«Бабалар жолымен» экспедициясы: Алдажар ишанға тағзым және Бестаудағы рухани сабақтастық Экспедицияның сегізінші күні)
Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 35 жылдығына арналған «Бабалар жолымен» тарихи-рухани және ғылыми-танымдық экспедициясының сегізінші күні Қостанай облысының Әулиекөл ауданынан басталып, Қамысты ауданының Бестау ауылында жалғасты. Бұл күннің басты мақсаты – Марал ишан Құрманұлының рухани мұрасымен сабақтас киелі орындарды аралау, оның ұрпақтарының діни-ағартушылық қызметін зерделеу, Алдажар ишанның өмірі мен қызметіне қатысты тарихи деректерді жинақтау, Бестау өңірінің тарихи-мәдени ескерткіштерін зерттеу және жергілікті халық арасында сақталған ауызша тарих үлгілерін ғылыми айналымға енгізу болды.
Экспедицияның сегізінші күні рухани тағзым, ғылыми ізденіс және тарихи сабақтастық идеяларының тоғысқан кезеңіне айналды. Сапар барысында экспедиция мүшелері тарихи тұлғалардың өмір жолына қатысты тың мәліметтер жинап, қазақ даласындағы ислам өркениетінің дамуына үлес қосқан ишандар әулетінің қызметіне ерекше назар аударды.
Таңғы сағат 07:00-де экспедиция мүшелері таңғы асқа жиналып, алдағы күннің жұмыс жоспарын жан-жақты талқылады. Экспедиция жетекшісі күн тәртібіндегі негізгі ғылыми бағыттарды таныстырып, тарихи-мәдени нысандарды құжаттау, бейне және фототүсірілім жұмыстарын жүргізу, жергілікті тұрғындармен және шежірешілермен сұхбаттар алу, далалық зерттеу материалдарын жүйелеу тәртібін нақтылады.
Жұмыс кеңесі барысында алдыңғы күндері жиналған материалдарға алдын ала ғылыми талдау жасалып, экспедицияның келесі зерттеу бағыттары айқындалды. Әсіресе Марал ишан Құрманұлы әулетінің Арқа өңіріндегі рухани-ағартушылық қызметін кешенді түрде зерделеу, оның ұрпақтарының тарихи мұрасын жүйелеу, көне қорымдар мен діни орындардың географиялық координаттарын белгілеу, ауызша тарих үлгілерін жинақтау және оларды архивтік құжаттармен салыстыру мәселелеріне ерекше назар аударылды.
Экспедиция мүшелері Әулиекөл өңірінде өткен екі күннің нәтижелі болғанын атап өтті. Осы уақыт аралығында көптеген тарихи орындар зерттеліп, шежірелік деректер жиналып, жергілікті ақсақалдар мен зиялы қауым өкілдерінің естеліктері жазылып алынды. Бұл материалдар алдағы уақытта ғылыми мақалалар, монографиялар, деректі фильмдер мен экспедицияның қорытынды жинағына енгізілетін болады.
Экспедиция барысында қонақжайлық танытып, екі күн бойы мүшелерді арнайы күтіп алып, қоныстандырып, ұлттық дәстүрге сай қонақасы беріп, барлық тұрмыстық жағдайды жасап, моншаға түсіріп, қазақы қонақжайлықтың жарқын үлгісін көрсеткен Көшербай Маратұлына, Рашид Төкенұлына және Бағдат Нұханұлына экспедиция мүшелері шынайы ризашылықтарын білдіреді. Олардың жанашырлығы мен қолдауы экспедиция жұмыстарының жоғары деңгейде ұйымдастырылуына зор септігін тигізді.
Сонымен қатар, Әулиекөл ауданындағы экспедицияның барлық іс-шараларын үйлестіруге белсене атсалысып, тарихи орындарға жол көрсетіп, жергілікті тұрғындармен кездесулер ұйымдастырып, ғылыми жұмыстардың табысты өтуіне үлкен еңбек сіңірген Серік Әшімұлына, Мырзаш Мырзабайұлына және Айдар Мырзабайұлына ерекше алғыс айтамыз. Олардың туған жер тарихына деген жанашырлығы, бабалар мұрасын насихаттауға деген ықыласы және ұйымдастырушылық қабілеті экспедиция жұмысының мазмұнын байытып, ғылыми нәтижелілігін арттыра түсті.
Таңғы сағат 09:00-де экспедиция Әулиекөл ауданынан Қамысты ауданының Бестау ауылына қарай жолға шықты. Жол бойында Марал ишан әулетінің көрнекті өкілдерінің бірі – Алдажар ишанның мәңгілік тыныс тапқан қасиетті қорымына арнайы ат басын бұрды.
Экспедиция мүшелері баба рухына Құран бағыштап, дұға жасады. Зиярат барысында Алдажар ишанның қазақ қоғамындағы орны, оның ел ішіндегі діни-ағартушылық қызметі, халыққа имандылықты насихаттаудағы еңбегі және Марал ишан қалыптастырған рухани мектептің жалғастырушысы ретіндегі рөлі кеңінен талқыланды.
Бестауға дейінгі жол барысында экспедиция мүшелері Марал ишан әулетінің қазақ қоғамындағы тарихи орны туралы ғылыми пікір алмасты.
Әңгіме барысында XIX–XX ғасырлардағы қазақ даласындағы діни білім беру жүйесі, ишандар институтының қалыптасуы, медреселердің қызметі, халықтық ислам дәстүрінің ерекшеліктері және Арқа өңіріндегі діни-ағартушылық орталықтардың тарихы талқыланды.
Таңғы астан кейін экспедиция мүшелері Әулиекөл ауданынан Қамысты ауданы аумағындағы қасиетті Қайыңды өңіріне жол тартып, Марал ишан әулетінің көрнекті өкілдерінің бірі – Алдажар ишанның зиратына арнайы зиярат етті. Баба рухына Құран бағышталып, оның қазақ даласында ислам дінін насихаттау, халықтың діни сауатын арттыру және ағартушылық қызметін дамыту жолындағы еңбегі кеңінен сөз болды.
Экспедицияның маңызды бағыттарының бірі – Марал ишан әулетінің көрнекті өкілі Алдажар ишан Қалмұхамедұлының (1832–1917) мәңгілік тыныс тапқан қасиетті қорымына зиярат ету болды.
Алдажар ишан өз дәуірінде өңірдегі ең беделді діни қайраткерлердің, ағартушылардың және ел ағаларының бірі ретінде танылды. Ол халық арасында туындаған дау-дамайларды әділ шешіп, шариғат қағидалары негізінде билік айтқан, жастарға діни білім беріп, елді сабырлылыққа, ауызбіршілікке және адамгершілікке үндеген тұлға болды. Сонымен қатар ол мешіт-медреселердің салынуына демеушілік жасап, исламдық ағартушылықтың дамуына зор үлес қосты.
Кеңестік атеистік саясат жылдарында діни тұлғалардың есімдерін ұмыттыруға бағытталған шаралар жүргізілгенімен, Алдажар ишанның аты халық жадынан өшкен жоқ. Оның өнегелі өмірі мен игі істері ұрпақтан-ұрпаққа ауызша тарих, шежіре және отбасылық естеліктер арқылы жетіп отырды.
Қорым аумағында Алдажар ишанмен қатар өңірдің белгілі азаматтары да жерленген.
Солардың қатарында Тоқымбет Керейден шыққан Махамбет Базарбайұлы (1866–1916) бар. Оның бүгінгі ұрпағы – Өмірбай Қыдырбайұлы Абдин ата-баба тарихын сақтап, кейінгі буынға жеткізіп жүрген азаматтардың бірі.
Сондай-ақ қорымда Жаппас руынан шыққан Төреқожа қызы Күляштың және оның жұбайы Әлім Махамбетұлының (1910–1936) мәңгілік мекені орналасқан. Бұл қорым бірнеше әулеттің ғана емес, тұтас өңірдің тарихи жадын сақтап тұрған маңызды рухани ескерткіш болып табылады.
Жергілікті тұрғындардың айтуынша, Алдажар ишанның басына алғаш белгі орнату және қорымды қайта жаңғырту жұмыстары 1992 жылы Көшебе Керей руынан шыққан Жалғасбай Өскінбайұлының бастамасымен жүзеге асырылған. Бұл игі іс тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы ұлттық руханият пен тарихи әділеттілікті қалпына келтіру бағытындағы маңызды қадамдардың бірі болды.
Экспедиция мүшелері қорым аумағына кешенді далалық зерттеу жүргізді. Зерттеу барысында құлпытастардағы эпитафиялық мәтіндер мұқият көшіріліп, олардың фотобейнесі түсірілді, GPS координаттары белгіленді және жерлеу орындарының жоспар-схемасы жасалды. Сонымен қатар жергілікті ақсақалдар мен шежірешілерден алынған ауызша тарихи мәліметтер арнайы ғылыми күнделікке енгізіліп, кейін архивтік құжаттармен және өзге де тарихи деректермен салыстыра зерттеу үшін жүйеленді.
Жиналған материалдар Марал ишан әулетінің тарихын, Арқа өңіріндегі исламдық ағартушылықтың дамуын және Қостанай өңірінің тарихи-мәдени мұрасын ғылыми тұрғыдан зерделеуге арналған болашақ монографиялар, мақалалар мен деректі басылымдардың маңызды дереккөздерінің біріне айналмақ.
Жергілікті шежірешілердің айтуынша, Алдажар ишанның шамамен 700-ге жуық жылқысы мен бірнеше мың қойы болған. Алайда ол мал-мүлкін жеке басының байлығы ретінде емес, халықтың игілігіне жұмсалатын аманат деп білген. Қайырымдылық жасаудан ешқашан тартынбаған. Мешіт-медресе салу, діни қызметкерлерді қамтамасыз ету, мұқтаж жандарға көмек көрсету сияқты игі істердің барлығына өзінің мал-дүниесін аямай жұмсаған.
Халық арасында: «Мешіт салынса, қаржысын Алдажар берген, қажет болса жылқыны үйірімен айдап берген» деген сөздің сақталуы оның жомарттығының айқын дәлелі. Ел ішінде тұрғызылған «Қырық мешіт» жүйесіне кіретін көптеген мешіттердің құрылысы дәл осы Алдажар ишанның қаржылай қолдауының арқасында аяқталғаны жөнінде ауызша деректер кеңінен таралған. Оның көмегі тек өз әулетімен ғана шектелмей, ағайын-туысына, ауылдастарына және кедей-кепшікке де үздіксіз көрсетіліп отырған.
Алдажар ишан дәулетті бай ғана емес, халық емшісі ретінде де үлкен беделге ие болған. Ел аузындағы мәліметтерге сәйкес, ол адамдарды ғана емес, түрлі ауруға шалдыққан малды да емдей білген. Дұға оқу, шипалы шөптерді пайдалану және халық медицинасының дәстүрлі тәсілдері арқылы көптеген жанға көмек көрсеткен. Сондықтан халық оны тек ишан емес, ерекше қасиет дарыған әулие тұлға ретінде құрметтеген.
Кейінгі жылдары Алдажар ишан Қостанай өңіріне қоныс аударып, қазіргі Қамысты ауданы аумағындағы Қайыңды – Орқаш өңірін тұрақты мекен еткен. Өмірінің соңына дейін осы жерде елге қызмет жасап, шамамен 85 жасында дүниеден өткен. Оның мазары бүгінде халық зиярат ететін киелі орындардың біріне айналған.
Алдажар ишанға деген халық құрметінің айқын көріністерінің бірі – Ұлы Отан соғысы жылдарында болған оқиға. Алдажар ишанның немересі Ноғай Дастанұлының айтуынша, соғыс кезінде осы өңірдегі екі колхоздан тоқсанға жуық азамат майданға аттанар алдында ең алдымен Алдажар ишанның басына арнайы барып, бір сиыр мен бір өгіз сойып, құран бағыштап, ас берген. Тіпті әскери комиссариат қызметкерлерінің тез жиналу туралы талабына қарамастан, үш күн бойы зиярат басында болып, баба рухынан бата алғаннан кейін ғана майданға аттанған. Бұл оқиға халықтың Алдажар ишанды көзі тірісінде ғана емес, дүниеден өткеннен кейін де рухани тірек санағанын көрсетеді.
Алдажар ишаннан Мұхамеджан, Ысқақ, Қырмызы және Нұрым атты төрт перзент тараған. Бұл әулет кейін Марал ишанның рухани мұрасын жалғастырып, Қазақстанның әр өңірінде діни-ағартушылық қызмет атқарған.
Алдажар ишанның үлкен ұлы Мұхамеджан ишан Алдажарұлы Марал ишан әулетінің ең беделді өкілдерінің бірі саналады. Ол өмір бойы ата-баба аманатына адал болып, халық арасында ислам дінін насихаттап, рухани-ағартушылық қызметпен айналысты.
Оның беделі туралы қазақ әдебиетінің классигі Сәбит Мұқанов «Мөлдір махаббат» романында арнайы тоқталып: «Бұндағы ишан тұқымдарының беделдісі – Мұхаметжан екен…» деп жазады. Бұл шығармадағы мәлімет Мұхамеджан ишанның өз заманындағы қоғамдық беделін дәлелдейтін маңызды әдеби-тарихи дерек болып табылады.
XX ғасырдың 20-жылдары Мұхамеджан ишан Сыр бойынан атасы Марал ишанның туған өлкесіне көшіп келіп, өз қаражатына еңселі мешіт салдырған. Бұл мешіт тек құлшылық орны емес, халыққа діни білім беретін медресе қызметін де атқарған. Бүгінде ол жер халық арасында «Мешіт зираты» деген атаумен белгілі киелі орын ретінде сақталған.
Мұхамеджан ишанның жұбайы Тәжікеннен Үрім, Қырым және Әубәкір атты үш ұл дүниеге келген. Әулет осы ұрпақтар арқылы жалғасып, бүгінде Қазақстанның әр өңірінде өмір сүріп келеді.
Мұхамеджан ишанның ұлы Әубәкір Бұхарадағы әйгілі медреселерде білім алып, өз дәуірінің аса білімді дін ғұламаларының біріне айналған. Оның ұстазы – Бұхараның белгілі мүфтиі Икрамша болған. Ұлы дүниеге келгенде Әубәкір баласына өзінің қадірлі ұстазының құрметіне Ікрамша деген есім берген. Кейін бұл әулеттен көптеген діни сауатты азаматтар өсіп шықты.
Алдажар ишанның екінші ұлы Ысқақ ишан Алдажарұлы (1861–1946) де ел ішінде ерекше қасиетімен танылған. Ол жылан, бүйі және қарақұрт шаққан адамдарды дұға арқылы емдейтін әйгілі тәуіп болған. Оның емшілік қасиеті жөнінде Сәбит Мұқанов «Мөлдір махаббат» романында кеңінен баяндалады. Жазушының өз балалық шағында жылан шаққаннан кейін Ысқақ ишанның емі арқылы аман қалғаны туралы естелігі бұл деректің тарихи құндылығын арттыра түседі.
Ысқақ ишаннан он төрт бала туғанымен, олардың көбі жастай шетінеген. Ұрпақтары арасында Сәдуақас, Сұлтанхан, Бибігүл, Ерәлі, Дәркүл, Шерәлі, Қайырхан және Ақлима есімдері белгілі. Ақлима ақсақал кейінгі ұрпаққа Марал ишан әулетінің діни білім беру дәстүрі туралы көптеген құнды мәліметтер қалдырған.
Алдажар ишан әулетінің рухани дәстүрі бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Қызылорда қаласының Қызылжарма ауылында 2007 жылы Алдажар ишанның құрметіне жаңа мешіт бой көтерді. Бұл игі іске Асқар Әубәкірұлы мен Бимәриям Қалжанқызы қолдау көрсеткен. Екі қабатты, 250 адамға арналған мешіт қазіргі таңда өңір тұрғындарының рухани орталығына айналған.
Алдажар ишанның ұлы Мұхамеджан салдырған көне мешіттің шағын ғимараты мен кітапханасы ұзақ уақыт сақталған. Қазақстан Ғылым академиясының ғалымдары арнайы келіп, ондағы сирек діни кітаптарды ғылыми айналымға енгізген. Бұл кітапхана кезінде көптеген шәкірт тәрбиелеген маңызды білім ордасы болған. Осында кейін белгілі болған Ікрамша, Ақлима және басқа да ишан әулетінің ұрпақтары білім алған.
Жергілікті қариялардың айтуынша, Алдажар ишан өмірінің соңында өзінің сүйегін туған әулет қорымына емес, Тоқымбет керейдің Қайыңды қорымына жерлеуді аманат еткен. Бұл оның ел ішіндегі татулық пен ағайындықты жоғары қойғанын аңғартады.
Жергілікті ақсақалдардың айтуынша, Қайыңды өңірі ежелден табиғи байлығы мен тарихи-рухани орындарының молдығымен ерекшеленеді. Бұл аймақта Егізбай, Қайыңды, Үлкенсор, Шалбарсу, Әулиесу және Аралкөл сияқты көлдер орналасқан. Әрбір көлдің халық жадында сақталған өзіндік тарихы мен емдік қасиеттері туралы көптеген аңыз-әңгімелер бүгінгі күнге дейін ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.
Экспедиция барысында Аласор деп аталатын тарихи орында бұрын ауыл мектебі жұмыс істегені жөнінде мәліметтер жиналды. Сонымен қатар, Алдажар ишан осы өңірде мешіт-медресе ұстап, жергілікті халықтың діни сауатын ашып, шәкірт тәрбиелегені туралы құнды ауызша деректер жазылып алынды. Бұл мәліметтер өңірдегі діни-ағартушылық қызметтің кең ауқымда жүргізілгенін көрсетеді.
Жергілікті шежірешілердің айтуынша, өңірдегі белгілі дәулетті адамдардың бірі Махамбет байдың шамамен 2 мың жылқысы мен 10 мың қойы болған. Ол өз қаражатына мешіт-медресе ұстап, білім беру ісін дамыту мақсатында татар молдаларын арнайы шақыртып, балаларды оқытқан. Бұл дерек XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақ даласында дәстүрлі мұсылмандық білім беру жүйесінің қалыптасуына жергілікті ауқатты азаматтардың зор үлес қосқанын айғақтайды.
Экспедиция мүшелері халық арасында кең тараған табиғи емшілікке қатысты деректерді де тіркеді. Ел аузындағы мәліметтерге сәйкес, Егізбайдың тұзды көлі түрлі тері ауруларын, соның ішінде қотырды емдеуге пайдаланылған. Ал Жарсор көлінің суы мен балшығы бел, буын ауруларына шипа саналған. Әулиесу бұлағының маңында адамдар емдік мақсатпен келіп, табиғи су көздері арқылы сауығуға ұмтылған. Сондай-ақ жергілікті тұрғындар арасында киік мүйізін қайнатып ішудің ағзаның күш-қуатын арттырып, иммунитетті күшейтетіні жөніндегі дәстүрлі халықтық емдеу тәсілдері туралы да мәліметтер сақталған. Бұл деректер қазақ халқының дәстүрлі медицинасы мен табиғатпен етене байланысын зерттеу тұрғысынан маңызды этнографиялық материал болып табылады.
Сонымен қатар экспедиция барысында өңірдегі басқа да тарихи діни нысандар жөнінде мәліметтер жиналды. Атап айтқанда, Оспан байдың мешіті, Қайыңды ауылындағы Қодар қажының мешіті, сондай-ақ Бідімбай қажымен байланысты Әулиесу атты қасиетті орын туралы деректер хатқа түсірілді. Жергілікті қариялардың айтуынша, бір кезеңде осы өңірдегі он бірінші ауылда екі үлкен мешіт халыққа қызмет етіп, діни білім мен рухани тәрбиенің орталығына айналған.
Экспедиция мүшелері бұл ауызша мәліметтердің ғылыми құндылығы жоғары екенін атап өтті. Алдағы уақытта олар архивтік құжаттармен, тарихи карталармен және өзге де жазба деректермен салыстырылып, ғылыми тұрғыдан сараланатын болады. Осындай кешенді зерттеулер Марал ишан әулетінің және Арқа өңіріндегі ислам өркениетінің тарихын жаңа деректермен толықтыруға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар экспедиция мүшелері болашақта Марал ишан ұрпақтарына арналған толыққанды энциклопедиялық анықтамалық, шежірелік жинақ және тарихи-танымдық монография әзірлеу жөнінде ұсыныстар айтты.
Түскі уақытта экспедиция мүшелері Бестау ауылына келіп, ауыл жамағатының дастарқанына қатысты.
Жергілікті ақсақалдар, имамдар және зиялы қауым өкілдері экспедиция мүшелерін жылы қарсы алып, баталарын берді. Кездесу барысында Бестау ауылының тарихы, өңірдегі рухани тұлғалардың қызметі, кеңестік кезеңдегі діни өмірдің жағдайы, ауылдың қалыптасуы мен тарихи дамуы жөнінде кең көлемде әңгіме өрбіді.
Ауыл қариялары ел ішінде сақталған көптеген тарихи оқиғаларды, шежірелік мәліметтерді және Марал ишан ұрпақтарына қатысты естеліктерді баяндады. Бұл мәліметтердің басым бөлігі бұрын ғылыми әдебиеттерде жарияланбаған тың деректер болып табылады.
Экспедиция мүшелері барлық мәліметтерді дыбысжазбаға түсіріп, ғылыми қорда сақтау мақсатында жүйеледі.
Түстен кейін экспедиция мүшелері Бестау ауылы мен оның маңындағы тарихи орындарды аралады.
Экспедиция барысында ерекше әсер қалдырған киелі орындардың бірі – Қостанай облысы Қамысты ауданындағы Бестау ауылы болды. Бұл – саны аз болғанымен, ұлттық болмысы мен тарихи жады бұзылмаған, бабалар аманатын бүгінге дейін сақтап отырған ерекше ауыл.
Қазіргі таңда Бестауда небәрі 17 отбасы ғана тұрақты тұрады. Соған қарамастан ауыл тұрғындары ата кәсіпті жалғастырып, қазақы салт-дәстүрді, шежірені, діни құндылықтарды және үлкенге құрмет, кішіге ізет сияқты ұлттық қасиеттерді көзінің қарашығындай сақтап келеді. Осындай инфрақұрылымдық қиындықтарға қарамастан, ауыл тұрғындары туған жерден қол үзбей, ата қонысын сақтап отыр.
Заманауи өркениеттің барлық мүмкіндігі бұл ауылға толық жете қойған жоқ. Мұнда тұрақты ұялы байланыс пен интернет желісі жоқ. Дегенмен ауыл тұрғындары мұны кемшілік ретінде емес, табиғатпен етене өмір сүріп, ата-баба мұрасын сақтауға мүмкіндік беретін ерекшелік ретінде қабылдайды. Осындай тыныш әрі табиғи ортада халықтың бірлігі, өзара сыйластығы мен ағайындық қарым-қатынасы әлі де берік сақталған.
Бестау – тек шағын ауыл ғана емес, Марал ишан әулетімен, Алдажар ишанмен, Жүнісхан ишанмен және өңірдегі көптеген тарихи тұлғалармен сабақтас қасиетті мекен. Бұл өңірде орналасқан Үлкенсор, Ишансор, Әулиесу, Қайыңды, Қатырық сияқты тарихи қоныстар мен көлдер халық жадында сақталған көне атаулар ретінде бүгінге дейін жеткен.
Экспедиция мүшелері Бестау ауылын қазақтың дәстүрлі ауыл мәдениеті табиғи қалпында сақталған сирек елді мекендердің бірі ретінде бағалады. Осындай ауылдарды сақтау – тек демографиялық немесе әлеуметтік мәселе емес, сонымен қатар Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасын, ұлттық кодын және рухани сабақтастығын сақтаудың маңызды кепілі екені атап өтілді.
Бестаудағы әрбір шаңырақ – өткен мен бүгінді жалғап тұрған рухани көпір. Сондықтан мұндай киелі мекендерді ғылыми тұрғыдан зерттеу, тарихи ескерткіштерін қорғау, халықтың ауызша тарихын жинақтау және инфрақұрылымын жақсарту – болашақ ұрпақ алдындағы маңызды міндеттердің бірі болып табылады.
Зерттеу барысында көне қорымдар, тарихи қоныстар, ескі мешіт орындары, әулеттік зираттар мен тарихи ескерткіштер қарастырылды.
Әрбір нысан бойынша тарихи анықтамалар жиналып, жергілікті тұрғындардың мәліметтері жазылып алынды. Сонымен қатар тарихи ландшафт ерекшеліктері зерттеліп, болашақ археологиялық және тарихи-географиялық зерттеулерге қажетті материалдар жинақталды.
Экспедиция мүшелері тарихи ескерткіштердің қазіргі жағдайына баға беріп, оларды қорғау, қалпына келтіру және туристік-танымдық бағыттарға енгізу жөнінде өз ұсыныстарын ортаға салды.
Экспедиция мүшелері Алдажар ишанға қатысты жаңа деректердің, жергілікті халықтан жазылып алынған ауызша тарихтың, шежірелік мәліметтердің және тарихи нысандар жөніндегі материалдардың ғылыми маңызына жоғары баға берді.
Жиналған мәліметтердің негізінде ғылыми мақалалар, монографиялар, шежірелік жинақтар, деректі фильмдер және «Бабалар жолымен» экспедициясының көптомдық еңбегі әзірленетіні атап өтілді.
Осылайша «Бабалар жолымен» тарихи-рухани және ғылыми-танымдық экспедициясының сегізінші күні Алдажар ишан рухына тағзым жасаудан басталып, Бестау өңірінің тарихи және рухани мұрасын кешенді зерттеумен жалғасты.
Бұл күн Марал ишан әулетінің Арқа өңіріндегі ағартушылық қызметін тереңірек тануға, жаңа тарихи деректерді жинауға және қазақ халқының рухани мұрасын ғылыми тұрғыдан зерделеуге мүмкіндік берді.
Экспедиция мүшелері бабалар аманатын сақтау – өткенге тағзым ғана емес, болашақ ұрпақ алдындағы қасиетті парыз екенін тағы бір мәрте атап өтті. Экспедиция барысында жиналған тарихи материалдар ұлттық тарихтың ақтаңдақ беттерін толықтыруға, қазақ халқының рухани-мәдени мұрасын жүйелі зерттеуге және оны кейінгі ұрпаққа жеткізуге қызмет ететін құнды ғылыми дереккөз ретінде бағаланды.
Самат Жұматай
Зерттеуші-ғалым
