтарында Хусайн Хорезмидің қызметін жалғастырған деп сипатталады. Ал Ходжа Мухаммад Хивақи, Хорезмдегі басты халифасы, Хисар қаласында тұрған деп айтылады (Самарқандтың оңтүстік-шығысында). «Джаддат ал-‘ашиқин» жазылған кезде (973/1566 ж.) бұл тұлғаның шәкірттері Хисар, Хутталан және Кабул аймақтарында белсенді болған,108 және олардың силсиласы енді «Кубрауийа-Хамаданийа-Хусайнийа» деп аталған. Соңғы екі шайхтың қызметі арқылы Кубрауийа мен Нақшбандийа тариқаттары арасындағы бәсекелестік туралы ең айқын белгілерді көруге болады. Өйткені олардың қызметі Ходжа Ахрардың ізбасарларының белсенділік танытқан аймақтарында шоғырланған. Атап айтқанда, Хусайн Хорезмидің шәкірттері Нақшбандийа шайхы Лутфуллаһ Чустиге (979/1571-1572 ж. қ. б.) қарсылас ретінде аталады. Бұл туралы шайхтың өмірбаянында, «Сирадж ас-саликин» еңбегінде жазылған.109 Бұл еңбектің авторы бір жерде Хисардың жаңадан тағайындалған губернаторының Шайх Лутфуллаһты және оның ізбасарларын қудалағанын айтады. Өйткені губернатордың өзі Кубрауийа тариқатына тиесілі болып, Шайх Хусайн Хорезмидің ықпалында болған.110 Сонымен қатар, еңбекте Ташкенттің билеушісі Барақ ханның (Науруз Ахмад ретінде де белгілі) Шайх Лутфуллаһтың тариқатын қолдаған жарлығы туралы айтылған. «Қасиетті Маулана (Лутфуллаһ) ізбасарларының соңынан ерген кез келген топты ешкім тоқтатпасын, әсіресе Шайх Мухаммад Хусайн Кубрауийаның [«sic»!] ізбасарларын және олар: «Біздің әкеміздің муридтері өздері солай қалаған адамнан ант қабылдайды» деп айтпасын».111 Шайх Лутфуллаһ Чусти көрнекті Нақшбандийа шайхы Ахмад Ходжаги Касанидің (949/1542 ж. қ. б.) шәкірті болған. Ал Ахмад Ходжаги Касани Ходжа Ахрардың мұрагері Маулана Мухаммад Қазының муриді болған. Дәл осы Махдуми А‘зам және оның ізбасарлары XVI ғасырдан бастап Орталық Азияда Нақшбандийа тариқатының үстемдігін толықтай қамтамасыз етті. Хусайн Хорезми және оның ізбасарлары XVI ғасырдың ортасына дейін «децентрализацияланған» билік кезеңінде жеке өзбек билеушілері арасында ықпалын сақтай алды. Олардың ең күшті орталықтары Самарқанд, Ташкент аймағы және Хисар, Хутталан мен Бадахшанның шекаралық аймақтары болды. Ол аймақтарда Тимурилердің ханзадалары 1570 жылдарға дейін өз тәуелсіздігін сақтаған. Алайда XVI ғасырдың екінші жартысында орталық биліктің ‘Абдуллаһ ханның қолында шоғырлануы Нақшбандийа тариқатының сарай билігі ықпалындағы «монополиясын» бекітіп, Кубрауийаның саяси істердегі маңызды рөлінің аяқталуын білдірді. Кубрауийа ықпалына қарсы алғашқы соққы Барақ ханның тарапынан болды. Ол Нақшбандийаны қолдап, Ташкентте Мухаммад Хусайн Хивақидің Кубрауийа мұрагерлеріне қарсы тұрған. Бұл туралы «Сирадж ас-саликин» мәлімет береді. Сол жерден ол 961/1553-1554 жылы Султан Са‘идтен Самарқандты тартып алды. Ал Султан Са‘ид пен оның әкесі Абу Са‘ид хан Хусайн Хорезмидің күшті ықпалында болған. 964/1557 жылы ‘Абдуллаһ хан Барақ ханның ұлдарынан Самарқандты тартып алып, Бұхарада өз билігін орнатты. Сол кезде Кубрауийа саяси және әлеуметтік күш ретінде айтарлықтай әлсіреп қалған еді. ‘Абдуллаһ ханның билігі кезінде Кубрауийаның құлдырауының жалғасуы үшін қолайлы кез болды. Өйткені ол Махдум-и А‘замның Нақшбандийа мұрагерлеріне толығымен берілген еді.112 ‘Абдуллаһ хан ықтимал қарсыластарды аяусыз басып, бағынышты өзбек хандары мен тайпа басшыларының билігін күрт қысқартты. Сондай-ақ, ол Хутталан мен Бадахшанның оңтүстік-шығыс аймақтарын түпкілікті бағындырды. Осылайша, Орталық Азияда Кубрауийа ықпалын сақтап, дамытуға болатын тәуелсіз билік орталықтары қалмады. Ал Бұхарадағы Джуйбари шайхтарының беделі мен күші хан мен орталық әкімшілікте Нақшбандийаға жатпайтын ықпалға орын қалдырмады. Орталық Азиядағы Нақшбандийа үстемдігі Ходжа Ахрардан басталып, Джуйбари шайхтарының үлкен саяси, экономикалық және әлеуметтік ықпалына жетті. Бұл уақытта Кубрауийа тариқатының ықпалы біржола құлдырауға ұшырап, XVI ғасырдың соңында әлсірей бастады. Ал Нақшбандийа нығаю кезеңінде Кубрауийа тариқаты біржола құлдырады. Бұл тариқат ешқашан қайтып қалпына келе алмады. ‘Абдуллаһ ханның (1006/1598 ж. қ. б.) билігінен кейін Кубрауийа силсиласы Бұхара аймағындағы Бахарзидің мұрагерлері мен Сактари шайхтарымен шектелді. Бірақ олардың ешқайсысы Орталық Азия тарихында айтарлықтай рөл атқармаған сияқты.113
Кубрауийаның құлдырау себептері: кейбір болжамды ойлар Кубрауийа тариқатының Орталық Азияда әлсіреуіне көбіне Нақшбандийа тариқатының басымдығы мен өміршеңдігі әсер етті деп түсіну керек. Себебі ол Кубрауийаны ығыстырды. Сондықтан Кубрауийаның басты бәсекелесімен тиімді күресе алмауының нақты себебін Нақшбандийа тарихынан іздеу керек. Бұл терең зерттеуді қажет етеді. Мұндай зерттеу жүргізбестен-ақ, Орталық Азия Кубрауийасының құлдырауына ықпал еткен бірнеше «ішкі» факторларды қарастырумызға болады. Кубрауийаның құлдырау тарихы түсінікті деп айтуға болады. Бахарзидің ерте саяси және экономикалық жетістіктеріне қарамастан, Кубрауийа шайхтары билеуші топтар арасында жинақталған саяси ықпалын толық пайдалана алмады. Олар бұл ықпалды күшейтуге тырыспады. Нақшбандийа шайхтары өздерінің материалдық негіздерін кеңейтуде белсенділік танытса, Кубрауийа шайхтары әлдеқайда бәсең болды. Осы айырмашылық Кубрауийаның әлсіреуіне себеп болған негізгі факторлардың бірі болып табылады. Ең маңыздысы, екі шешуші кезеңде: Тимурилер әулеті мен Шайбанилер әулеті мемлекеттерінің қалыптасу кезеңдерінде жетекші Кубрауийа шайхтары (Хамадани мен Хутталани, Хорезми) орталықтандыру тенденциясына қарсы жергілікті билеушілерге бет бұрған. Бұл ақырында оларды әлсіреткен. Осылайша, Кубрауийа тариқаты күшті билеушілер
Кубрауийаның құлдырау себептері: кейбір болжамды ойлар
Кубрауийа тариқатының Орталық Азияда әлсіреуіне көбіне Нақшбандийа тариқатының басымдығы мен өміршеңдігі әсер етті деп түсіну керек. Себебі ол Кубрауийаны ығыстырды. Сондықтан Кубрауийаның басты бәсекелесімен тиімді күресе алмауының нақты себебін Нақшбандийа тарихынан іздеу керек. Бұл терең зерттеуді қажет етеді. Мұндай зерттеу жүргізбестен-ақ, Орталық Азия Кубрауийасының құлдырауына ықпал еткен бірнеше «ішкі» факторларды қарастырумызға болады. Кубрауийаның құлдырау тарихы түсінікті деп айтуға болады. Бахарзидің ерте саяси және экономикалық жетістіктеріне қарамастан, Кубрауийа шайхтары билеуші топтар арасында жинақталған саяси ықпалын толық пайдалана алмады. Олар бұл ықпалды күшейтуге тырыспады. Нақшбандийа шайхтары өздерінің материалдық негіздерін кеңейтуде белсенділік танытса, Кубрауийа шайхтары әлдеқайда бәсең болды. Осы айырмашылық Кубрауийаның әлсіреуіне себеп болған негізгі факторлардың бірі болып табылады. Ең маңыздысы, екі шешуші кезеңде: Тимурилер әулеті мен Шайбанилер әулеті мемлекеттерінің қалыптасу кезеңдерінде жетекші Кубрауийа шайхтары (Хамадани мен Хутталани, Хорезми) орталықтандыру тенденциясына қарсы жергілікті билеушілерге бет бұрған. Бұл ақырында оларды әлсіреткен. Осылайша, Кубрауийа тариқаты күшті билеушілер қолдайтын сопылық шайхтарға мемлекеттік саяси және экономикалық ресурстарды бөлген күрестерде жеңіліске ұшыраған жақта қалды.114 Кубрауийа тариқатының сәтсіздігі мен оның дүниелік істерден аулақ болуға бейімделген доктриналық «бейімділігі» арасындағы байланыс айқын болмаған. Кубрауийаның тарихы барысында оның зайырлы өмірге қатысты екі ұдай көзқарасы байқалады. Наджм ад-дин Кубра және оның рухани ұрпақтары, әсіресе Наджм ад-дин Кубра Рази мен ‘Ала’ ад-Даула Симнани, Кубрауийа ілімін дамытқан. Бұл ілімнің негізгі ерекшелігі көрегендік практикаға негізделген жақсы дамыған мистикалық психология. Бұл психологиялық және рухани практикаларға баса назар аудару Кубрауийаның «басқа дүниеге» бағытталған көзқарасын көрсетеді. Ал Нақшбандийа тариқаты мистикалық жетістіктерге қол жеткізуді күнделікті өмірмен қатар алып жүруге басымдық берген. Сонымен қатар, Кубрауийа шайхтары өздерінің рухани жетістіктерінің жемісін мемлекеттің игілігіне беріп, өз қауымдастықтарының билеушілеріне кеңес беру міндетін де мойындады. Бұл екі идеалдың арасындағы шиеленіс, Нақшбандийа ілімінде саяси қатысуға басымдық беру арқылы шешілгенімен, Кубрауийада ешқашан толық шешімін таппады. Екі қарама-қайшы мақсаттың тұрақсыз теңгерімі Кубрауийаның саяси «белсенділікке» қатысты екіұдай көзқарасының негізінде жатыр. Осылайша, Сайф ад-дин Бахарзи өзінің өмірінде және жазбаларында әлеуметтік және саяси ықпалдың міндетін көрсетті. Ол вақфты басқаруға қатысты, моңғол ханы Беркенің исламдық білім алуына жауапты болды және шенеуніктерге мұсылмандық діни міндеттерін еске салатын хаттар жазды. Дегенмен, ол дүниеден алыстауды және жалғыздықта көріпкелдік практикасын дамытуды баса айтты. Ол үшін дүниелік өмірге қатысу мен рухани жетілуге ұмтылуды үйлестіретін кейінгі нақшбандийлік бағыт мүлдем жат болды. Кубрауийа жолын ұстанушы адам дүниеге деген барлық байланысы жойылғанға дейін одан оқшаулануы тиіс еді. Сыртқы әлем оның рухани жетістіктеріне қауіп төндірген сайын, ол жалғыздыққа қайта оралуы қажет болды. Бахарзидің өмірбаянын құрастырушы былай деп жазады: Шайх Наджм ад-дин Кубра мен Шайх Сайф ад-дин Бахарзи және олардың ізбасарларының ережесі бойынша, мурид басында оқшаулықта (халва) қалуы керек. Бұл кезеңде ол жалғыздықта рухани жетілу жолын бастайды. Міндетті діни парыздарды орындағаннан кейін, басқа құлшылықпен айналыспау ұсынылады. Мурид тек «Алладан басқа тәңірі жоқ» деген сөздерді ғана айтып, зикр жасауы керек. Осылайша, оның жүрегі ашылып, рухани қабылдауы күшейеді.115 Сол сияқты, Кубраның шәкірті Наджм ад-дин Кубра Рази (654/1256 ж. қ. б.) әділ билеушіні іздеді, ол моңғол қаупіне тиімді қарсы тұра алатын еді. Бұл ізденіс барысында ол рухани ізденістер жолындағы оқшаулану мен патшалық қызмет арасындағы қақтығысты терең сезінді. Ол патшалық қызметті исламды және оның қорғаушыларын күшейтуге бағытталған маңызды міндет деп санады. Өзінің бір еңбегінде ол басқа бір шайхтың сөздерін мақұлдай отырып жазады:
Сопылардың дәстүрі бойынша, олар Алладан қорқу үшін оқшаулануда. Жалғыздықты және оңашалықты іздейді. Патшалар мен сұлтандардың серіктестігінен аулақ болады және барлық қарым-қатынастарды тоқтатады. Дегенмен, білім иелерін және жүрек адамдарын жақсы көретін бұл Құдай қолдаған патшадан толықтай бас тартуға болмайды. Оның қатысуынан алынатын пайда мен артықшылықтардан да өзіңді айыруға болмайды.116 Сол сияқты, басқа бір еңбегінде ол өзінің ақылы оған «рухани сұлулығын» жасырып, оны қоғамда пайдаланбағаны үшін сын айтқан ішкі тартысты сипаттайды. Рази исламды сақтауға ең қабілетті деп санайтын сұлтандарға өз қызметін ұсынғанымен, оның үміті бірнеше рет ақталмады. Нәтижесінде оның дүниелік істерге деген негізгі кубрауилік күмәні күшейе түсті. Сонымен қатар, ‘Ала’ ад-Даула Симнани мұсылман еместі қолдамау үшін патша қызметінен бас тартты. Ал Хусайн Хорезми Хорезмнің губернаторы Шах Маликпен қарым-қатынасы үшін сынға ұшырады.117 Осы жағдайларда Кубрауийа шайхтары рухани ізденістер мен саяси істерге араласу арасындағы қайшылықпен бетпе-бет келді. Бұл оларға дүниелік билікке қатысты ыңғайсыздық тудырды. Олардың дүниеден шеттеп, саяси істерге араласқысы келмеуі Кубрауийа тариқатын Нақшбандийамен салыстырғанда әлсіз етті. Нақшбандийа ашық түрде белсенді әрекет етіп, көбірек қолдаушылар мен күш жинады. Саяси және экономикалық билікке деген екіұшты көзқарас Кубрауийа тариқатының құлдырауына әсер етті. Кубрауийа тариқаты XVI ғасырда тағы бір қиындыққа тап болды, бұл жағдай оны едәуір әлсіретті. Шииттік Иранның Орталық Азиядағы сунниттік өзбек хандықтарына қарсылас ретінде пайда болуы Кубрауийа тариқатының ‘Алиге қатысты силсиласы мен Нақшбандийа тариқатының Абу Бакрге негізделген рухани жолының арасындағы қарсыластықты күшейтті. Кубрауийа тариқатының ‘Алидің рухани үстемдігіне баса назар аударуы оның шииттік ілімдермен байланысты деген күмәнді күшейтті. Кейбір зерттеушілер Кубрауийа тариқатының шииттік бағыттары бар деп есептейді, бұл негізінен Ирандағы Кубрауийа тармақтарының шииттік жолға ауысуына және шииттік ағым мен суфизм арасындағы рухани байланыстың болуына байланысты. Алайда, Кубрауийа тариқаты ерте кездерінде шииттік доктринаға ерекше назар аударған деп айтуға негіз жоқ.118 Оны Сафавилер қозғалысының саяси шииттік бағыттарының пайда болуына дайындық ретінде қарастыру дұрыс емес. Дегенмен, XVI ғасырда Орталық Азия мен Иранда шиитсуннит қақтығыстары күшейді. 997/1588-1589 жылы Мауараннахр ғұламалары шииттікті күпірлікпен теңестірді.119 Осы жағдайларда Кубрауийа тариқатының‘Алидің үстемдігін мойындауы оның беделінің төмендеуіне ықпал еткен болуы мүмкін. Кубрауийа тариқаты суфийлік тариқаттардың ішінде ‘Алидің рухани үлгісіне құрмет көрсеткен жалғыз тариқат емес, бірақ оның шииттікке қарсы Нақшбандийамен салыстырғанда беделі төмендеп кетті. Өйткені Нақшбандийаның силсиласы және қоғамдағы белсенді әрекеттері Абу Бакрдің рухани жолына негізделген еді. Дәл осы мәселе Кубрауийа мен Нақшбандийа арасындағы даудың нақты себебі ретінде бұрын айтылған «Сирадж ас-саликиндегі» жазбада көрсетілген. Бұл деректе Шайх Лутфуллаһ Чустидің ізбасары – Маулана Мухаммад Мұқтари Ахангарани оның Ахмад Ходжаги-йи Касани қайтыс болғаннан кейін Самарқандқа көшкені туралы әңгімені атап өтеді.120 Махдум-и А‘замның қалауы бойынша, ол Самарқандтағы «тариқат-и Ходжаган» жолын жаңғыртуды мақсат етті және бұл ісінде айтарлықтай жетістікке жетті. Шайх Лутфуллаһқа келгендердің арасында Шайх Хусайн Хорезмидің ізбасарлары болды. Сонымен қатар, олар қазір алғашқы үш халифаның рухани мәртебесін мойындау мәселесінде бөлінді. Бір топ алғашқы үш халифаның рухани жетілмегенін, тек ‘Али ғана «кемел және толық» екенін айтты. Шайх Лутфуллаһ оларға: «Егер сіздің шайхыңыз осындай пікірде болса, ол (шииттік) мазхаб-и равафиз іліміне жатады», деп жауап берді. Егер Кубрауийа тариқатының ішкі доктриналық және «конфессиялық» біртұтастығы оны Нақшбандийамен бәсекелестікте әлсіз еткен болса да, Нақшбандийа шайхтарының да еңбегін мойындау керек. Кубрауийаның құлдырауы Нақшбандийа тариқатының белсенділігі мен күш-қуатының әсерінен де орын алғаны анық. Бұл белсенділік ұйымдастырушылық және әкімшілік істерде, сондайақ, әлеуметтік және саяси қатысуда көрінді. Сонымен қатар, ол зияткерлік тұрғыда да айқын болды. Осы салада Кубрауийа бәсекелес болмағаны былай тұрсын, Нақшбандийаның ықпалына түсті. Кубрауийа тариқаты Ходжа Ахрар немесе Ходжа Ислам Джуйбари сияқты ұйымдастырушылық данышпандары немесе Ходжа Мухаммад Парса немесе Махдум-и А‘зам сияқты зияткерлік деңгейі жоғары шайхтар шығара алмады. Саййид ‘Али Хамаданиден кейін, Хусайн Хорезмиді қоспағанда, Кубрауийа тариқатынан Орталық Азияда аймақтық, тіпті, халықаралық деңгейде танымал болған рухани түсініктеме немесе доктриналық тұжырымдамалар жасаған ешбір тұлға шыққан жоқ. Керісінше, біз Кубрауийа шайхтарының карьераларының бастапқы кезеңдерінде Нақшбандийа шайхтарын іздегенін көреміз. Мысалы, Саййид ‘Абдуллаһ Барзишабади өзінің мистикалық жаттығуларын Ходжа Мухаммад Парсамен бастаған және Йа‘қуб Чархи мен басқа да Нақшбандийа және Йасауийа шайхтарына қатысы болған. Рашид ад-дин Бидавази де Парсаның ықпалында болды, ал Хусайн Хорезми Ходжа Ахрардың қызметіне кіруге үміттенді. Нақшбандийа тариқатының Орталық Азиядағы зияткерлік үстемдігінен, «Рийаз алаулийа» және «Джаддат ал-‘ашиқин» еңбектерінде Ходжа Мухаммад Парсаның шығармалары туралы Кубрауийа жазушыларының еңбектеріне қарағанда әлдеқайда жиі жазылады. Бір қызықты оқиғада Хусайн Хорезмидің өмірбаянында оның шәкірті,121 Илбарс ханның қызметіндегі Бектар Мирза атты бір тұлға туралы айтылады. Ол ханның диванында отырған кезде мистикалық ахуалдарға түсіп, өзін шөл далада Алланың алдында тұрғандай сезінген. Дегенмен, сырттай қарағанда ол басында қалпағы бар қарапайым өзбек ретінде көрінген. Бұл хикая Кубрауийа түсініктерінде емес, керісінше Нақшбандийаның атақты «халват дар анджуман» (топ ішіндегі оңашалық) идеясын көрсету үшін пайдаланылған. Бұл тариқаттың дүниелік істерге араласуға баса назар аударған негізгі қағидаттарының бірі болып саналады. Орталық Азиядағы Кубрауийа тариқатының соңғы маңызды кезеңі Нақшбандийа идеяларының біртіндеп енуімен сипатталды. Бұл идеялар мистикалық шығармалар, Нақшбандийа шайхтарымен жеке байланыстар және ең маңыздысы, Орталық Азия қоғамында үстемдік еткен діни идеялар мен өрнектер арқылы таралды. Рухани ізденістерге бейім ең үздік ақыл-ойлар мен ең белсенді тұлғалар сол заманда сопылық идеалды дамыту үшін ең жақсы жолды ұсынған Нақшбандийа тариқатына тартылды. Осы тұрғыдан алғанда, Кубрауийа тек саяси жағдайлардың өзгеруіне немесе өзінің доктриналық ерекшеліктеріне ғана емес, сонымен қатар, интеллектуалдық тоқырауға ұшырап Нақшбандийа жолына тартымды балама ұсына алмағандықтан әлсіреді.
***
50 Науа’и, Nesayimü’l-mahabbe min şemayimi’l-fütüvve, ed. Kemal Eraslan (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları № 2654, 1979), бб. 394-395. 51 W. Ivanov, Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Curzon Collection, Asiatic Society of Bengal (Calcutta, 1926), бб. 467-468, № 704. 52 Fritz Meier, ed., Die Fawā’iḥ al-Ğamāl wa-Fawātiḥ al-Ğalāl des Naǧm ad-Dīn al-Kubrā: eine Darstellung mystischer Erfahrungen im Islam aus der Zeit um 1200 n. Chr. (Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1957), бб. 1-5. 53 Тeufel, Lebensbeschreibung, бб. 10, 57, 74, 93.
54 Рийаз ал-аулийа, пп. 119b-120a. 55 Карбала’и, II, бб. 207-243. 56 Мәтін Карбала’и бойынша берілген, II, бб. 218-222. 57 Карбала’и редакторына сәйкес, оның қабірі әлі күнге дейін зиярат ету орны болып табылады (II, б. 582).
58 Музаккир-и ахбаб, ред. Syed Muhammad Fazlullah (Хайдарабад, Османия университеті, Да’иратул-Ма‘ариф баспасы, 1969), б. 500; қар. introduction, б. 39. 59 Оны алғаш атаған дерек Науа’идің «Наса’им ал-махабба» шығармасында (ред. Ераслан, б. 394) оның нисбасын «Бидвази» деп береді; қар. Карбала’и, II, бб. 580-581. 60 Карбала’и, II, б. 241. 61 «Мисбах-и Рашиди»-дің қолжазба нұсқалары: Calcutta, Asiatic Society (Ivanov, ASB, бб. 261262, № 602); Bodlean Cat. I, б. 784, № 1268; British Library, Rieu, II, бб. 640-641; бұл жұмыс, сондай-ақ, төменде талқыланған «Джаддат ал-‘ашиқин» еңбегінде де аталған, Aligarh қолжазбасы, Maulana Azad Library, Aligarh Muslim University, Subhanullah Collectiom, № 297.71/1, пп. 9a, 11a.
62 Рийаз ал-аулийа, пп. 128b-103b. 63 Наса’им, ред. Ераслан, бб. 394-395. 64 Б. А. Ахмедов, пер., Море тайн (Ташкент: Фан, 1977), б. 44; Ахмедов (б. 119, ескертпе 187) осы Шайх Шах ‘Алиді Кубрауийа шайхы деп көрсетеді, бірақ Симнани шәкірті ретінде. 65 Джами, Нафахат, б. 428; қар. Meier, Fawā’iḥ, б. 40. 66 Карбала’и, II, бб. 80-81. 67 Маджалис ал-му’минин, II, бб. 156-158. 68 Рийаз ал-аулийа, п. 132b.
69 Хафт иқлим, ред. Джавад Фазил (Тегеран: Китабфоруши-йи адабийа, басылған жылы берілмеген), II, бб. 306-307. 70 Сиди ‘Али Ра’ис, Мир’ат-и мамалик, ред. Ахмад Джавдат (Ыстамбұл, 1313), б. 71; tr. А. Vambéry, The Travels and Adventures of the Turkish Admiral Sidi Ali Reis in India, Afghanistan, Central Asia, and Persia during the Years 1553-1556 (London: Luzac, 1899), б. 79. «Джаддат ал‘ашиқин» (қолжазба, п. 213a) Хабушанидің Вазирге көшкенін айтады, бірақ күнін көрсетпейді. 71 Рийаз ал-аулийа, п. 141b. 72 Джаддат ал-‘ашиқин, п. 193b.
73 Карбала’и, II, б. 201; Шайх ‘Имад ад-дин Фазлуллаһ Абиварди, мүмкін Хабушани шәкірті деп танылған, деп «Хабиб ас-сийар» (IV, б. 357) еңбегінде айтылған. 74 Маджалис ал-му’минин, II, бб. 161-162; Карбала’и, II, б. 575 айтылған. 75 Қар.: Михман-наме-йи Бухара (Записки бухарского гостя), пер. Р.П. Джалилова (Москва: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1976), б. 111; Transoxanien und Turkestan zu Beginn des 16. Jahrhunderts: Das Mihmān-nāma-yi Buḫārā des Faḍlallāh b. Rūzbihān Hunğī, tr. Ursula Ott (Freiburg im Breisgau: Klaus Schwarz Verlag, 1974), б. 195. 76 Джаддат ал-‘ашиқин, п. 193a. 77 Маджалис ал-му’минин, II, б. 162. 78 Грамлих (Schiitischen, II, б. 16) қате түрде бұл Хусайн Хорезмиді «Tāj al-Dīn Ḥusayn» деп анықтайды, ол Захабийа силсиласында Ғулам ‘Али Нишапури шәкірті ретінде пайда болады; дегенмен дереккөздер Хусайн Хорезмидің Ғулам ‘Алимен емес, Хабушани мен ‘Имад ад-дин Фазлуллаһ Машхадимен байланысты екенін анық көрсетеді.
79 Джаддат ал-‘ашиқин, пп. 57a-b. 80 Джаддат ал-‘ашиқин, п. 40a; бұл сөздер 1139/1726 жылы Мухаммад А‘зам құрастырған сирек кездесетін силсила жинағында қайталанады, ол «Ашджар ал-хулд» деп аталады (ӨР ШИ қолжазбасы, № 498 [СВР, III, б. 363, № 2689], п. 162b). 81 Үшіншісі, аноним «Рисала дар ахвал-и Хазрат Камал ад-дин Хоразми» атпен Asafiyah catalogue-ында айтылған (III, б. 164, № 168; Storey, Persian Literature, I, б. 974, № 1287-нан алынған), бұл 2 еңбек бір-біріне сәйкес келетін шығар. 82 Мифтах ат-талибин: ӨР ШИ қолжазбасы, № 394 (187 парақтан тұрады; шамамен XVIII ғасыр; СВР, III, б. 318, № 2580); № 1493 (307 парақтан тұрады; 1250/1834-1835; СВР, II, б. 319, № 2581); № 5426 (158 парақтан тұрады; көшірілген уақыты көрсетілмеген, каталогта жоқ); 6920 (155 парақтан тұрады; көшірілген уақыты көрсетілмеген, каталогта жоқ); Душанбе, Фирдоуси мемлекеттік кітапханасы, № 479 (178 парақтан тұрады; шамамен XVII-XVIII ғасырлар; А. Юнусов, Фехрасти дастнависхои тожики-форси, I (Душанбе, 1971), б. 46, № 16); Ленинград, Государственная Публичная библиотека (имени Салтыкова-Щедрина), PNS 162 (166 парақтан тұрады; 1263/1846-1847; Костыгова (1973), б. 242, № 702); Самарқанд мемлекеттік университеті, № 212803 (187 парақтан тұрады; көшірілген уақыты көрсетілмеген: А. Пулатов, Х. К. Ахраров, Список восточных рукописей СамГУ (1977), б. 44). Бартольд Ташкенттегі 394номерлі қолжазбадан үзінділерді өзінің «Отчет о командировке в Туркестан (1902 г.)» еңбегінде жариялаған: Записки Восточного отделения Русского археологического общества, 15 (1904), бб. 205-212 (Сочинения, VIII, бб. 145-151). Қар. Демидов, Суфизм в Туркмении, бб. 57-58. Бұл еңбектің XIX ғасырда Хорезм ақыны және тарихшысы Агахи жасаған шағатай түркі тіліндегі аудармасы бар (ӨР ШИ қолжазбасы, № 8473; 20 парақтан тұрады; каталогта жоқ). 83 Джаддат ал-‘ашиқин, Алигарх қолжазбасы (қар. ескерту 61); London, India Office қолжазбасы (Éthé № 1877; 119 парақ; 989/1581 ж.); ӨР ШИ, қолжазба № 499 (134 парақ; XVI ғасыр; СВР, III, б. 318, № 2579); қолжазба 3084 (229 парақ; XVII ғасыр; СВР, X, бб. 235-236, № 6962); Душанбе, Фирдоуси Мемлекеттік кітапханасы қолжазбасы, № 1838 (246 парақ; 973/1566 ж.; Юнусов, Фехраст, I, бб. 49-50, № 19); соңғы қолжазбаны А. Мухтаров атап өткен: Житие шейха Хусейна – источник по истории культурной жизни конца XV – начала XVI в. // Материальная культура Таджикистана, 3 (1978), бб. 242-246.
84 Маджалис ал-му’минин, II, бб. 162 және жалғасы; қар. Ғулам Сарвар Лахури, Хазинат аласфийа, жазылған уақыты 1281/1864-1865 ж. (литография Канпур), II, б. 331; Дара Шикух (1069/1658 ж. қ. б.), Сафинат ал-аулийа (литография Канпур), б. 191. 85 Джаддат ал-‘ашиқин, пп. 24a-62a Хорезмидің алғашқы жылдары туралы мәліметтер берілген. 86 Қар. Бартольд, Отчет // ЗВО, 15 (1904), б. 207; Хорезмнің басып алынуы түркі тіліндегі Мухаммад Салихтің «Шайбани-наме» еңбегінде сипатталған: Hermann Vambéry, ed. and tr., Die Scheibaniade, ein özbegisches Heldengedicht in 76 Gesängen von Prinz Mohammed Salih aus Charezm (Leipzig: F.A. Brockhaus, 1885), бб. 442 және жалғасы. 87 Қар.: Бартольд, Отчет, бб. 208-211; Джаддат ал-‘ашиқин, пп. 62a-79a.
923/1517 жылы Хусайн Хорезми туған жері Хорезмнен Мауараннахрға кетті және келесі 30 жыл бойы Самарқандта қызмет атқарды. Соның арасында Хорезмге оралып тұрған. Бұл оның трактаттарының бірін 925/1519 жылдың 25 зу-лхиджжасында (28 қарашада) «Шайх Мухаммад Ходжа авлад-и Бадр Ата’идың» үйінде бастағаны туралы жазбадан белгілі.88 Бұл үйдің иесі Занги Ата халифаларының бірі Бадр Атаның биологиялық немесе рухани ұрпағы болған. Ал Занги Ата – Ахмад Йасауидің бас мұрагері Хаким Атаның шәкірті болған. Бұл тұлғамен байланысы Орталық Азиядағы Кубрауийа шайхтарымен өзара байланыстары болғандығының бір мысалы ғана. Оның Ходжа Ахрармен кездесуге саяхаты атап өтілді және ол Бұхарада уақыт өткізген шайхтардың бірі йасауийалық шайх Джамал ад-дин Бухаридың қасында болған.89 «Джаддат ал-‘ашиқин» еңбегінде Хусайн Хорезми мен белгісіз Нақшбандийа сопылары арасындағы диалогтар, соның ішінде ‘узла (оқшаулану) мен ‘ишрат (қоғам) арасындағы салыстырмалы артықшылықтар туралы пікірталас жазылған.90 Кейінірек жазылған дереккөзде, Йасауийа шайхы Мухаммад ‘Алим ас-Сиддиқи ал-‘Алавидің (1041/1632 ж. қ. б.) «Ламахат мин нафахат ал-қудс» еңбегінде, «Самарқандтағы Тимур салдырған мешітте» Хусайн Хорезми мен Шайх Саййид Ахмадтың (Ходжа Ахрардың замандасы, Камал ад-дин Иқанидың шәкірті, Йасауийа шайхы) кездесуі сипатталған. Әрқайсысы өзінің муридтерімен әңгімелесіп отырған және намаздан кейін кездесіп, сөйлескен. Кейін олар муридтеріне әрбір жол үшін Пайғамбардан бата сұрағандарын айтқан. Пайғамбар
88 Бұл ескерту (ӨР ШИ қолжазбасы № 11159 [каталогта жоқ], п. 34b) Хорезмидің «Иршад алмуридин» шығармасының қолжазба сипаттамасында көрсетілген, Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland, XIV, 2 (Persische Handschriften, described by Soheila Divshali and Paul Luft, 1980), б. 14. 89 «Мифтах», «Маджалис ал-му’мининде» сілтеме жасап айтылған, II, б. 163; Джаддат ал‘ашиқин, п. 30a. 90 Джаддат ал-‘ашиқин, п. 91b. 91 Душанбе, Фирдоуси Мемлекеттік кітапханасының қолжазбасы, № 571, п. 66a. 92 Музаккир, ред. Фазлуллаһ, кіріспе, бб. 36-39, мәтін, бб. 81-84.
93 Бартольд, Отчет, б. 210. 94 Джаддат ал-‘ашиқин, п. 101b. 95 Джаддат ал-‘ашиқин, п. 123b; Бартольд, Отчет, б. 210. 96 Ташкенттегі Өзбек КСР-нің Орталық Мемлекеттік тарихи мұрағаты, фонд 1-323, іс 1412; қар. Р.Г. Мукминова, К истории аграрных отношений в Узбекистане XVI в. по материалам «Вакф-наме» (Ташкент: Наука, 1966), бб. 34, 54-57, 75, 78, 94; Мукминова, Очерки по истории ремесла в Самарканде и Бухаре в XVI веке (Ташкент: Фан, 1976), бб. 18, 38, 50, 58, 129, 131. Қар., сондай-ақ, П.П. Иванов, Хозяйство Джуйбарских шайхов: к истории феодального землевладения в Средней Азии в XVI-XVII вв. (Москва/Ленинград: Изд-во АН СССР, 1954), бб. 98, 104. 97 Джаддат ал-‘ашиқин, пп. 119b-182b. 98 Джаддат ал-‘ашиқин, п. 135a. 99 Джаддат ал-‘ашиқин, п. 187a. «Хусайн Хорезми» бейітіне Сиди ‘Али Ра’ис Хорезмге келген кезде барған, бұл алғашқы Хусайн Хорезми болуы керек. Османдық адмирал бұл тұлғаны кейінгі Хусайн Хорезмиден айқын ажыратады, оны «Махдум-и А‘зам» деп атайды және оның әйелі және ұлымен Хорезмде кездесті (қар. Вамбери, бб. 79-80, 84-85, мәтін бб. 71-72, 75). «Джаддат ал-‘ашиқин» авторы шайхтың шәкірттері арасында Сирияда жерленгісі келуі туралы алауыздықты еске алады, бірақ шәкірттері оның денесін Хорезмге қайтарғаны туралы бір ғана жасырын дереккөз сенімді деп есептелмейді. Бұл дереккөз Хусайн Хорезмиді (Хабушани шәкірті) бұрынғы Хусайн Хорезмимен («Джавахир ал-асрар» авторы) шатастырады. Ал Хорезмде жерленуі туралы әңгіме бұрынғы Хусайннің бейнесімен
Хусайн Хорезмидің кең ауқымды саяхаттарының нәтижесінде оның шәкірттері мен халифалары Кашмирден Сирияға дейін таралды. Ол Үндістандағы КубрауийаХамаданийа тариқатының дамуына ерекше ықпал етті. Өйткені оның силсиласы Кашмирден шыққан шәкірті Йа‘қуб Сарфи (1003/1594 ж. қ. б.) арқылы берілген. Сарфи моғол билеушілері Хумайун мен Акбардың сүйікті шайхі болған және тарихшы Бада‘унидің досы еді.100 Бұған қоса, XVIII ғасырдағы бұрын сілтеме жасалған силсилалар жинағының авторы Ахмад Кашмири Сарфи силсиласынан шыққан.101 Ал исламның «екінші мыңжылдық жаңартушысы» ретінде танылған Нақшбандийа шайхы Ахмад Сирхинди (1034/1624 ж. қ. б.) оның шәкірттерінің бірі болып, Сарфи арқылы Наджм ад-дин Кубраға екі байланысының бірін алған.102 Орталық Азияда Хусайн Хорезмидің силсиласы кем дегенде бір жерде XVII ғасырдың соңына дейін (және мүмкін одан кейін де) жалғасқан. Хорезмидің шәкірттерінің бірі, Маулана Шайх Пайанда Сактари (немесе Сактараги) атымен танылған тұлға, Бұхараның Сактар ауылында Кубрауийа шайхтарының бір силсиласын негіздеген. Ал оның соңғы белгілі өкілі, Мир ‘Атауллаһ Сактари, 1100/1688-1689 жылы қайтыс болған. Алғашқы аталған Пайанда Сактаридің ұрпағы 1250/1834 жылы осы силсиланың қысқаша тарихын жазған. Бірақ бізге жеткен жалғыз көшірме ‘Атауллаһтың өмірбаянына дейін үзілген және XIX ғасырдағы Кубрауийа дәстүрін автор қаншалықты жалғастырғаны белгісіз. Сактари силсиласы бұған дейін айтылған «Ашджар ал-хулд» және Ахмад Кашмиридің қысқартылған жинағында да аталып өткен және біз бұл шағын Кубрауийа ортасынан шыққан доктриналық еңбектер туралы білеміз. Алайда Сактари шайхтары XVI ғасырдың соңына қарай басым болған Нақшбандийа ортасында қалған Кубрауийа тариқатының белгісіз және оқшауланған өкілдері болып қала берген.103 Сактари шайхтарының саяси қызметі және басқа тариқат шайхтарымен қарымқатынастары туралы нақты ақпарат жоқ болса да, «Джаддат ал-‘ашиқин» мен басқа да кейінгі дереккөздер Хусайн Хорезмидің ізбасарларының қызметін және олардың Кубрауийаға жатпайтын шайхтармен болған бәсекелестігін сипаттайды.104
байланыстыру әрекеті болып табылады, бірақ екеуі бір тұлға ретінде қате қабылданған (қар. қолжазба: Bodleian Cat., I, cols. 95-96). 100 Қар.: The Ā‘īn-i Akbarī by Abu’lFazl ‘Allami, tr. H. Blochmann; 2nd ed., revised by D.C. Phillot (Calcutta: Royal Asiatic Society of Bengal, 1939), I, pt. 2, бб. 651-652. 101 «Шарджа», ӨР ШИ қолжазбасы, № 1426, п. 134b. 102 ӨР ШИ қолжазбасы, № 545 (СВР III, б. 391, № 2749), пп. 121b-123b; бұл Орталық Азиядан келген анонимді Муджаддидийа силсиласы, 1295/1878 жылы Сулайман б. ‘Абдуллаһ Хутталани [sic] тарапынан жазылған: «Бахр ан-наса’их ва-рафиқ ас-салик» 1003/1594 жылы өзбек билеушісі ‘Абдуллаһ хан үшін құрастырылған. Екінші байланыс, Сирхинди ұсынғандай, осы дереккөзде Баба Камал Джанди арқылы берілген. 103 Сактари шайхтары бір қолжазбадан белгілі (ӨР ШИ қолжазбасы, № 2501), ол 1251/1835 жылы көшірілген және тоғыз түрлі жұмыстан тұрады (көбі тақырыпсыз және анонимді). Жарияланғандар сапына кіретіндері: «Тарих-и вали» (СВР, III, б. 393, № 2756), пп. 1b-14a, ертедегі Сактари шайхтарының өмірбаяндарын және олардың Хусайн Хорезми арқылы силсиласын береді; Мухаммад Хусайн Сактаридың екі шығармасы, бірі доктриналық («Матла‘ ал-кабир», СВР, III, б. 328, № 2603: пп. 78a-93a) және бірі агиографиялық («Маджма‘ ал-фада’ил», СВР, III, бб. 327-328, № 2602: пп. 93a-158a); және атауы белгісіз доктриналық трактат (СВР, III, бб. 393-394: пп. 158a-191b), оның авторы Садр ад-дин Мухаммад б. Абу-с-Сафа’ б. Йунус ал-Хусайни делінеді. Сактари шайхтарын батыс ғалымдары арасында еске алатын жалғыз ғалым – Хамид Алгар (EI art., Path intro.). 104 Джаддат ал-‘ашиқин (пп. 199a-211b), Ашджар ал-хулд (ӨР ШИ қолжазбасы, № 498, пп. 163ab) және Ахмад Кашмиридің еңбегінде (ӨР ШИ қолжазбасы, № 1426, пп. 130a-134b) атымен
ғана белгілі Хорезмидің шәкірттері: Маулана Пайанда Кашғари, Шайх Ахмад Чарджуйи, Ходжаги Шайх Қаракули, Йусуф Мухаммад Бадахшани, Султан ‘Али Хорезми, Шайх ‘Абд арРахман Ақшахри, Шайх ‘Али Гилани, Маулана Халилуллаһ Халаби және нисбасы көрсетілмеген басқалар да аталған. Басқа, белгілі шәкірттер арасына Мухаммад Ғидждувани («Мифтах» авторы) және шайхтың ұлдары Шариф ад-дин Хусайн («Джаддат ал-‘ашиқин» авторы), Шихаб ад-дин Хусайн, Наджм ад-дин Хусайн (соңғы екеуі Сарайчуқтан келген әйелінен туған), Абу-л-Қасим және Шах Махдум кіреді. Хусайн Хорезмимен байланысты деп саналатын тағы бір тұлға (бірақ оның жеке басы мен силсиласы анық емес) – ‘Али б. Мухаммад ‘Али б. ‘Али б. Махмуд ал-Хорезми ал-Кубрауи. Ол 901/1496 жылы «Фатауа ашШайбани» деген атаумен елеулі сот шешімдерінің жинағын құрастырған және оған XVI ғасырдың ортасына дейін толықтырулар жасаған. Ол 960/1553 жылы Ташкентте, Науруз Ахмадтың (Барақ хан) ортасында болған сияқты және әлі де тірі болған. Ол Ташкентте ең ертесі 930/1523 жылы болған және оның Самарқандтағы жерлері туралы вақф құжаттарында айтылған (қар. Мукминова, К истории аграрных отношений, бб. 238, 290), бірақ оның өмірі туралы басқа мәліметтер белгісіз. Оның басқа еңбектерінің бірі – «Китаб-и сайдийа», онда фетваларға негізделініп қандай жануарлар мен құстарды тағам ретінде пайдалануға рұқсат немесе тыйым салынғаны талданады (оның еңбектерінің қолжазбаларының сипаттамалары: СВР, VI, бб. 459-460, № 4845; VIII, бб. 207-209, № 5784-5786; бб. 290-317, № 5858-5872; X, бб. 183184, № 6905-6906). Қалай болғанда да, осы ‘Али Хорезмидің қоғамдық қызметі, ең болмағанда, фиқһ саласына арналды. Сондықтан оның Кубрауийаға қатысы бізге беймәлім болып қала береді. 105 Бұл Дарвиш ‘Абдуллаһ Самарқандтағы мазарлар туралы еңбекте Хусайн Хорезмидің мұрагері ретінде «Дарвиш хан» атымен естелінгені мүмкін: Самарийа (ред. Афшар, б. 81). 106 XVIII ғасырда Хорезмде жазылған «Тазкира-йи Тахир Ишан» Хусайн Хорезми Бұхарадағы Бахарзи мазары жанында болған кезде зиратқа қатысқан мүридтердің арасында белгілі бір «Дарвиш Артуқ» есімін атайды (ӨР ШИ қолжазбасы, № 855, п. 146b); оның Самарқандта болғанын «Джаддат ал-‘ашиқин» еңбегі де растайды. 107 Джаддат ал-‘ашиқин, п. 204a. 108 Джаддат ал-‘ашиқин, пп. 199b-201b, 201b-211a.
109 Бұл еңбек екі қолжазбада сақталған, оның бірі (Семенов коллекциясында, Душанбе) Бартольдтың «Отчет о командировке в Туркестан (август-декабрь 1920 г.)» // Сочинения, VIII, бб. 378-380 еңбегінде талқыланған; Бартольд еңбектің Нақшбандийа-Кубрауийа арасындағы бәсекелестік туралы ақпаратын атап өткен, бірақ нақты мәлімет бермеген. Мұндағы сілтемелер Ташкенттегі қолжазбаға қатысты, ӨР ШИ, № 629. 110 Сирадж ас-саликин, пп. 96a-b. 111 Сирадж ас-саликин, п. 94a. 112 Бұл Махдум-и А‘замның өзі ‘Абдуллаһ ханның хан аталуы үшін себепші болған. Бұл туралы Хафиз Таныш Бухаридың «Абдуллаһ-нама» атымен де танымалы кітабы: Шараф-нама-йи шахи (Книга шахской славы), ред. М.А. Салахетдинова, 1-тарау (Москва: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1983), б. 124; ханның Ходжа Ислам Джуйбари (Мухаммад Қази және Махдум-и А‘зам екеуінің муриді) және оның ұлдарымен жақын қарым-қатынасы
жақсы мәлім: Шараф-нама, бб. 105-119; Иванов, Хозяйство Джуйбарских шейхов, бб. 48 және жалғасы. 113 Бұхарада Аштархани билеушісі Имам Қули хан (1020-1051/1611-1642) билігі кезінде ғалым Йусуф Қарабағи (1055/1645 ж. қ. б.) есімді бір тұлғаны Кубрауийа шайхы ретінде кездестіреміз; оның силсиласы нақты белгісіз, бірақ ол Сактари силсиласымен байланысты болуы мүмкін. Ол өзі бір қатар доктриналық еңбектер қалдырды. Оның біреуін А.А. Семенов зерттеген (қар.: «Забытый среднеазиатский философ XVII в. и его «Трактат о сокрытом» // Известия Общества для изучения Таджикистана и иранских народностей за его пределами, т. I [Ташкент, 1928], бб. 137-179). Семенов Ташкент мемлекеттік университетінің қолжазбасын зерттеген, бұл Қарабағидың «Хафт бихишт» еңбегінің бір бөлігі немесе қысқаша нұсқасы болуы мүмкін (СВР, III, б. 345, № 2646). Қарабағидың шәкірттерінің бірі жазған еңбек – «Рийаз ал-мутафаққирин» 1063/1652 жылы құрастырылған және ‘Абд ал‘Азиз ханға арналған (СВР, III, бб. 345-346, № 2647-2648).
114 Ирандағы ұқсас дамуды атап өткен қызық. Шииттік Нурбахшийа мен Захабийа, екеуі де Кубрауийа тегінен шыққан; саясиланған Сафавийа тариқатымен бәсекелесе алмады. Сафавилер Нақшбандийа шайхтары армандағаннан да үлкен саяси билікке қол жеткізгеннен кейін, олар қудалауға ұшырады. 115 Афшардың «Sayf al-Dīn Bākharzī» атты еңбегінде айтылған: б. 72.
116 Tr. Algar, Path, бб. 45-46. 117 Қар.: «Маджалис ал-‘ушшақ», Камал ад-дин Хусайн Казаргахидің еңбегі, 909/1504 жылы жазылған (Bodleian, Ouseley Collection қолжазбасы, Add. 24, п. 113b; British Library қолжазбасы, Or. 208, Rieu, I, бб. 351-353, п. 125b). 118 Кубрауийа доктринасының болжамды шииттік түсіне қатыстық жарияланымдар үшін қар.: Molé, «Les Kubrawiya», бұл ұғым алғаш рет талқыланған жер және Анри Корбэннің (Henry Corbin) еңбектері. Баусани (“Religion under the Mongols,” б. 547) бұл ойды қайталайды, Арджоманд (Shadow, б. 30) сияқты; тіпті Аннемари Шиммель (Annemarie Schimmel) Кубрауийа кейде сунниттік және шииттік ислам арасында орналасқанын жазады (“The Ornament of the Saints: The Religious Situation in Iran in pre-Safavid Times,” Iranian Studies, 7 (1977), б. 108). 119 Фатва/пәтуа (және шииттік жауап): Iskander Beg Munshi, History of Shah ʿAbbās the Great, tr. Roger М. Savori (Boulder, Colorado: Westview Press, 1978; Persian Heritage Series, № 28), II, бб. 561-575 еңбегінде берілген.
120 Сирадж ас-саликин, пп. 101a-b. 121 Джаддат ал-‘ашиқин, пп. 70b-71a.
Девин ДиУис. Қазақстан мен Орталық Азиядағы ислам және Йасауийаның мәдени тарихы. Ағылшын тілінен қазақ тіліне аудармасы / Аударған: Камила Муминова. Баспаға дайындағандар: Ұрқия Утепбергенова, Әшірбек Муминов, Нұрлан Дүкенбаев және Селахаддин Уйгур. – Ыстамбұл, Алматы: «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы, IRCICA, 2025. – 688 б. – (Ислам өркениетінің тарихы бойынша дереккөздер мен зерттеулер сериясы; № 61) ISBN: 978-92-9063-453-9
