Ұлытау тарихи-мәдени кешендерін зерттеу

σ2026 жылғы 31 шілде. Экспедицияның он екінші күні: Ұлытау тарихи-мәдени кешендерін зерттеу

Экспедицияның он екінші күні қазақ мемлекеттілігінің тарихи өзегі саналатын Ұлытау өңіріндегі аса маңызды тарихи-мәдени ескерткіштерді зерттеуге арналды. Бұл күнгі далалық зерттеу жұмыстарының негізгі мақсаты – Қазақ даласының саяси тарихы, мемлекеттілік дәстүрі және рухани мұрасы сақталған нысандарды кешенді түрде зерделеу, олардың қазіргі жай-күйін құжаттандыру және тарихи-мәдени маңызын ғылыми тұрғыдан бағалау болды.

Таңғы сағат 06:00-де таңғы ас ішілгеннен кейін экспедиция мүшелері 07:00-де Ұлытауда орналасқан Хан ордасы тарихи кешеніне аттанды. Ұлытау – көне түркі дәуірінен бастап Алтын Орда, Ақ Орда, Қазақ хандығы кезеңдеріне дейінгі саяси шешімдер қабылданған, ұлы құрылтайлар өткен және қазақ хандары ұлықталған қасиетті өлке. Деректерге сәйкес, дәл осы өңірде көптеген хандарды ақ киізге көтеріп, ел басқару рәсімдері өткізілген. Сондықтан Хан ордасы қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы мен дамуының маңызды символдарының бірі болып саналады.

Экспедиция барысында Хан ордасы кешенінің тарихи ландшафты зерттеліп, археологиялық және тарихи ерекшеліктеріне назар аударылды. Нысанның қазіргі сақталу жағдайы фотофиксация арқылы құжатталып, GPS координаттары нақтыланып, ғылыми күнделікке енгізілді. Сонымен қатар Ұлытау өңіріндегі хан көтеру дәстүрінің тарихи мәні, оның түркілік мемлекеттік дәстүрлермен сабақтастығы жөнінде ғылыми пікірталас ұйымдастырылды.

Ұлытау ауданы – Қазақстандағы ғана емес, Еуразия кеңістігіндегі ең ірі әкімшілік аумақтардың бірі. Географиялық өлшемдері бойынша ауданның бір шетінен екінші шетіне дейін шамамен 700 шақырым, ал солтүстігінен оңтүстігіне дейін 600 шақырымға жуық қашықтықты алып жатыр. Осындай орасан зор аумақты қамтитын Ұлытау табиғи-географиялық жағдайының әркелкілігімен, тарихи ескерткіштерінің молдығымен және қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуындағы ерекше орнымен сипатталады. Сондықтан зерттеушілер Ұлытауды тек Қазақстанның ғана емес, тұтас Еуразия көшпелілер өркениетінің тарихи өзегі, «кіндік өлкесі» ретінде бағалайды.

Ұлытау өңірінде қола дәуірінен бастап ортағасырлық түркі мемлекеттері, Алтын Орда, Ақ Орда және Қазақ хандығы кезеңдерінің көптеген археологиялық және тарихи мұралары сақталған. Осы кеңістікте хан көтеру рәсімдері өткізіліп, мемлекет тағдырын айқындаған маңызды құрылтайлар ұйымдастырылған. Сондықтан Ұлытау қазақ халқының тарихи жады мен ұлттық бірегейлігінің қасиетті орталықтарының бірі болып саналады.

Экспедиция барысында ұлт-азаттық қозғалысының көрнекті қолбасшысы Кейкі батыр Көкембайұлына қатысты тарихи орындар да зерттелді. Жергілікті өлкетанушылар мен тұрғындардың мәліметтері бойынша, Ұлытау мен Торғай өңірлерінде Кейкі батырдың жасырынған және уақытша паналаған бес-алты үңгірі сақталған. Бұл табиғи үңгірлер ХХ ғасырдың басындағы ұлт-азаттық күрес кезеңінде батырдың сенімді бекіністерінің бірі болған.

Үңгірлердің орналасуы олардың әскери-стратегиялық тұрғыдан өте қолайлы таңдалғанын көрсетеді. Олар биік жартастардың, шатқалдардың және адам аяғы сирек баратын таулы өңірлердің арасында орналасқан. Мұндай орындар Кейкі батыр мен оның серіктеріне патша үкіметі мен кейінгі кеңестік жазалаушы жасақтардың бақылауынан жасырынуға мүмкіндік берген.

Экспедиция мүшелері Кейкі батырға қатысты тарихи орындардың тарихи-географиялық ерекшеліктеріне назар аударып, олардың болашақта кешенді археологиялық және тарихи зерттеулер жүргізуге лайық маңызды нысандар екенін атап өтті. Бұл орындарды жүйелі түрде картаға түсіру, ғылыми сипаттау және мемлекет қорғауына алу – Қазақстанның азаттық қозғалысы тарихын сақтаудағы маңызды міндеттердің бірі болып табылады.

Түске дейін экспедиция мүшелері Ұлытаудағы тарихи-мәдени нысандарды аралау жұмыстарын жалғастырды.

Экспедицияның маңызды нысандарының бірі – Хан ордасы болды. Бұл жер қазақ мемлекеттілігінің тарихи символдарының бірі саналады. Жергілікті тарихи жадқа сәйкес, 1991 жылы Дүниежүзі қазақтарының алғашқы құрылтайына қатысу үшін шетелдерден тарихи Отанына оралған қандастар дәл осы қасиетті жерден туған жердің топырағын алып, оны өздері барған елдерге аманат ретінде апарған. Бұл оқиға Хан ордасының ұлттық тұтастықтың рухани белгісі ретіндегі маңызын айқындай түседі.

Сонымен қатар жергілікті тұрғындардың айтуынша, 1993 жылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Ұлытауға сапары барысында осы тарихи орында болған. Ел арасында Хан ордасында жерге аунап, тілек тілеген адамның арманы орындалады деген наным бүгінге дейін сақталған. Мұндай дәстүрлер тарихи орындардың халықтың рухани дүниесіндегі ерекше орнын көрсететін этнографиялық деректер ретінде бағаланады.

Одан кейін қазақ халқының ұлы ойшылы, жырауы әрі мемлекет қайраткері Асан Қайғыға арналған тарихи орынға тағзым етіліп, халық жадында сақталған аңыздар мен тарихи деректер сараланды.

Экспедицияның келесі зерттеу нысаны Ұлытау аудандық тарихи-өлкетану музейі болды. Музейдің құрылғанына небәрі бір жыл болғанына қарамастан, өңір тарихына қатысты археологиялық, этнографиялық және тарихи жәдігерлердің едәуір қоры жинақталған. Экспозицияда Ұлытау өңірінің көне дәуірден бүгінгі күнге дейінгі тарихын қамтитын материалдар жүйелі түрде ұсынылған. Әсіресе қазақ мемлекеттілігі, тарихи тұлғалар, археологиялық ескерткіштер және жергілікті өлкенің мәдени мұрасы жөніндегі экспонаттар ғылыми тұрғыдан ерекше қызығушылық туғызды.

Экспедиция барысында музей қорымен танысып, бірқатар жәдігерлердің шығу тарихы мен ғылыми сипаттамалары жөнінде пікір алмасу жүргізілді. Мұндай өңірлік музейлердің қызметі тарихи-мәдени мұраны сақтау, ғылыми айналымға енгізу және жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру ісінде маңызды рөл атқаратыны атап өтілді.

Экспедиция мүшелерін Ұлытау аудандық тарихи-өлкетану музейінің басшысы Рахат Таханович Шимбергенов жылы қарсы алып, музей қорымен жан-жақты таныстырды. Экспедиция соңында ғылыми ынтымақтастық мәселелері талқыланып, көрсеткен қонақжайлығы мен тарихи мұраны насихаттау жолындағы еңбегі үшін Рахат Тахановичке экспедиция мүшелері шынайы ризашылықтарын білдірді.

Сағат 13:00-де экспедиция мүшелері Қазақстан тарихындағы аса құнды сәулет ескерткіштері – Алаша хан кесенесі мен Жошы хан кесенесіне барды. Бұл нысандар қазақ халқының тарихи жады мен ұлттық бірегейлігінің маңызды рәміздері болып табылады.

Алаша хан кесенесі қазақ халқының этногенезі мен мемлекеттік дәстүріне қатысты халықтық тарихи сананың маңызды бөлігі ретінде қарастырылды. Экспедиция барысында кесененің сәулеттік ерекшеліктері, құрылыс техникасы, кірпіш қалау әдістері, сәндік элементтері мен тарихи кезеңдері ғылыми тұрғыдан зерделенді. Сонымен бірге Алаша хан туралы халық арасында сақталған тарихи аңыздар мен жазба деректер өзара салыстырылып, оның қазақ тарихи санасындағы орны бағаланды.

Одан кейін Жошы хан кесенесінде зерттеу жұмыстары жүргізілді. Бұл ескерткіш – XIII ғасырдағы Жошы ұлысының тарихымен және кейінгі Қазақ хандығының қалыптасу үрдісімен тікелей байланысты бірегей тарихи мұра. Жошы хан тұлғасы Еуразия кеңістігіндегі саяси өзгерістердің бастауында тұрған тарихи қайраткерлердің бірі ретінде қарастырылып, оның ұлыстық басқару жүйесі мен Дешті Қыпшақтағы мемлекеттік дәстүрдің қалыптасуына қосқан үлесі ғылыми тұрғыдан талданды.

Экспедиция мүшелері екі кесенеде де архитектуралық өлшемдерге, құрылыс ерекшеліктеріне, реставрациялық жұмыстардың нәтижелеріне және тарихи ескерткіштердің қазіргі сақталу деңгейіне назар аударды. Сонымен қатар фотофиксация жүргізіліп, ғылыми сипаттамалар дайындалды.

Зерттеу барысында Ұлытау өңірінің тек тарихи ескерткіштер шоғырланған аймақ емес, сонымен қатар қазақ мемлекеттілігінің, ұлттық бірліктің және тарихи жадының маңызды орталығы екендігі тағы бір мәрте дәлелденді. Ұлытау кеңістігі – түркі дәуірінен бастап Қазақ хандығына дейінгі саяси сабақтастықтың нақты көрінісі болып табылады. Ұлытау – қазақ халқының ғана емес, тұтас Еуразия көшпелі өркениетінің саяси, мәдени және рухани орталықтарының бірі. Өңір аумағында сақталған тарихи орындар түркі дәуірінен бастап Алтын Орда, Қазақ хандығы және кейінгі кезеңдерге дейінгі үздіксіз тарихи сабақтастықты көрсетеді.

Зерттеу барысында Арғанаты тауына ерекше назар аударылды. Жергілікті тарихи деректер мен ауызша мәліметтерде Арғанаты өңірі қыпшақтардың көне қоныстарының бірі ретінде сипатталады. Бұл аймақта ортағасырлық қоныстардың, көне қорымдардың және тарихи топонимдердің мол сақталуы оның Дешті Қыпшақ кеңістігіндегі маңызды орталықтардың бірі болғанын аңғартады. Арғанаты маңы археологиялық тұрғыдан толық зерттелмегенімен, болашақта жүйелі қазба жұмыстары жүргізілсе, қыпшақ дәуіріне қатысты жаңа ғылыми деректердің алыну ықтималдығы жоғары.

Экспедиция барысында Қызылтау мен Едігетау тарихи-географиялық нысандары да қарастырылды. Бұл таулар Ұлытау табиғи-тарихи кешенінің құрамына кіретін маңызды ландшафтық объектілер болып табылады. Ел аузындағы тарихи аңыздарда Едігетау Ноғайлы дәуіріндегі тарихи оқиғалармен байланыстырылып, қазақтың батырлық эпосында кеңінен кездеседі.

Ұлытаудың ерекше табиғи нысандарының бірі – Шайтанкөл немесе Жұмбақкөл. Бұл көл өзінің табиғи ерекшелігімен қатар, көптеген аңыз-әңгімелердің сақталуымен ерекшеленеді. Халық арасында көлдің пайда болуы, тереңдігі және табиғат құбылыстары жөнінде әртүрлі танымдық әңгімелер бүгінге дейін жеткен. Осындай аңыздардың сақталуы бұл нысанның этнографиялық және фольклорлық тұрғыдан да құнды екендігін көрсетеді.

Экспедиция барысында Алтыншоқы тарихи орнына да ерекше назар аударылды. Жергілікті тарихи мәліметтер бойынша, бұл өңір Алтын Орда билеушісі Тоқтамыс ханның жиналыс өткізген орындарының бірі ретінде халық жадында сақталған. Алтыншоқы қазақ мемлекеттілігі тарихымен сабақтас қасиетті орындардың бірі болып есептеледі.

Ұлытау өңірі көптеген тарихи тұлғалардың мәңгілік мекеніне айналған қасиетті өлке болып табылады. Экспедиция барысында Бабыр би, Шегір би, Дүзен Сандыбайұлы, Уәйіс би, Теректі әулие, Ахмет ишан, Қойлыбай әулие, Аяққамыр, Құдайменде би, Мейрам қажы, Сандыбай батыр және Жәкуда ишанның жерленген орындары туралы жергілікті тарихи мәліметтер жинақталды. Бұл тұлғалардың әрқайсысы өз дәуірінде елдің саяси, рухани және қоғамдық өмірінде маңызды рөл атқарған.

Зерттеу барысында Алаша хан кесенесі мен Хан бибі (Келінтам) мазарына да ғылыми сипаттама берілді. Алаша хан кесенесі қазақ халқының тарихи жадындағы мемлекеттілік идеясының басты нышандарының бірі болып саналса, Хан бибі мазары өңірдегі әйел тұлғаларға қатысты тарихи-мәдени ескерткіштердің маңызды үлгісі ретінде қарастырылды.

Экспедиция барысында Қойлыбай әулие, Кезауыз әулие және Айранбай қажыға қатысты жергілікті тарихи-этнографиялық мәліметтер де тіркелді. Бұл киелі орындар өңірдегі исламдық рухани дәстүрдің қалыптасуы мен әулиелер институтының дамуын зерттеу үшін маңызды дерек көзі болып табылады.

Сапардың қорытынды кезеңінде Жошы хан кесенесі мен көне Ордабазар қалашығы аумағында далалық зерттеу жүргізілді. Жошы хан кесенесі XIII ғасырдағы Жошы ұлысының саяси орталықтарының бірі ретінде ерекше тарихи маңызға ие. Ал оған жақын орналасқан Ордабазар қалашығы Алтын Орда дәуіріндегі әкімшілік, сауда және қолөнер орталықтарының бірі болған деген ғылыми пікірлер бар. Сондықтан бұл нысандарды кешенді археологиялық зерттеу қазақ мемлекеттілігі тарихының ортағасырлық кезеңін тереңірек тануға мүмкіндік береді.

Жалпы алғанда, Ұлытау өңірінде жүргізілген далалық зерттеулер қазақ халқының тарихи жады, киелі географиясы және ұлттық мемлекеттілік дәстүрінің біртұтас жүйе ретінде қалыптасқанын айқын көрсетті. Экспедиция барысында жиналған материалдар болашақта тарихи география, археология, этнология және тарихи топонимика бағыттарындағы ғылыми зерттеулерді толықтыруға негіз болады. Экспедицияның он екінші күні барысында жиналған материалдар Ұлытау өңірінің тарихи-мәдени мұрасын кешенді зерттеуге, тарихи географиясын нақтылауға және қазақ мемлекеттілігі тарихының киелі кеңістіктерін ғылыми айналымға енгізуге маңызды негіз қалады.

Жас ғалым

Самат Жұматай