Бағы тайған Бестау

Бестау ауылы – Арқа төсіндегі тарихи-рухани мұраның алтын қазығы

Қостанай облысы Қамысты ауданындағы Бестау ауылы – қазақ халқының тарихи жады мен рухани мұрасын бүгінге дейін сақтап келген көне қоныстардың бірі. Бұл өңір тек табиғи-географиялық ерекшелігімен ғана емес, қазақтың дәстүрлі өмір салтын, шежіресін, діни-ағартушылық тарихын және ұлттың рухани сабақтастығын бойына сіңірген қасиетті мекен ретінде ерекшеленеді. «Бабалар жолымен» тарихи-рухани және ғылыми-танымдық экспедициясы барысында Бестау ауылы арнайы зерттеліп, оның тарихи орындары, көне қорымдары, ел аузында сақталған ауызша деректері мен мәдени мұралары ғылыми тұрғыдан зерделенді.

Бестау – Арқа даласындағы қазақы болмыс өзінің табиғи қалпын жоғалтпаған санаулы ауылдардың бірі. Бүгінде ауылда небәрі 15 шақты отбасы ғана тұрақты өмір сүріп жатыр. Халық санының азаюына қарамастан, ауыл тұрғындары ата-баба қонысын тастамай, ұлттық салт-дәстүрді, шежірені, діни құндылықтарды және тарихи жадты сақтап келеді. Бұл ауылдың тағы бір ерекшелігі – бүгінгі цифрлық дәуірде де мұнда ұялы байланыс желісі тұрақсыз, интернет байланысы жоқтың қасы, ал ауылға апаратын автомобиль жолының жағдайы өте күрделі. Жаңбырлы маусымда жол жүру мүлде қиындап, ауыл тұрғындарының аудан орталығымен байланысы шектеледі.

Соған қарамастан, Бестау тұрғындары туған жерге деген адалдығын жоғалтпай, бабалар аманатын сақтап отырған ел ретінде ерекшеленеді. Бұл – материалдық қиындықтарға қарамастан, рухани құндылықтардың өміршеңдігін көрсететін маңызды әлеуметтік құбылыс.

Бестау ауылының маңайында қазақ тарихы үшін аса маңызды табиғи және тарихи нысандар шоғырланған. Атап айтқанда, Үлкенсор, Ишансор, Әулиесу, Қатырық, Қайыңды, Ақбай сияқты көне қоныстар мен көлдер орналасқан. Бұл атаулардың әрқайсысы белгілі тарихи тұлғалармен, діни қайраткерлермен немесе халықтың тұрмыс-тіршілігімен тығыз байланысты.

Әсіресе Әулиесу бұлағы мен көлі халық арасында киелі орын ретінде белгілі. Ел аузындағы деректерге қарағанда, бұл су көзінің шипалық қасиеті бар деп есептелген. Бұрынғы уақытта тері ауруларына шалдыққан адамдар осында келіп ем қабылдаған. Сондай-ақ табиғи тұзды көлдердің емдік қасиеттері де халық медицинасында кеңінен пайдаланылған. Мұндай деректер Қазақстандағы дәстүрлі емшілік мәдениеті мен халық медицинасының тарихын зерттеу үшін құнды материал болып табылады.

Экспедиция барысында Бестау өңірінің тұрғындары көне шаруашылық мәдениеті жөнінде де маңызды мәліметтер берді. Олардың айтуынша, өңірде бір кездері ірі дәулетті адамдар өмір сүріп, ауыл шаруашылығын дамытып, халықтың әлеуметтік өміріне үлкен үлес қосқан.

Солардың бірі – Махамбет Базарбайұлы (1866–1916). Ел аузындағы мәліметтер бойынша, оның иелігінде екі мыңға жуық жылқы мен он мыңға жуық қой болған. Ол өз қаражатына мешіт пен медресе ұстап, діни білім беретін татар молдаларын арнайы шақыртып отырған. Бұл деректер XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақ даласында дәстүрлі ислам білімінің дамуына жергілікті қазақ байларының зор үлес қосқанын көрсетеді.

Сонымен қатар өңірде Оспан байдың мешіті, Қодар қажының мешіті, Бідімбай қажының Әулиесу мекені сияқты тарихи орындар болғаны жөнінде де ауызша мәліметтер жинақталды. Бұл деректер Қамысты өңірінің кезінде діни-ағартушылық орталықтарының бірі болғанын айғақтайды.

Бестау ауылы Марал ишан Құрманұлы әулетінің тарихымен де тығыз байланысты. Осы өңірде Марал ишанның ұлы Алдажар ишан Қалмұхамедұлының (1832–1917) соңғы өмір кезеңі өткен. Оның зираты бүгінде халық зиярат ететін қасиетті орындардың бірі саналады.

Алдажар ишан өз дәуірінде ел ішіндегі дау-дамайларды әділ шешкен, халықты имандылыққа, бірлікке шақырған, жастарға діни білім берген көрнекті рухани тұлға болды. Сонымен қатар ол ірі дәулет иесі ретінде көптеген мешіттердің салынуына қаржылай қолдау көрсетіп отырған. Ел ішіндегі деректерге сәйкес, оның қарамағында жеті жүзге жуық жылқы, мыңдаған қой болған. Алайда ол дүние-мүлікке қызықпай, қажет кезінде ағайындары мен кедей-жарлы халыққа үйір-үйір жылқы беріп отырған.

Экспедиция барысында Алдажар ишан қорымы жан-жақты зерттелді. Құлпытастардың мәтіндері көшіріліп, фототүсірілімдер жасалды, GPS координаттары белгіленді, жергілікті тұрғындардың естеліктері жазылып алынды. Сонымен бірге қорымда жерленген өзге тарихи тұлғалар жөнінде де тың мәліметтер жиналды. Олардың қатарында Тоқымбет Керейдің белгілі өкілдері Махамбет Базарбайұлы, оның ұрпағы Өмірбай Қыдырбайұлы Әбдин, сондай-ақ Жаппас руынан шыққан Күляш Төреқожақызы мен оның жары Әлім Махамбетұлы туралы мәліметтер бар.

Жергілікті қариялардың айтуынша, Алдажар ишан қайтыс болар алдында өзін Дәуіт Керей қорымына емес, Тоқымбет Керейдің Қайыңды қорымына жерлеуді өсиет еткен. Бұл мәлімет қазақ қоғамындағы рулық байланыстар мен тарихи қатынастарды зерттеу тұрғысынан ерекше назар аударуды қажет етеді.

Кеңестік кезеңде көптеген діни ескерткіштер қирағанымен, Алдажар ишанның есімі халық жадынан өшкен жоқ. 1992 жылы оның қабірінің басына алғаш белгі қойылып, қорым қайта қалпына келтірілді. Бұл игі іске Көшебе Керей әулетінен шыққан Жалғасбай Өскінбайұлы бастамашы болғаны жөнінде дерек тіркелді.

Бестау ауылының тағы бір ерекшелігі – оның ауызша тарихының байлығы. Экспедиция барысында ауыл ақсақалдары мен тұрғындары өңірдің шежіресі, көне қоныстары, тарихи тұлғалары, жер-су атаулары, діни орындары және халық емшілігі туралы көптеген тың мәліметтермен бөлісті. Бұл материалдардың басым бөлігі бұрын ғылыми айналымға енбеген.

Жиналған деректер алдағы уақытта архивтік құжаттармен, картографиялық материалдармен және тарихи әдебиеттермен салыстырылып, ғылыми сараптамадан өтеді. Соның нәтижесінде Қамысты өңірінің тарихына арналған жаңа ғылыми мақалалар, монографиялар мен деректі фильмдер әзірлеуге мүмкіндік туады.

Экспедицияның ғылыми қорытындысы бойынша Бестау ауылы Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасындағы ерекше орын алатын киелі өңірлердің бірі болып табылады. Бұл ауыл – Марал ишан әулетінің рухани қызметімен, қазақ даласындағы дәстүрлі исламның дамуымен, ұлттық ағартушылық тарихымен және Арқа өңіріндегі қазақ қауымының әлеуметтік өмірімен тығыз байланысты маңызды тарихи кеңістік.

Сондықтан Бестау ауылы мен оның маңындағы тарихи орындарды кешенді түрде зерттеу, археологиялық және этнографиялық экспедициялар ұйымдастыру, ауызша тарих үлгілерін жүйелі түрде жинақтау, қорымдарды цифрлық картаға енгізу және тарихи-туристік маршруттарға қосу – уақыт талабынан туындайтын өзекті міндеттердің бірі.

Бестау – тек шағын ауыл ғана емес. Ол – қазақтың рухани жады сақталған, бабалардың ізі қалған, тарихы мен тағылымы ұрпаққа өнеге болатын қасиетті мекен. Осындай елді мекендерді ғылыми тұрғыдан зерттеп, олардың тарихи мұрасын келешек ұрпаққа жеткізу – ұлттық тарих ғылымының маңызды бағыттарының бірі болып қала береді.

Жас ғалым
Самат Жұматай