اسىلزادا

  

ابرار اكەتايۇلى قۇل-مۇحاممەد
ابرار اكەتايۇلى قۇل-مۇحاممەد

ماعان عۇمىر سىيلاپ، اتادان تورتەۋ بولسا دا، اكەدەن جالعىز وسكەن،

ون پەرزەنت تاربيەلەپ، تۇتاس اۋلەت قالىپتاستىرعان

اسقار تاۋداي ارداعىمىز – ابرار اكەتايۇلى قۇل-مۇحاممەد

بيىل توقساننىڭ تورىنە شىعادى.

بۇل ەڭبەگىمدى قولىما العاش قالام ۇستاتىپ،

«الىپپەدەن» بۇرىن قاسيەتتى «قۇراننىڭ» اياتتارىن ۇيرەتكەن،

اتا-بابالارىمنىڭ ەسىمدەرىن جاتتاتقىزىپ، حالىق ادەبيەتىنىڭ

مول مۇراسىمەن سۋسىنداتقان اسىلزادا اكەمنىڭ تورقالى تويىنا ارنادىم.

 

كيەلى اۋلەت

قازاق ءداستۇرى بويىنشا ءجون سۇراسۋ ازاماتتىڭ تۋعان ەل، وسكەن جەرىن، اتا-تەگى مەن سۇيەگىن بىلىسۋدەن باستالادى. بابالار جورالعىسىن ۇستاي وتىرىپ، بۇگىنگى اڭگىمەنى اتا شەجىرەسىنەن وربىتكەندى دۇرىس كوردىم.

ەسىمدەرىن بالا كۇنىمنەن جاتتاپ وسكەن مەنىڭ بەرگى بەسىنشى اتاعا دەيىنگى  بابالارىم شىعىس قازاقستان وڭىرىندە ءوسىپ-ونسە، ارعى اتالارىم قاسيەتتى تۇركىستان جەرىنەن شىققان ەكەن.

مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە-اق دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا شەرۋ تارتا باستاعان مۇباراك دىنىمىزگە كىرۋشىلەر قاتارى تۋرا جولدى حاليفتەر (حۋلافا ار-راشيدين): ابۋباكىر، ومار، وسمان جانە اليلەردىڭ تۇسىندا بارىنشا كوبەيىپ، بۇگىنگى  مىسىر، سيريا، يراك، يرانعا، ۋاقىت اعىسىمەن ءامۋ مەن سىردىڭ جاعاسىنا دا جەتىپتى.

ومەيادتار حاليفاتى (661-750) داۋىرىندە يسلامنىڭ جاسىل تۋى سايرام، تۇركىستان، تاراز قالالارىندا جەلبىرەدى. حوراسان بيلەۋشىسى بولىپ تاعايىندالعان دارىندى قولباسشى قۇتايبا يبن مۋسليم 709 جىلى بۇحارانى، 712 جىلى حورەزم مەن سامارقاندتى، 713 جىلى شاشتى (تاشكەنت) الىپ، ەجەلگى تۇركىستان توڭىرەگىن تۇگەلدەي ساجدەگە جىعادى. ءتۇبى اراب بولسا دا، كەيىن جەرگىلىكتى حالىق اراسىنا بالداي باتىپ، سۋداي ءسىڭىپ كەتكەن قوجالار اۋلەتىنىڭ العاشقى لەگى قازاق جەرىنە مۇسىلمان ءدىنىن اكەلگەن قۇتايبانىڭ جورىقتارى كەزىندە كەلدى.

«قوجالار» دەپ بۇگىندە ەكى ميللياردتان استام يسلام ۋمماسىنا قۇرامىنداعى ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستار اراسىنا قاسيەتتى ءدىنىمىزدىڭ    شۋاعىن  شاشۋعا  كەلگەن مۇحاممەد  پايعامبارىمىز بەن ونىڭ ءتورت حاليفى – ابۋباكىر، ومار، وسمان جانە اليدەن تارايتىن ۇرپاقتاردى ايتادى. شىعۋ تەگى  جانە تارالعان حالىقتاردىڭ  ءتىلى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ساي «قوجا»، «سەيىت»، «ماحتىم»، «ءشارىپ»، «يشان»، «اشراف»، «سادات»، «اۋلەت» ت. ب. تۇردە اتالعانىمەن، بارلىعىنىڭ اتا-تەكتەرى  پايعامبارىمىز بەن ونىڭ كيەلى جولىن جالعاعان ءتورت حاليفتەن (پارىسشا «شار يار») ءوربىدى.

پايعامبار اۋلەتى جايلى الەمنىڭ الۋان تىلدەرىندە جازىلعان سان ءتۇرلى  زەرتتەۋلەر جەتىپ ارتىلادى. بۇگىنگى تاڭدا مۇحاممەد پايعامباردىڭ ومىرىنە عانا قاتىستى مىڭداعان جيناقتار جارىق كورسە، يران يسلام رەسپۋبليكاسىندا ازىرەت ءاليدىڭ عۇمىرى، قىزمەتى مەن ۇرپاقتارىنا ارنالعان 12  تومدىق ارنايى  ەسىمنامالىق ەنتسيكلوپەدياعا دەيىن باسىلىپ شىقتى. اراب،  پارسى، تۇركى تىلدەرىن ايتپاعاندا،   اعىلشىن، نەمىس،  فرانتسۋز جانە  يسپان شىعىستانۋشىلارى  جازعان پايعامبار  اۋلەتى تۋرالى ەڭبەكتەردەن  تۇتاس  كىتاپحانا قۇراستىرۋعا  بولادى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن يسلامنىڭ تاريحى،  ونىڭ قازاقستانعا تارالۋى، ءدىن اشا كەلگەن اۋليە-انبيەلەر مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى، قوجالاردىڭ ءتۇرلى شەجىرەلەرى مەن ناسابنامالارى جونىندە ۇلكەندى-كىشىلى تانىمدىق، شەجىرەلىك، عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جارىق كوردى.

عىلىم بولعان جەردە ءتۇرلى عىلىمي ۇستانىمدار مەن بولجامدار، پىكىر تالاسى كەزدەسەتىنى زاڭدى قۇبىلىس. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى  ءۇش عاسىر ىشىندە اۋەلى پاتشالىق رەسەيگە بۇراتانا ۇلت رەتىندە بودان بولعان، كەيىن كەڭەس وداعى قۇرامىندا كوممۋنيستىك يدەولوگياعا امالسىز مويىنسۇنعان كەزەڭدەردە قازاقتاردىڭ تۇتاس بولىگى اتا تەگىنەن، بابالار شەجىرەسىنەن، ءدىن تاريحىنان كوز جازىپ قالدى. «ۇلتشىل»، «ءدىنشىل» دەگەن ايىپتاۋلاردان قورىققان جۇرت قاندى رەپرەسسيالاردىڭ وتى ورشىگەن جىلدارى قولىنداعى شەجىرەلەرى مەن ءدىني كىتاپتارىن ورتەپ، كوزىن جويۋعا تىرىستى. سوعان قاراماستان كەيدە شەكارا اسىپ، ەندى بىردە «جەتى قۇلىپتىڭ» ار جاعىندا ساقتالىپ، اتادان  بالاعا قۇپيا جولمەن  ميراس ەتىلگەن  كونە قولجازبالار مەن سيرەك  كەزدەسەتىن كىتاپتاردىڭ ءبىر  پاراسى بۇگىنگى كۇنگە امان جەتتى. ولاردىڭ باسىم  بولىگى ورتالىق  كىتاپحانالاردىڭ  قاراپايىم وقىرماننىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن ارنايى قورلارىندا ساقتالىپ كەلدى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن،  تۋعان جەرىنەن تامىرى ءۇزىلىپ قالعان  قانداستارىمىزدىڭ   اتا-جۇرتىمەن  قاۋىشۋىنىڭ  ارقاسىندا، كەيىن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە شەت ەلدەردىڭ   كىتاپحانالارى مەن مۇراعاتتارىندا ساقتالعان قازاق تاريحىنا قاتىستى ەسكىلىكتى  قولجازبالار، تالاي  قۇندى ەڭبەكتەر مەن كونە جادىگەرلەر ورالدى. قۇپيا  قورلار  اشىلىپ، ونداعى دەرەكتەر دە باسپا  بەتىن كورە باستادى. يگىلىكتى ىسكە وتاندىق تاريحشىلار مەن شىعىستانۋشىلار بەل شەشە  كىرىسىپ، جاڭا  زەرتتەۋلەرىن جاريالادى.  جازىلعان ەڭبەكتەردىڭ اۆتورلارىنا شىن كوڭىلدەن العىسىمدى ايتا وتىرىپ،  ەشكىممەن ءسوز جارىستىرماي-اق   بىر اتانىڭ شەجىرەسى مەن تاريحى  نەگىزىندە وسى تاقىرىپقا بايلانىستى وي-پىكىرىمدى ورتاعا سالايىن.

سۇيىكتى پايعامبارىمىز ارابتىڭ اسا بەدەلدى «قۇرايىش» تايپاسىنىڭ «حاشيم»  توبىنان شىقتى. پايعامبار ءومىرىن  زەرتتەۋشىلەر  ونىڭ اۋلەت شەجىرەسىن  ۇلى  باباسى حاشيم يبن ابد ماناف ءال-قۋرايشتەن  (464-497) باستايدى.  مۇحاممەدتىڭ قاسىم جانە ابداللا ەسىمدى ۇلدارى شەتىنەپ،  ۇرپاعى قىزدارىنان جالعاسقاندىقتان قاسيەتتى اۋلەت وكىلدەرىنىڭ شەجىرەسىن پايعامباردىڭ باباسىنان تاراتاتىن ءداستۇر قالىپتاسقان. عىلىمي ادەبيەتتە ولاردى ەرەكشە قاستەرلەپ، حاشيميتتەر دەپ اتايدى.

حاشيميتتەر اۋلەتى حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن مەككەنى بيلەپ، يراك پەن سيريانى باسقارعان حاليفتەر قاتارىندا دا بولدى. يوردانيانىڭ بۇگىنگى پاتشاسى ەكىنشى ابداللا مەن ونىڭ حۋسەين بەن تالال باستاعان اتا-بابالارى دا كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسى ايرىقشا قۇرمەتتەيتىن حاشيميتتەر اۋلەتىنەن شىققان.

حاشيم اتامىزدىڭ ۇرپاعى مەككەنىڭ بيلەۋشىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن ابد ءال-مۋتالليب يبن حاشيم (497-578) ارقىلى تامىرىن جايدى.  ونىڭ 10 ۇلى، 6 قىزى بولىپتى. ءحاشيمنىڭ ەكى ۇلىنىڭ  ەسىمى يسلام تاريحىندا وشپەستەي ەتىپ جازىلىپ قالدى. ونىڭ ءبىرى – پايعامبارىمىزدىڭ اكەسى ابدۋللا يبن ابد ءال-مۋتالليب. ول ءامينا انامىزعا ۇيلەنىپ، ەكەۋىنىڭ جۇبىنان قاسيەتتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد دۇنيەگە كەلدى. جالعىز مۇحاممەدتەن باسقا پەرزەنت سۇيمەگەن ابدۋللانىڭ ءومىرى قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا بولىپ  25 جاسىندا  كوز جۇمادى.

ءحاشيمنىڭ ەكىنشى ۇلى – ابۋ تاليب ابد ماناف يبن ابد ءال-مۋتالليب ءىنىسى ابدۋللا دۇنيە سالعاندا ونىڭ ۇلى مۇحاممەدتى باۋىرىنا باسىپ، ءوزى تاربيەلەپ ءوسىرىپتى. ابۋ تاليبتەن اتى اڭىزعا اينالعان ءالي يبن ءابۋ تاليب، قازاقشا ايتقاندا ازىرەت ءالي تۋادى.

ازىرەت ءالي مۇسىلمان ۋمماسىن ەكىگە ءبولىپ تۇراتىن سۋننيتتەر مەن شيتتەردىڭ ەكەۋىنە بىردەي قاسيەتتى تۇلعا سانالادى. ءالي 9 جاسىندا يسلام ءدىنىن قابىلداعان ەڭ جاس مۇسىلمان جانە «اللانىڭ ارىستانى» دەگەن ايبارلى اتاق العان پايعامبار اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى رەتىندە تاريحقا ەندى.

پايعامبارىمىزدان كەيىن بيلىك قۇرعان وسمان حاليف بۇلىكشىلەر تاراپىنان قاستاندىقپەن ءولتىرىلىپ، بۇلعاق زامان باستالعاندا تاققا وتىرعان ءالي ەلدىڭ باسىم بولىگىندە تەمىردەي ءتارتىپ ورناتادى. بىراق حاليفاتتىڭ سيريالىق جاعىندا بيلىك جۇرگىزىپ وتىرعان مۋاۋيا اشىق قارسىلىققا شىعىپ، بۇلىك باستايدى. ءالي 657 جىلى مۋاۋيانىڭ قالىڭ قولىن ويسىراتا جەڭىپ، 45 مىڭ اسكەرىن قازاعا ۇشىراتقان كەزدە مۋاۋيالىقتار نايزالارىنىڭ ۇشىنا «قۇراننىڭ» اياتتارىن كوتەرىپ شىعادى. قۇداي ءسوزىن كوتەرىپ شىققاندارعا قارسى قىلىش سۋىرماۋ ءۇشىن ءالي قىرعىن سوعىستى توقتاتادى.

اليگە قاستاندىق ۇيىمداستىرۋشىلار استىرتىن ارەكەتكە كوشەدى. ولار كوزدەگەن ماقساتىنا 661 جىلى جەتىپ،  ناماز وقۋ ءۇشىن مەشىتكە كىرگەن ءاليدى ۋلانعان قانجارمەن جارالايدى. ومىردەن وتەتىن ءساتى جاقىنداعانىن سەزگەن ءالي بالالارىن شاقىرىپ الىپ، سوڭعى وسيەتىن ايتادى. ءالي ءومىرىن زەرتتەۋشىلەر ونىڭ اقىرعى اماناتى رەتىندە ءبىرىنشى ايەلىنەن تۋعان حاسان مەن حۋسەينگە تاتۋ بولۋدى جانە ەكىنشى ايەلىنەن تۋعان ۇلى مۇحاممەدكە قامقورلىق كورسەتۋدى تاپسىرعانىن جازادى. ونىڭ ۇلدارى اكە اماناتىنا ادال بولدى.

ءالي مۇسىلمان الەمىندە قاسيەتتى پايعامبارىمىزدان كەيىن ايرىقشا داڭق پەن قۇرمەتكە بولەنگەن تۇلعاعا اينالدى.  ءومىرى مەن تاڭعاجايىپ ەرلىكتەرى ءان مەن جىرعا قوسىلىپ، ءتۇرلى داستاندار، اڭىز اڭگىمەلەر كۇيىندە بۇگىنگى كۇنگە جەتتى.

پايعامبارىمىزدان كەيىنگى ءتورت ءحاليفتىڭ ىشىندە ەسىمى تۇركى حالىقتارىنا ەرەكشە تانىمال بولعانى دا  عالي ارىستان ەدى. ورتا ازيا جەرىنىڭ توپىراعىنا تابانى تيمەسە دە بۇل اۋماقتا ءالي بولعان، شايقاسقان، ەرلىك جاساعان، قونعان، ءتىپتى جەرلەنگەن دەيتىن قاسيەتتى ورىندار كوپ.

ءالي مەن فاتيمادان حاسان، حۋسەين، مۋحسين اتتى ءۇش ۇل جانە زەينەپ، ۋمم گۇلسىم اتتى ەكى قىز دۇنيەگە كەلەدى.

ءاليدىڭ قازاسىنان سوڭ بەسىنشى حاليف بولىپ بيلىك باسىنا كەلگەن حاسان تاق ءۇشىن تۇتانعان تالاس-تارتىستا جازىقسىز جانداردىڭ قانى توگىلمەۋى ءۇشىن ءوز ەركىمەن ورنىن قارسىلاسى ءبىرىنشى مۋاۋياعا بەرىپ، بەيبىتشىل، بىتىمگەر، مەيىربان تۇلعا رەتىندە تاريحتا اتىن قالدىردى.

عىلىمي ادەبيەتتە «حاسانيدتەر» دەپ اتالاتىن حاساننىڭ ۇرپاقتارى بۇكىل يسلام الەمىنە قانات جايىپ،  ءار زاماندا مەككە، ماروككو، يەمەن، سۋدان، مىسىر، تۋنيس، ليۆيا، يسپانيا (كوردوۆا حاليفاتى)  ت.ب. مۇسىلمان مەملەكەتتەرىندە بيلىك قۇردى. ماروككوداعى بيلىك 1664 جىلدان بەرى حاساننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى سانالاتىن سۇلتاندار مەن پاتشالاردىڭ قولىندا.  ەلدىڭ قازىرگى باسشىسى مۇحاممەد ءVى – ءتورت جارىم عاسىر بويى بيلىگى ۇزىلمەي كەلە جاتقان وسى اۋلەتتىڭ وكىلى. مۇسىلمان الەمىندە حاساننىڭ ۇرپاقتارىن «ءشارىپ» (اسىل تەكتى) دەپ قۇرمەتتەيدى.

ءالي مەن فاتيمانىڭ ەكىنشى ۇلى حۋسەين ءبىرىنشى مۋاۋيا ولگەنگە دەيىن بيلىككە ارالاسپاي، ءالىپتىڭ ارتىن باعادى. مۋاۋيا دۇنيە سالىسىمەن حالىقتىڭ كوبىسى ونىڭ زورلىقشىل بيلىگىنە قارسى شىعىپ، پايعامبار زامانىنداعى سايلانبالى حاليفتەر ءتارتىبىن قالپىنا كەلتىرۋگە ارەكەت جاسايدى.

الماعايىپ زاماندا كۋفا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى حۋسەيندى بيلىك باسىنا كەلۋگە شاقىرادى. بىراق مۋاۋيانىڭ جاۋىز ۇلى يازيد حۋسەين جىبەرگەن  ەلشىنى  ءولتىرىپ، شاعىن توپپەن الاڭسىز  كەلە  جاتقان ونىڭ  بارلىق جاقتاستارىن، سوڭىنا ەرگەن ۇلدارى مەن جاقىن تۋىستارىن كەربالانىڭ شولىندە اياۋسىزدىقپەن ولتىرەدى. قاندى قىرعىندا  عايىپتان امان قالعان حۋسەيننىڭ ۇلى زەيىن ءال-ابيدين عانا كەيىن اكەسىنىڭ ۇرپاعىن جالعاستىرىپ، ساياساتقا، بيلىككە ارالاسپاي، بۇكىل ءومىرىن ءدىن جولىنا باعىشتايدى. يسلام ءدىنىن تاراتۋعا اسا زور ۇلەس قوسقان زەيىن ءال-ءابيديننىڭ ۇرپاقتارىنا مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىندە زور قۇرمەتپەن «سەيىتتەر» (كوسەم، باسشى) دەپ ءىلتيپات تانىتادى. يران، تۇركيا مەن ورتالىق ازياداعى بىرقاتار بيلەۋشىلەر ءالي تۇقىمىنا قاتىسى بولماسا دا وزدەرىنىڭ اتا تەگىن «سەيىتتەردەن» تاراتقان. قازاقتار اراسىنداعى «سەيىت قوجالار» مەن «قىلىشتى قوجالار» زەيىن ءال-ءابيديننىڭ ۇرپاقتارى بولىپ سانالادى.

ءالي فاتيمادان كەيىن بانۋ حانيفا تايپاسىنىڭ بيلەۋشىسى دجاففار يبن قايسانىڭ قىزى حاۋلاعا ۇيلەنەدى (تاعى ءبىر دەرەكتەردە ونى رۋم پاتشاسىنىڭ قىزى دەپ ايتادى). بۇل ايەلدەن مۇحاممەد ەسىمدى ۇل تۋادى. كەيىن ول كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسىنە يمام مۇحاممەد يبن ءالي ءال-حانافيا نەمەسە مۇحاممەد-حانافيا دەگەن اتپەن ءماشھۇر بولادى. ودان وربىگەن مول ۇرپاقتىڭ عىلىم تىلىندەگى اتاۋى –  «مۇحامماديالار». قازاقستاندا كەڭ تاراعان قوراسان قوجا، باقسايىس قوجا، اققورعاندىق قوجا، قاراحان قوجا، دۋانا قوجالار – تۇگەلدەي يمام مۇحاممەد-حانافيانىڭ ۇرپاقتارى. مۇحاممەد-حانافيانىڭ ەسىمى اراب، پارسى جۇرتىنان گورى تۇركى حالىقتارى اراسىنا كەڭىنەن جايىلدى.

تۋعان اعالارى حاسان مەن حۋسەين جاۋىزدىقپەن ولتىرىلگەننەن كەيىن مۇحاممەد-حانافيا ەندىگى جەردە ومەيادتار بيلەگەن حاليفاتتا وزىنە تىنىشتىق بولمايتىنىن سەزىپ، قالعان ءومىرىن ساياسات پەن بيلىككە ەمەس، يسلام اشۋ ىسىنە ارنايدى. وسىنداي ىزگى ماقساتپەن ول مۇسىلمان ءدىنى ەندى بۇرشىك جارا باستاعان شىعىسقا قاراي بەت تۇزەيدى. سوندىقتان ونىڭ ۇرپاعى ورتالىق ازيا مەن قازاقستان جەرىندە قاۋلاپ ءوسىپ، تۇركى حالىقتارى اراسىندا ايرىقشا قۇرمەتكە بولەنەدى.

پايعامبار قايتىس بولعاننان كەيىن مۇحاممەدتىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان ابۋباكىر اس-سىددىق  حاليف بيلىگىنە يە بولادى. ابۋباكىر ءوزىنىڭ سۇيىكتى قىزى ايشانى مۇحاممەدكە ۇزاتىپ، پايعامبارىمىزدىڭ كوزى تىرىسىندە-اق ونىڭ جاقىن تۋىسىنا اينالادى. قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگى ءارى شىنشىلدىعىمەن اتى شىققان ول بيلىك قۇرعان كەزدە حاليفات تەرريتورياسى ۇلعايا تۇسكەن. قازاقستاندا ابۋباكىردەن تارايتىن ۇرپاق وزدەرىن «سۋناق قوجالار»، «قىلاۋىز قوجالار» جانە «ءشامشى قوجالارعا» جاتقىزادى.

ابۋباكىردەن كەيىن حاليف بيلىگى ومار يبن ءال-حاتتابتىڭ قولىنا ءتيدى.  ول دا پايعامبارعا شەكسىز بەرىلگەن ءارى ونىڭ باسشىلىعىمەن ءدىن جولىنداعى بارلىق سوعىستارعا قاتىسىپ، قاھارماندىعىمەن تانىلعان ەرجۇرەك ادام ەدى. وماردىڭ ەكى قىزى بولعان. ۇلكەن قىزى حافسانى مۇحاممەد پايعامبارعا ۇزاتادى.

مەن 2003 جىلى داماسكىدە بولىپ، ءال-ءفارابيدىڭ جاتقان جەرىن ىزدەگەنىمدە بىلەتىن ادامدار عۇلاما بابانىڭ زيراتى پايعامبارىمىزدىڭ زايىبى حافسا انامىزدىڭ كۇمبەزىنىڭ ماڭىندا ەكەندىگىن ايتتى.  شىندىعىندا ءال-فارابي مەن حافسا انامىزدىڭ زيراتتارى داماسكىدەگى «باب اس-ساعير» اتتى كونە قورىمدار كەشەنىندە ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان بولىپ شىقتى.

قولباسشىلىق تالانتىن پايعامبارىمىزدىڭ ءوزى ەرەكشە باعالاعان ومار بيلىك قۇرعان كەزدە حاليفات پالەستينا، سيريا، يراك جانە يراننىڭ باسىم كوپشىلىگىن جاۋلاپ الدى. يەرۋساليمدى ۆيزانتيالىقتاردان ازات ەتىپ، ونداعى شىركەۋلەر مەن عيبادات ورىندارىنا تۇگەلدەي ەركىندىك بەردى. پايعامبارىمىز ميعراج ءتۇنى كوككە كوتەرىلگەن ورىنعا ءبىرىنشى بولىپ ءوزى زيارات ەتىپ، ونداعى وسى زامانعا دەيىن جەتكەن ايگىلى «قۇببات اس-ساحرا» (جارتاستاعى كۇمبەز) مەشىتىنىڭ ىرگەتاسىن قالايدى. عايسا پايعامبار جاتقان «گروب گوسپودنيا» حرامىنا كەلىپ، ونىڭ رۋحىنا دا دۇعا جاساپ، ىزگىلىكتىڭ تاماشا ۇلگىلەرىن كورسەتەدى. اراب بيلەۋشىلەرى ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ، ۆيزانتيا وتارىنداعى ەگيپەتتى ازات ەتىپ، الەكساندرياعا دەيىنگى اۋماقتى تۇگەلدەي حاليفات بيلىگىنە قاراتتى.  حيجرا جىل ساناۋىن دا حاليف ومار ەنگىزدى.

قازاقتا وماردان تاراعان ۇرپاقتار «قىرىق ساداق قوجالار», «شايحانتاۋىرلىق قوجالار»، «بابايلىق قوجالار» دەپ اتالادى.

وماردان كەيىن حاليفات بيلىگى وسمان يبن اففانعا كوشەدى. ول مۇحاممەدتىڭ ءۇش اتادان قوسىلاتىن جاقىن تۋىسى ەدى. وسمان اۋەلى پايعامباردىڭ ۇلكەن قىزى رۋكاياعا، ول قايتىس بولعان سوڭ ءسىڭلىسى ۋمم گۇلسىمگە ۇيلەنىپ، «زۋن-نۋراين» (ەكى نۇردىڭ يەسى) دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولادى.

وسمان بيلىك قۇرعان مەزگىلدە حاليفات وسى كۇنگى گرۋزيا، ارمەنيا، ازەربايجانعا دەيىنگى جەردى جاۋلاپ، حوراسان مەن مەرۆتى، قازىرگى تۇرىكمەنستانعا دەيىنگى اۋماقتى يسلام بيلىگىنە قاراتادى. تۇڭعىش رەت جەرورتا تەڭىزىندە اراب فلوتى جاساقتالىپ، تەڭىزدەگى ۇستەمدىككە جول اشىلادى.

وسماننىڭ كەزىندە «قۇران» ءماتىنىن جيناۋ، جۇيەلەۋ ءىسى تولىقتاي اياقتالادى. ول قاسيەتتى كىتاپتى التى داناعا كۋفا قارىبىمەن كوشىرتىپ، حاليفاتتىڭ  بەس ورتالىعىنا جىبەرىپ، التىنشى داناسىن وزىنە قالدىرادى.

وسمان بيلىگىنىڭ سوڭىندا بولعان بۇلىك كەزىندە كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءبىرى ونى يمانعا ۇيىپ، «قۇران» وقىپ وتىرعان جەرىندە ولتىرەدى. كەيىن قاسيەتتى كىتاپتىڭ وسماننىڭ قانى تامعان ءدال وسى داناسىن اقساق تەمىر تۇرىك سۇلتانى ءبايازيتتى جەڭىپ، ەلىنە قايتار تۇستا داماسك قالاسىنان تاۋىپ، سامارقاندقا اكەلەدى. ورىس وتارشىلارى سامارقاندتى جاۋلاعاننان كەيىن تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى فون كاۋفمان قولجازبانى سانكت-پەتەربۋرگتەگى يمپەراتورلىق كىتاپحاناعا سىيعا تارتادى. قاسيەتتى كىتاپتى ورىس شىعىستانۋشىسى ا.ف.شەبۋكين 1891 جىلى جان-جاقتى زەرتتەپ، تولىق سيپاتتاماسىن جاسايدى.

رەۆوليۋتسيادان كەيىن 1917 جىلى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ ارنايى شەشىمىمەن اۋەلى پەتروگراد مۇسىلماندارىنا، كەيىن ۋفاعا، ال 1921 جىلى تۇركىستان مۇسىلماندارىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا لەنيننىڭ تىكەلەي پارمەنىمەن وسمان «قۇرانى» تاشكەنتكە قايتارىلادى.

وزبەكستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تاشكەنت قالاسىندا 2007 جىلى «حازىرەت يمام» كۇمبەزدى مەشىتى سالىنىپ، ونىڭ تورىنە حاليف وسمان زامانىنان جەتكەن قاسيەتتى «قۇراننىڭ» تۇپنۇسقاسى قويىلدى. يۋنەسكو حالىقارالىق ۇيىمى تاريحيلىعىن راستاپ ارنايى سەرتيفيكات بەرگەن بۇل  «قۇراندى» مەن ەلباسىنىڭ 2006 جىلى وزبەكستانعا جاساعان رەسمي ساپارى كەزىندە ءوز كوزىممەن كورىپ، ونىڭ حاليف وماردىڭ قولىنىڭ تابى قالعان كيەلى پاراقتارىنا ماڭدايىمدى تيگىزىپ، ءتاۋ ەتتىم.

قازاقستاندىق قوجالار اراسىندا حاليف وسماننان وربىگەن ۇرپاق جوققا ءتان. تۇرىكمەن قوجالارى ىشىندەگى «ومار اتا»، «نۇر اتا» اۋلەتى حاليف وسماننىڭ ۇرپاقتارى بولىپ سانالادى.

سونىمەن كيەلى اۋلەتتىڭ كوش باسىندا تۇرعان پايعامبارىمىزدىڭ ءۇشىنشى اتاسى حاشيمنەن تامىرىن تارتقان ۇرپاقتاردى  عىلىمي ادەبيەتتە قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا «حاشيميتتەر»، ازىرەت اليدەن تارايتىنداردى «اليدتەر» دەيمىز. ونىڭ ءبىرىنشى ايەلى فاتيمادان تۋعان ۇلدارى: حۋسەيننەن ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتار – «حۋسەينيدتەر»، حاساننان وربىگەندەرى  – «حاسانيدتەر»،  ال ءاليدىڭ ەكىنشى ايەلى حاۋلادان تۋعان ۇلى مۇحاممەدتەن تاراعان اۋلەت «مۇحامماديالار»  بولىپ سانالادى.

پايعامباردان كەيىنگى تۋرا جولدى ءتورت حاليفتەن («ءال-حۋلافا ار-راشيدۋن») جالعاسقان ۇرپاقتار شىعىستانۋ عىلىمىندا قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا: «سىددىقيدتەر» (ابۋباكىر اس-سىددىق), «وماريدتەر» (ومار يبن حاتتاب) جانە «زۋن-نۇريدتەر» (وسمان يبن اففان) دەپ اتالادى.

بابالار شەجىرەسى

 قاسيەتتى پايعامبارىمىزدىڭ كيەلى ۇرپاعىنا جاسالعان قىسقاشا شولۋىمىزدى وسىمەن ءتامامداپ، ءوز اتا-بابام تارايتىن باقسايىس قوجالار تاريحىن بايانداۋعا كوشەيىن.

اتا-باباسىنىڭ شەجىرەسىن بىلمەيتىن قازاق سيرەك. بالاسىنىڭ ءتىلى شىعىسىمەن-اق اكەسى وعان جەتى اتاسىن جاتتاتقىزادى. بۇل – حالقىمىزدىڭ قادىم زامانداردان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورمەگى ۇزىلمەي جەتكەن ونەگەلى ءداستۇرى.

اكەم ماعان بالا كەزىمنەن-اق جەتى اتامدى جاتتاتقىزىپ قانا قويماي، عاسىرلار قويناۋىنا سۇڭگىتىپ، اۋليە-انبيەلەردىڭ تاڭعاجايىپ ىستەرى، قاسيەتتى پايعامبارىمىز بەن ونىڭ ساحابالارىنىڭ تاريحى جايلى قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەرىنە بەرگىسىز قىزىقتى حيكاياتتاردى اڭگىمەلەپ بەرەتىن.

قولىما العاش قالام ۇستاتىپ، «الىپپەدەن» بۇرىن «قۇراننىڭ» اياتتارىن جاتتاتقىزعان دا ارداقتى اكەم بولدى. ايت-ارافا، ورازا كۇندەرى ۇيگە كەلگەن قوناقتاردىڭ كوزىنشە ماعان «فاتيحا» مەن «ءال-يحلاستى» جاتقا ايتقىزىپ، ءوزى مەيىرلەنە قاراپ وتىراتىن. ءۇمىت اجەم اكەمنىڭ ۇيرەتكەندەرىن جاتار الدىندا قايتالاتىپ، «بالام، كەيىن مەن ولگەندە باسىما كەلىپ وسى ۇيرەنگەنىڭدى وقيتىن بول» دەگەندە، اجەم ءدال بۇگىن ءولىپ قالاتىنداي: «اپا، (مەن اجەمدى وسىلاي دەۋشى ەدىم) ولمەڭىزشى. مەن ونى سىزگە كەز كەلگەن ۋاقىتتا وقىپ بەرەمىن»، – دەۋشى ەدىم جالىنىپ.

اكەمنىڭ ارقاسىندا مەكتەپكە دەيىن-اق قارا تانىپ، باتىرلار جىرى، عاشىقتىق داستانداردى اجەمە داۋىستاپ وقىپ بەرەتىن دارەجەگە جەتتىم.

ول مەنى وسىلاي جەتەلەي وتىرىپ، 13-14 جاسقا كەلگەنىمدە ءوزى كوبىنەسە «ناسابناما» دەيتىن بابالار شەجىرەسىمەن تانىستىرا باستادى.

بۇل ۇزىندىعى 5-6 مەترگە دەيىن جەتەتىن شيىرشىقتالعان پەرگامەنت تەكتەس قاتىرما قاعازعا باسىلعان، ءاربىر اتا-بابامىزدىڭ ەسىمى ادەمى كالليگرافيالىق قارىپتارمەن قىزىل شەڭبەردىڭ ىشىنە قارا سيامەن جازىلعان، تەرىمەن قاپتالعان دوڭگەلەك قوراپقا سالىنعان شەجىرە بولاتىن. ول كىلت سالعاندا قوڭىراۋلاتا اشىلاتىن ەسكى ساندىقتىڭ ىشىندە ساقتالاتىن. اكەم ونى اتا-بابا ارۋاعىنا قۇران باعىشتالاتىن كۇندەرى عانا شىعارىپ، بابالار ەسىمىن داۋىستاپ وقىپ وتىراتىن.

قوڭىراۋلى  ساندىقتىڭ ىشىندە بابالارىمىز قاجىعا بارعاندا اكەلگەن قاسيەتتى «قۇران» مەن بورلى قاعازعا مەككە، مەدينانىڭ ادەمى كورىنىستەرى سالىنعان شاعىن پلاكات، قۇل-مۇحاممەد اتامىزدىڭ تاقياسى مەن شاپانى دا بولاتىن. ولاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ ەڭ قاسيەتتى جادىگەرلەرى رەتىندە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتتى.

مەن مەكتەپتى ءبىتىرىپ، 1977 جىلى قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇستىم. مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلىن وقىسام دا شەت ءتىلىن تاڭداۋ كەزىندە ويلانباستان ارابشاعا  توقتادىم. تەزىرەك ءتىل سىندىرىپ، اكەممەن حات-حاباردى ارابشا جازىسۋعا جانە بابالار شەجىرەسىن تۇپنۇسقادان وقۋعا اسىقتىم.

اراب قارىپتەرىن بىرنەشە ايدا-اق ەركىن مەڭگەرىپ، حاتتى ارابشا جازۋدى جىلدام ۇيرەنىپ الدىم. ال شەجىرەنى زەرتتەۋ ۇنەمى كەيىنگە قالدىرىلا بەردى.

ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداپ، وتباسىن قۇردىم. اكەم ءوزىنىڭ ەڭ باعا جەتپەس اسىل قازىناسى – بابالار شەجىرەسىن ماعان سىيلادى. مەن بەلگىلى ارابتانۋشى ماقسۇت شافيعي اعامىزدىڭ كومەگىمەن اراب جانە پارسى تىلدەرىندە ارالاس جازىلعان شەجىرەنى شاما-شارقىم جەتكەنشە قازاقشالاعان بولدىم.

ومىرىمدە ايرىقشا ءىز قالدىرعان قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنداعى بەرەكەلى جىلداردى ارتقا تاستاپ، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بار عۇمىرىن قالام مەن كىتاپقا ارناعان ءاز بابالاردىڭ اتا كاسىبىن جالعاستىرىپ، كىتاپ باسۋمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلىككە بەت بۇردىم. وقىرمان قاۋىمنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى-اۋ دەگەن كىتاپتار شىعارا باستادىق. ءسويتىپ جۇرگەندە 1994 جىلى يران يسلام رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنەن وسى ەلگە شاقىرۋ الدىم.

شاقىرۋ قاعازىن قولىما ۇستاپ تۇرىپ، ەسىمە بابالار شەجىرەسى ءتۇستى. بىرىنشىدەن، يران – يسلام مەملەكەتتەرى ىشىندە ازىرەت ءاليدى ەرەكشە قادىرلەيتىن ەل. ەكىنشىدەن، ءاليدىڭ ءومىرى مەن ۇرپاقتارى تۋرالى ەڭ كوپ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، بۇل تاقىرىپتى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەن مەملەكەت. ەندەشە شەجىرەنى ناقتى تاريحي دەرەكتەر مەن وندا ەسىمدەرى اتالاتىن تۇلعالاردىڭ رەسمي ومىرباياندارىمەن سالىستىرىپ، يراندىق عالىمداردىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزىپ الۋدىڭ  رەتى ءبىر كەلسە وسى ەلدە كەلەر دەگەن ويمەن اۋلەتىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعىن وزىممەن الا بارۋعا شەشىم قابىلدادىم.

تاريحي قۇجاتتارعا ەرەكشە ىجداعاتتىلىقپەن قارايتىن ەلگە شەجىرەنى كىرگىزۋ ءۇشىن سول كەزدەگى يراننىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى راسۋل يسلامي مىرزامەن كەزدەسىپ، قولجازبانى كورسەتتىم. ەلشى  اسا زور ىقىلاسپەن تانىسىپ شىعىپ، كوشىرمەسىن الۋعا رۇقسات سۇرادى. مەن رۇقساتىمدى بەرە تۇرىپ، رەتى كەلسە بۇل تاقىرىپ جونىندە يراندىق تەولوگ عالىمدارمەن كەزدەسۋگە  مۇمكىندىك  جاساۋدى  ءوتىندىم.  ول   كومەك  كورسەتۋگە بەيىل تانىتتى.

ارينە،  مەن شەجىرەنى  ەشكىمنەن رۇقسات  سۇراماي-اق  يرانعا اپارا الاتىن  ەدىم.  بىراق ەلگە  كىرگىزۋىن  كىرگىزگەنمەن ءتارتىبى باسقا جۇرت  قايتاردا: «مۇنى قايدان الدىڭىز. ءبىزدىڭ مۇراعاتتاردان رۇقساتسىز الىنعان ەسكى قولجازبا ەمەس پە؟» دەپ اۋرەگە سالا قالعان جاعدايدا ەلشىمەن جۇرگىزىلگەن رەسمي كەلىسسوزدەردىڭ ماعان كومەگى تيەتىنى انىق ەدى.

قوش، سونىمەن، 1994 جىلدىڭ كوكتەمىندە يرانعا دا كەلىپ تۇستىك. قۇرامىندا اتاقتى دەپۋتاتتار مەن گەنەرالدار، ايگىلى اكادەميكتەر مەن جازۋشىلار بار اسا ۇلكەن دەلەگاتسيانى سول ۋاقىتتاعى  قازاقستاننىڭ يرانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى، كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى، عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ قارسى الىپ، بۇرىنعى «شەراتون»، ول كەزدە «يستيقلال» دەپ اتالاتىن قوناق ۇيگە كەلدىك.

قالىڭ دەلەگاتسيا مەيمانحاناعا ورنالاسۋدىڭ الەگىمەن جۇرگەندە اعىلشىنشا سۋداي سويلەيتىن جەكەن قاليەۆ اعامىز ماعان «تەھران تايمس» گازەتىنىڭ ءتىلشىسىن نۇسقاپ، «مىنا جۋرناليست سەنى ىزدەپ ءجۇر» دەدى. ءجون سۇراسا كەلسەم، ول يراننىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ارقىلى مەن اكەلگەن شەجىرەدەن حاباردار بولىپ شىقتى. سالعان بەتتەن «قولجازبانى كورۋگە بولماس پا ەكەن؟»، – دەپ ءوتىنىش جاسادى. مەن شيىرشىقتالعان شەجىرەنى جازىپ، ەرەكشە ماقتانىشپەن كورسەتە باستادىم. ول سارتىلداتىپ سۋرەتكە تۇسىرە جونەلدى.

«تەھران تايمستىڭ» ءجۋرناليسى گازەت رەداكتسياسىندا وتەتىن كەزدەسۋگە شاقىرىپ، وعان ۇلكەن عالىمدار قاتىساتىنىن جەتكىزدى. مەن ەرتەڭىندە گازەت رەداكتسياسىندا قوناقتا بولىپ، وندا جيىلعان قاۋىمنىڭ قازاقستاندا يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋى، مەشىت-مەدرەسەلەر جايى، ءدىني عىلىم-ءبىلىمنىڭ دامۋى جانە ءوزىمنىڭ اتا-بابالارىم، قازىرگى كاسىبىم جايلى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردىم. كەزدەسۋىمىز وتە جىلى شىرايدا ءوتتى.

ەكى كۇننەن كەيىن مەنىمەن ءبىر بولمەگە ورنالاسقان جەكەن اعامىز قوناق ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىنداعى كيوسكىدەن نەگىزىنەن شەتەلدىك وقىرماندارعا ارنالىپ، اعىلشىن تىلىندە جارىق كورەتىن «تەھران ءتايمستىڭ» 1994 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا شىققان جاڭا سانىن اكەلىپ تۇر. ونىڭ تۇتاس بەتىنىڭ تەڭ جارتىسىنا مەنىڭ كەشەگى سۇحباتىم جاريالانىپتى. ماتەريالدىڭ قاق ورتاسىندا قوناق ۇيگە العاش كەلگەن كۇنى تۇسىرىلگەن مىرزاتاي اعا، جەكەن اعامىز بەن مەنىڭ شيىرشىقتالعان شەجىرەنى ۇستاپ تۇرعان فوتوسۋرەتىمىز دە باسىلىپتى. توبەم كوككە جەتكەندەي بولدى.

قاسيەتتى رۋحتارى ۇرپاعىن قىرىق جىل ەمەس، مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بويى جەلەپ-جەبەپ كەلە جاتقان اتالارىمنىڭ ارداقتى ەسىمدەرى ءۇشىن كەۋدەمدى ماقتانىش كەرنەدى. بابالاردان قالعان اماناتتى باسىن بايگەگە تىگىپ ءجۇرىپ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن امان-ساۋ جەتكىزگەن اكەمە مىڭ العىس جاۋدىرۋمەن بولدىم.

شەجىرەنىڭ ازىرەت ءاليدىڭ وتانىندا، ۇلكەن عۇلامالار الدىندا تانىلۋى، قۇرمەتتەلۋى قانات ءبىتىرىپ قانا قويماي، ونىڭ عىلىمي قۇندىلىعىنا، تاريحيلىعىنا زور سەنىمدىلىك ورنىقتىردى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مۇباراك ءدىنىمىز حالقىمىزعا قايتىپ ورالدى. بارلىق وڭىرلەردەن مەشىت، مەدرەسەلەر اشىلدى. ءتىپتى بۇرىن پارتيا، كەڭەس ورىندارىندا ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان ازاماتتار بۇرىنعىسىنشا قىسىلىپ-قىمتىرىلماي، ءدىني جول-جورالعىلاردى ورىنداپ، مۇسىلماندىققا بەت بۇردى. حالىق ءوز قاراجاتىمەن قاجىلىققا بارا باستادى. مەن سول جىلدارى مادەنيەت، اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇردىم.

مينيسترلىكتىڭ اتاۋىنا قاراپ ونىڭ مادەنيەت پەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن باسقاراتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونىڭ قىزمەتىندەگى «قوعامدىق كەلىسىم» دەگەن ءۇشىنشى باعىت ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق كەلىسىم ماسەلەسىن قامتيتىن. ەلباسىمىز قىزمەتكە تاعايىندار الدىندا: «مادەنيەت پەن اقپارات سالاسىن مەڭگەرگەنىڭدى جاقسى بىلەمىن. ءبىز سياقتى كوپ ۇلتتى، الۋان ءدىندى مەملەكەت ءۇشىن ۇلتتار اراسىنداعى تاتۋلىق، ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءوزارا كەلىسىمى دە ەرەكشە مانگە يە. سوندىقتان ۇستارانىڭ جۇزىندەي قىلپىپ تۇرعان وسى ەكى ماسەلەنى باستى نازاردا ۇستاعايسىڭ»، –  دەپ ەرەكشە تاپسىرعان بولاتىن.

سول جىلدارى قاجىلىق ماسەلەسىمەن قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى ء(مۇفتيات) مەن جەكەمەنشىك تۋريستىك كومپانيالار اينالىساتىندىقتان قازاقستاندىقتاردىڭ بارىپ-كەلۋى، قاجىلىق مىندەتتەردى  اتقارۋى بارىسىندا كوپتەگەن پروبلەمالار تۋىنداي باستادى. ءبىر جاعىنان بۇل جاعداي اتالعان ماسەلەنىڭ  ساۋد ارابياسى مەن قازاقستان تاراپىنان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە رەتتەلمەۋىنەن ورىن الدى. وسىنى ەسكەرە كەلىپ ەلباسىمىز:  «بىزدە ارنايى ءدىن  مينيسترلىگى بولماعانىمەن، ءدىن ماسەلەسى سەن باسقاراتىن مينيسترلىكتىڭ قولىندا. سوندىقتان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانە مۇفتياتپەن بىرگە وسى ماسەلەنى رەتتەۋ ءۇشىن ساۋدياداعى ارىپتەستەرىڭمەن ەكى جاقتى كەلىسسوز جۇرگىزىپ، قازاقستاننان جىل سايىن قاجىلىققا باراتىن  ادامداردىڭ كۆوتاسىن بەلگىلەپ،  ونى  ارنايى  قۇجاتپەن  بەكىتۋ قاجەت»، –  دەپ ناقتى تاپسىرما بەردى.

ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس مەن 2002 جىلدىڭ قاڭتارىندا باس ءمۇفتي، شىعىستانۋشى عالىم ءارى ساۋد ارابياسىندا  قىزمەت  ىستەگەن ديپلومات ءابساتتار قاجى دەربىسالىمەن بىرگە ەر-ريادقا اتتاندىم. ساپاردا وزىممەن بىرگە ەكىنشى رەت بابالار شەجىرەسىن الا شىقتىم. الاساپىران زاماننىڭ كەدەرگى-كەسەلىنەن اكەتاي اتام قاجىلىق پارىزىن وتەي الماعان ەدى. سوندىقتان مەن اتامنىڭ ءوزى بولماسا دا، الاقانىنىڭ تابى قالىپ، ەسىمى جازىلعان قاسيەتتى  شەجىرەنى كۇللى مۇسىلمان الەمىنىڭ قوس كيەسى سانالاتىن مەككە، مەدينەگە جەتكىزۋ ارقىلى بابامنىڭ  الدىنداعى  پەرزەنتتىك  پارىزىمدى وتەۋ ءۇشىن اپاردىم.

ارينە، رەسمي تۇردە سالافيتتىك باعىت ۇستاناتىن ساۋد ارابياسىندا اۋليە-انبيەلەرگە سىيىنۋدى بىلاي قويىپ، مۇحاممەد پايعامباردىڭ وزىنە جانە ودان كەيىنگى تۋرا جولدى ءتورت حاليفكە قاتىستى تاريحي ورىندارعا زيارات ەتۋگە تيىم سالىنعانىن، ءتىپتى 1998 جىلى پايعامبارىمىزدىڭ اناسى ءامينانىڭ زيراتىن دا جەرمەن جەكسەن ەتىپ، تەگىستەپ جىبەرگەندىگىنەن جاقسى حاباردار ەدىم.

ساۋديالىق باۋىرلار ءبىزدى زور ىقىلاسپەن قارسى الدى. ەلدە تەك قاجىلىق ىستەرىمەن اينالىساتىن ارنايى مينيسترلىك بار ەكەن. ونىڭ باسشىسى دوكتور ياد بەن امين ماداني مىرزامەن (ول قازىر الەمدەگى بارلىق مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ باسىن قوساتىن «يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ» باس حاتشىسى قىزمەتىن اتقارادى)  ىستىق ىقىلاستى كەزدەسۋ وتكىزىپ، باس ءمۇفتي ءا.دەربىسالىنىڭ قاتىسۋىمەن ەكى جاقتى كەلىسىمگە قول قويدىق. كەزدەسۋ سوڭىندا ساۋديالىق عالىم-مينيسترگە شەجىرەنى كورسەتىپ، تاريحىن باياندادىم. قانشالىقتى سالافيت دەسەك تە قاسيەتتى ءدىنىمىزدىڭ قاينار باستاۋىندا تۇرعان ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان شەجىرەنى ول ۇلكەن ىجداعاتتىلىقپەن قاراپ، قازاقتاردىڭ اتا-بابا تاريحىنا ايرىقشا ءمان بەرەتىن داستۇرىنە ءدان ريزا بولدى.

ەرتەڭىندە ساۋد ارابياسىنداعى قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى باعدات قۇلتايۇلى امىرەەۆ: «ءسىزدى تاق مۇراگەرى حانزادا ابداللا قابىلدايتىن بولدى»، – دەگەن قۋانىشتى حابار جەتكىزدى. شىنىمدى ايتسام، بۇل ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان الدىن-الا جوسپارلانباعان، بىراق دەلەگاتسيا ءۇشىن وتە جاعىمدى جاڭالىق ەدى.

ساۋد ارابياسى – مۇسىلمان دۇنيەسىندەگى ەڭ باي، ەڭ بەدەلدى ەل بولۋىمەن قاتار كوپ ەشكىمگە يىلە بەرمەيتىن، ءداستۇر-سالتىن، ساراي پروتوكولىن قاتاڭ ۇستايتىن مەملەكەت. تاق مۇراگەرى ابداللا سول كەزدىڭ وزىندە-اق الەمدىك ساياساتقا ەركىن ىقپال ەتە الاتىن اسا بەدەلدى قايراتكەر جانە الەمدەگى ەڭ داۋلەتتى ادامداردىڭ ءبىرى ەدى. فاحد پاتشا 1995 جىلى اۋىر ينسۋلتقا ۇشىراپ، مەملەكەت باسشىسى قىزمەتىن تولىق اتقارا الماعاندىقتان ەلدىڭ ناقتى بيلىگى 1996 جىلدان باستاپ-اق تاق مۇراگەرىنە كوشكەن بولاتىن.

سونىمەن، 2002 جىلدىڭ 5 قاڭتارى كۇنى مەنى، ەلشىنى جانە باس ءمۇفتيدى تاق مۇراگەرى ءوزىنىڭ التىنمەن اپتالىپ، كۇمىسپەن كۇپتەلگەن ءزاۋلىم سارايىندا قابىلدادى. مەن اۋەلى ەلباسىنىڭ سالەمىن جەتكىزىپ، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن باياندادىم. مۇباراك دىنىمىزگە بەت بۇرعان حالقىمىز ءۇشىن مەشىت، مەدرەسەلەردىڭ ءالى دە جەتىسپەيتىنىن جانە بۇل تاراپتان ساۋديالىق باۋىرلاردان زور كومەك كۇتەتىنىمىزدى دە ۇمىتپادىم. قاجىلىقتىڭ كۆوتاسىنا بايلانىستى ماسەلەنى وڭتايلى شەشكەندىگى ءۇشىن العىس ايتتىم. ءسوزىمدى ەرەكشە ىقىلاسپەن تىڭداعان ول قازاقستان تۋرالى بىرنەشە سۇراقتار قويىپ، ەلباسىمىزدىڭ اتىنا جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى.

قابىلداۋعا ۋاقىت تاپقانى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى ايتىپ، ءتۇپ-تامىرى وسى ەلدەن شىققان اتا-بابالارىمنىڭ تۇگەلدەي ءدىن جولىنا قىزمەت ىستەگەندىگىن تىلگە تيەك ەتىپ، ءتىپتى ولاردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان شەجىرەنى وزىممەن الا كەلگەنىمدى جەتكىزدىم. ءجۇزى سۇستىلاۋ كورىنەتىن تاق مۇراگەرى ءدال وسى تۇستا كۇلىمسىرەي باسىن يزەپ، ورنىنان تۇردى. سول كەزدە عانا اڭعاردىم، بويى ەكى مەترگە جۋىق، ناعىز پاتشاعا لايىق كەلبەتى بار جان ەكەن.

قوشتاسار ساتتە تاق مۇراگەرى ەلەۋسىزدەۋ ىم قاققانداي بولىپ ەدى، الەكەدەي  جالانعان  كومەكشىلەرى  قارا  قىجىمعا التىنمەن اپتالىپ قۇران سۇرەسى جازىلعان قيسۋانىڭ ءبىر بولىگىن اكەلدى. حانزادا بۇل قيسۋا ءبىر جىل بويى كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ باس كيەسى سانالاتىن مەككەنىڭ ءال-حارام مەشىتىندەگى  قاسيەتتى  قاعبانىڭ  جامىلعىسى  بولعانىن ايتىپ،  ونى  ماعان سىيعا  تارتاتىنىن جەتكىزدى.  قۋانىشتان  باسىم  اينالعان مەن ەكى قولىممەن بىردەي تاق مۇراگەرىنىڭ قولىن الىپ، پروتوكولدىق شەكتەۋلىكتى جيىپ قويىپ، قيسۋاعا ماڭدايىمدى تيگىزدىم.

ارادا ەكى جارىم جىل وتكەندە حانزادا ابداللا ساۋد ارابياسى پاتشاسىنىڭ تاعىنا وتىرىپ، جاسى 90-عا جەتكەنشە ون جىل قاتارىنان ەل بيلەدى. بۇل كەزەڭ ساۋديا تاريحىنداعى ەڭ بەرەكەلى جىلدار رەتىندە تاريحقا ەندى.

ەرتەڭىندە ەلشى ب.امىرەەۆپەن بىرگە فاحد پاتشانىڭ ۇلى، ەلدەگى جاستار ءىسى جانە سپورت ءمينيسترى حانزادا سۇلتان بەن فاحدپەن، اقپارات ءمينيسترى فۋاد بەن مۋحامماد فاريسيمەن، ونەركاسىپ جانە ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ءارى قازاق-ساۋد ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى، دوكتور يامانيمەن، ادىلەت ءمينيسترى اش-شەيحپەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلادىق. كەيىن بۇل جونىندە ەلشى ب.امىرەەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جانە ساۋد ارابياسى» اتتى كىتابىندا: «مادەنيەت، اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترى باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ ساپارى مەن ونىڭ ساۋد ۇكىمەتىنىڭ بەس بىردەي مۇشەسىمەن بولعان كەزدەسۋلەرى تالقىلانعان سالالارداعى بايلانىستاردىڭ قارقىندى دامۋىنا ىقپال ەتىپ، ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا باعىتتارىنا جول اشتى. قازاقستاندىق مينيستر ساۋد ارابياسىنىڭ تاق مۇراگەرى ابداللا بەن ابدەل ءازيزدىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، ونىمەن جىلىشىرايلى سۇحبات وتكىزدى», – دەپ جازدى.

جۇرەككە نۇر قۇيعان ىستىق ىقىلاستى كەزدەسۋلەردەن كەيىن ۋمرا قاجىلىعىنىڭ راسىمدەرىن تۇگەل اتقارۋعا كىرىستىم. مەككەدەگى ءال-حارام، مەدينەدەگى «نۇر-مەدينا» مەشىتتەرىندە بولعان نامازداردا دا شەجىرەدەن اجىراعان جوقپىن. ءال-حارامداعى قۇلشىلىق كەزىندە قازاقستاننىڭ قيان تۇپكىرىندە ورنالاسقان ماقانشى اۋىلىنداعى اكەممەن ۇيالى تەلەفون ارقىلى بايلانىسقا شىعىپ، ول بىزبەن بىرگە قاسيەتتى مەشىتتە وقىلعان نامازعا ۇيىدى. ەرتەڭىندە مەدينەدەگى «نۇر-مەدينا» مەشىتىنىڭ ىشىندە ورنالاسقان سۇيىكتى پايعامبارىمىزدىڭ زيراتىنا سالەم بەرگەندە (ساۋديادا پايعامبار زيراتىنىڭ وزىنە زيارات ەتۋگە بولمايدى، وعان قول تيگىزبەستەن جانىنان سالەم نامازىن وقىپ شىعۋعا عانا رۇقسات) دە بابالارىمنىڭ شەجىرەسى مەنىڭ جۇرەك تۇسىمدا بولدى. اسىلزادا اكەمنىڭ ارقاسىندا امان ساقتالىپ، بابالارىمنىڭ كوزىندەي بولعان قاستەرلى قولجازبا اراعا عاسىرلار سالىپ كۇللى مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ قوس كيەسىنە وسىلاي جەتتى.

ءاز بابالارىم ءتۇزىپ، بىرنەشە بۋىن وكىلدەرى تولىقتىرىپ وتىرعان، مۇسىلمان الەمىنىڭ ەڭ قاسيەتتى تورىندە بولىپ، ۇرپاعىن ۇنەمى جەلەپ-جەبەپ كەلە جاتقان شەجىرەدە نە جازىلعان، «وعان كىمدەردىڭ ەسىمى تۇسكەن» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن. ەندى وسىعان كەلەيىك.

شەجىرەنىڭ ەڭ توبەسىنە «بيسميللاھير-راحمانير-راحيم» دەگەن سوزدەر جازىلىپ، ودان تومەن «ھازيھي شادجاراتۋن مۋباراكاتۋن»، ياعني «بۇل – قۇتتى شەجىرە» دەگەن تاقىرىپ بەرىلگەن. جالپى، قازاقتىڭ شەجىرەسى ارابتىڭ «شادجارا» – اتا-تەك دەگەن سوزىنەن شىققان.

شەجىرەنىڭ كىرىسپە بولىگى پارسى تىلىندە جازىلىپ، ادام اتادان باستالاتىن ادامزات تاريحىنا جانە ۇلى جاراتۋشىدان تۇسكەن قۇران-كارىمنىڭ قاسيەتىنە توقتالعان. مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءومىرى مەن ونەگەلى ىستەرى، حاديستەرى مەن شاريعات زاڭدارى قوزعالىپ، يسلام اشقان قايراتكەرلەر، حاليفتەر، عۇلاما، اۋليە، ماشايىقتاردىڭ ەسىمدەرى كەلتىرىلىپ، ءتورت مازھابتىڭ جاي-جاپسارىنا نازار اۋدارىلعان. يمام اعزامنىڭ ەسىمى اتالىپ، ونىڭ حانافي مازھابى تۋرالى اڭگىمە ەتىلەدى. ءدىن تاراتۋ ىسىنە زور ۇلەس قوسقان ءتۇرلى باپتار، قوجالار، يشانداردىڭ ەڭبەگىنە باعا بەرىلىپ، جوعارعى جاعىنا جەتى ءمور باسىلعان.

قولجازبانىڭ ءدال ورتاسىنان ۇلكەندەۋ شەڭبەر سىزىلىپ، ءار شەڭبەرگە اراب تسيفرىمەن رەت سانى قويىلعان. ادام ەسىمدەرى شەڭبەر ىشىنە كالليگرافيالىق قولتاڭبامەن تۇسىرىلگەن.

ءبىرىنشى شەڭبەردەگى ءسوز مۇحاممەد پايعامباردىڭ اتىمەن باستالىپ، وعان  «حازىرەت مۇحاممەد  مۇستافا ساللاللاھۋ عالەيھي ءۋاسسالام» دەگەن سوزدەر جازىلعان.

ەكىنشى شەڭبەردىڭ ىشىندە «حازىرەت ءالي ءال-مۇرتازا ريزا اللاھۋ عانھۋ»، – دەپ جازىلىپ، كەيىنگى شەڭبەرلەردە ونىڭ ۇرپاقتارى سانامالانا باستايدى.  شەجىرەدە مۇحاممەد-حانافيانىڭ ۇرقى: ابد ءال-فاتتاح، ابد ءال-دجاليل باب، ابد ءال-دجاففار باب،  ابد ءال-قاححار باب، ابد ار-راحمان بابپەن تىزبەكتەلىپ، ايگىلى ىسقاق بابقا كەلىپ تىرەلەدى. وسىنداي رەتپەن ازىرەت ءالي مەن ىسقاق بابتىڭ اراسى 8 اتانى قۇرايدى.

وسى    تۇستا  داڭقى   قادىم   زامانداردان    كۇنى    بۇگىنگە  دەيىن  جەتىپ، كەسەنەسى وڭتۇستىك قازاقستان جەرىندە ورنالاسقان، ەسىمى قازاق قاۋىمىنا ەجەلدەن تانىس ىسقاق باب نەمەسە باباتاعا ارنايى توقتالا كەتكەن ءجون دەپ بىلەمىن.

ەل اۋزىندا ساقتالعان ىسقاق باب تۋرالى كوپتەگەن ءافسانا-حيكاياتتاردا  اڭىزدىڭ سيپاتتارى باسىم بولسا دا، ول ومىردە ناقتى بولعان جانە اتالارى  ورتالىق  ازياعا  قۇتايبا يبن ءمۋسليمنىڭ  اسكەرىمەن  ءVىىى عاسىردىڭ باسىندا كەلگەن دەپ شامالاۋعا بولاتىن تاريحي تۇلعا. كەيىن بۇل اۋلەتتەن شىققان ءۇش باب – ابد ءال-جاليل باب (قوراسان جانە دۋانا قوجالاردىڭ اتاسى), ابد ار-راحىم باب (قاراحاندىق قوجالاردىڭ باباسى) جانە ىسقاق باب (باقسايىس جانە اققورعاندىق قوجالاردىڭ اتاسى) بۇگىنگى تاڭداعى ورتالىق ازيا مەن قازاقستان جانە قاشعار ولكەسىنە يسلام ءدىنىن تاراتقان ۇلى ءدىن قايراتكەرلەرى رەتىندە تاريحقا ەندى. ىسقاق باب – قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دە باباسى. وڭتۇستىك وڭىرىنە كەلگەن ساپارىندا مۇحاڭ ونىڭ باسىنا زيارات ەتىپ، كۇتىمى كەتكەن كەسەنەنى قالپىنا كەلتىرۋگە تاپسىرما بەرىپتى.

ىسقاق بابتىڭ كەسەنەسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سوزاق اۋدانىنىڭ باباتا اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان. اۋىلدىڭ جانىندا اراب ساياحاتشىلارى ەڭبەگىندە ءجيى كەزدەسەتىن ورتاعاسىرلىق بالادج قالاسىنىڭ ورنى بار. كەسەنە قالانىڭ ءدال ورتاسىندا تۇر. ارحەولوگ عالىم،  اكادەميك ك.م.بايپاقوۆتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا كەسەنەنىڭ ىرگەتاسى ءVىىى عاسىرلار شاماسىندا قالانعان. كەيىن ونىڭ ورنىنا ءحVىى عاسىردا كەسەنەنىڭ وسى كۇنگە جەتكەن نۇسقاسى بوي كوتەرىپتى. م.اۋەزوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن 1957-58 جىلى كەسەنەگە العاش رەت ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ، ونىڭ تولىق عىلىمي سيپاتتاماسى جاسالعان.

ىسقاق باب كەسەنەسى مەن ونىڭ جانىنداعى مەدرەسە عيماراتى 2000 جىلى سوزاق اۋدانىنىڭ اكىمى سوزاقباي ابدىقۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاڭعىرتىلدى. ۇلى بابا  قۇرمەتىنە  ۇلان-اسىر اس بەرىلدى.  اۋليە تويىنىڭ لايىقتى وتۋىنە ءبىزدىڭ اۋلەت تە ءوز ۇلەسىن قوستى. باباتا كەسەنەسىنە كەيىن «مادەني مۇرا» شەڭبەرىندە كەشەندى تۇردە جان-جاقتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

شەجىرەدە ىسقاق بابتان باستاپ، قوجا احمەت ياساۋي مەن ونىڭ اعاسى سادىر اتاعا دەيىن 11 اتانىڭ ەسىمدەرى جازىلعان (يارديل شايح، مۋمين شايح،  مۇسا شايح، يسمايل شايح، ومار شايح،  حۇسەيىن شايح، وسمان شايح، ماحمۋد شايح، يفتيحار شايح، يبراگيم اتا جانە ونىڭ ۇلدارى ياساۋي مەن سادىر اتا).

ورتاعاسىرلىق عىلىمي ءداستۇر بويىنشا كونە قولجازبالار مەن شەجىرەلەردە  اۋليە، انبيەلەر مەن اتاقتى ادامداردىڭ اتى-جونىمەن بىرگە ولاردىڭ رۋحىنا باعىشتالعان تۇراقتى تىركەستەر دە جازىلادى. ماسەلەن، مۇحاممەد پايعامباردىڭ ەسىمى اتالعاندا مىندەتتى تۇردە «ساللالاھۋ عالەيھي ءۋاسسالام» دەگەن سوزدەر قوسىلادى. ماعىناسى: «وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن». شەجىرەدە سونىمەن قاتار كىسى ەسىمدەرىنەن كەيىن «ريزا اللاھۋ عانھۋ» (اللا ريزا بولسىن), «راحماتۋللاھۋ عالەيھي» (اللانىڭ راحمەتى جاۋسىن), «قادداسا اللاھۋ سيرراھۋ» (اللا رۋحىن جارىلقاسىن) دەگەن سوزدەر بار ەكەنىن ەسكە سالا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق دەپ بىلەمىن.

شەجىرەدە ەسىمدەرى اتالاتىن ءياساۋيدىڭ اكەسى ىبىرايىم اتا مەن ونىڭ جارى قاراشاش انامىز تۋرالى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ۇلگى-ونەگەگە تولى تالاي حيكاياتتار جەتكەندىگىن جانە ولاردىڭ قازاق داستۇرىنە ساي ءتۇرلى نۇسقالاردا ايتىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءلازىم.

ياساۋيدەن تاراعان ۇل جوق. سوندىقتان مۇحاممەد-حانافيا ۇرپاعى ارى قاراي ونىڭ اعاسى سادىر اتانىڭ ۇلى دانىشپان مۇحاممەد قوجا (زارنۋقي) ارقىلى جالعاسادى. دانىشپاننان وربىگەن ۇرپاق مۋحيددين شايح – الاددين شايح – جامالاددين شايح ارقىلى كامالاددين شايحقا كەلىپ تىرەلەدى.

حازىرەت كامالاددين شايحتىڭ داڭقى «باقسايىس اۋليە» دەگەن اتپەن قازاق اراسىنا عانا ەمەس، بۇكىل ورتالىق ازياعا كەڭىنەن جايىلدى. قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ قوجا ناسىلىنەن، ونىڭ ىشىندە ءدال وسى باقسايىس تابىنان شىققان. ۇلى جازۋشى ءۇش رەت (1953 جىلى 3 ماۋسىم، 1958 جىلى 5 ءساۋىر، 1959 جىلى 2 قىركۇيەك) ورىس تىلىندە ءوزىنىڭ رەسمي ءومىربايانىن جازعان، بىراق ۇلتشىل، پانيسلامشىل دەگەن سان الۋان ايىپتاۋلاردان كوپ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ول ۇنەمى توبىقتى ىشىندە وسكەندىگىن باسا كورسەتسە دە قوجا ەكەندىگىن اتاماعان. ەرتەرەكتەگى جازبالارىندا اتا-تەگى، ولاردىڭ شىققان جەرى، وسكەن ورتاسى جايلى تولىعىراق ماعلۇمات بەرگەن. ول 1928 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا سماعۇل سادۋاقاسوۆقا بەرگەن «ءوز جايىمنان ماعلۇمات» اتتى جاۋابىندا: «مەنىڭ اتالارىم  قوجا،  العاشقى شىققان جەرى  قاراتاۋ دەۋشى ەدى. ۇلكەن اكەمنىڭ ۇيىندە ساقتالعان شەجىرەسىن بالا كەزدە ءبىر كورگەنىمدە ءبىزدىڭ قوجالاردىڭ ارعى اتاسى باقسايىس دەيدى. بۇل ارقاداعى قوجا اتاۋلارىنىڭ بارلىعىنىڭ ۇران قىلاتىن ەڭ قادىرلى، ەڭ اتاقتى قوجاسى بولسا كەرەك»، – دەلىنگەن.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باقسايىس ۇرپاعى ەكەندىگى جونىندە بەلگىلى اۋەزوۆتانۋشىلار: فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى تۇرسىن جۇرتباي، جازۋشىلار  كامەن ورازالين،  توكەن يبراگيموۆ، شەجىرەشى بەكەن يساباەۆ،  زەرتتەۋشىلەر ب.ساپارالى، س.ساتتاروۆ جانە  «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتا-تەگى» اتتى  ارنايى  عىلىمي  ەڭبەكتىڭ  اۆتورى،  شىعىستانۋشى عالىم، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءا.مۋمينوۆ جان-جاقتى دالەلدەپ جازدى.

باقسايىس قوجالاردىڭ تاعى ءبىر كورنەكتى وكىلى – سارعالداق قوجانىڭ ۇلى قوجاحمەتتەن تۋعان ايعانىم انامىز ەدى.  ول ايگىلى ابىلاي حاننىڭ بەل بالاسى ءۋالي حاننىڭ جارى، قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اجەسى بولدى. ءتىپتى شوقانعا ىرىمداپ ءوزىنىڭ ۇلى باباسى «مۇحاممەد-حانافيا» دەگەن ەسىم بەرگەن دە ايعانىم اجەمىز دەسەدى. باقسايىس اۋلەتىنەن شىققانداردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭ العاشقى جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرى، اقىن، «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ شىعارۋشىسى ءارى رەداكتورى مۇحامەدجان سەرالين دە بار.

بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى يساتاي ابدىكارىموۆتىڭ نۇسقاۋىمەن باقسايىس اۋليەنىڭ زيراتىن تاۋىپ، كەسەنەسىن كوتەرگەن جانە ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ شىراقشىسى بولىپ كەلە جاتقان ءارى بابامىزدىڭ ءومىرى جايلى ەكى بىردەي زەرتتەۋ ەڭبەك جازعان جاڭاقورعاندىق ەرماحان تورەقوجاەۆقا اۋليەنىڭ بارلىق ۇرپاقتارى اتىنان زور ريزاشىلىعىم مەن العىسىمدى جەتكىزۋدى ءوزىمنىڭ ازاماتتىق پارىزىم سانايمىن.

سونىمەن شەجىرەگە قايتا ورالار بولساق باقسايىس اتامىزدىڭ ۇرپاعى ارى قاراي: ناسىراددين شايح – حابيبوللا شايح – ۋاحيدوللا شايح – قوجا مۇحاممەددين شايح – يسمايىل شايح – قوجا قاسىم شايح – مۇسا قوجا – حاكىم قوجا – احماد قوجا – ابدىكارىم قوجا – ارىسلان قوجا – ابدىراقىم قوجا – ابدىجالەل قوجا بولىپ 13 اتاعا جالعاسادى.

س.ساتتاروۆ، ءا.مۋمينوۆ دەرەكتەرى بويىنشا م.اۋەزوۆتىڭ اتالارى ءدال وسى تۇستا ابدىجالەل اتامىزدىڭ ۇلكەن ۇلى يبراحيم قوجادان تاراسا، ءبىز مۇزاففار شايحتىڭ تۇقىمى ارقىلى ءوربيمىز.

بابالار شەجىرەسى ارى قاراي سەيىت مۇزاففار شايحتىڭ ۇرپاعى: سەيىت زەينەلعابيدەن شايح – جامالاددين شايح – سەيد حاشيم شاح –– مىرزا شاح – عۇددا شاح – سەيىت ءمىرحاليد شاح – شەيحۇل سەيىت (شەجىرەدەگى تولىق نىسپىسى: حاديم عۇلاما-ي شەيح ۋل-ماشايح سەيد اۋليە قوجا) – قۇل-مۇحاممەد قوجا – سەيىت اكىرام قوجا («اكەتاي») – ابرار قوجا بولىپ مەنىڭ اكەم ابرار اكەتايۇلىنا جەتەدى. ەگەر ازىرەت اليدەن باستاپ، مەنىڭ اكەمە دەيىنگى ارالىقتى سانايتىن بولساق، تۇپ-تۋرا 48 اتا بولىپ شىعادى.

مىنە، مەنىڭ اتا-بابالارىم مەن جالپى ءبىزدىڭ ۇرپاق ءۇشىن كيەلى سانالاتىن شەجىرەنىڭ سىرى وسىنداي. قازىر ەسكى قولجازبا قورلارىنان، مۇراعاتتاردان، الىس-جاقىن ەلدەردىڭ كىتاپحانالارىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن باسىلىمداردان، قىتاي، موڭعوليا، يران، اۋعانستان ت.ب.  ەلدەردەن تاريحي وتانىنا ورالعان اعايىنداردان الۋان ءتۇرلى اۋلەت شەجىرەلەرى تابىلىپ، زەرتتەلىپ، ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانىپ، كەيدە ءتىپتى جەكە كىتاپ تۇرىندە جارىق كورۋدە. ءبىزدىڭ شەجىرەمىزدىڭ سولارمەن ۇيلەسەتىن دە، كەي جاعدايدا سايكەس كەلە بەرمەيتىن دە تۇستارى بولۋى ابدەن مۇمكىن. مەن ءوز اتا-بابالارىمنىڭ شەجىرەسىنە بىردەن-ءبىر دۇرىس وسى نۇسقا دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى باعا بەرۋدەن اۋلاقپىن. بىرنەشە بۋىن وكىلدەرى جازىپ، ۇنەمى تولىقتىرىلىپ وتىرعان كونە جازبالاردىڭ جاڭساق كەتكەن، كەيبىر وقيعالار مەن تاريحي تۇلعالار ءومىرىن وزگەشە تۇسىندىرگەن تۇستارى بولماي قالمايدى. ەگەر دە مەنىڭ بابالارىم تۇزگەن شەجىرەنى وزدەرىنىڭ قولىندا بار دەرەكتەرمەن، ەسكىلىكتى قولجازبا كىتاپتارمەن، اراب، پارسى جازبا ەسكەرتكىشتەرىمەن سالىستىرۋ ارقىلى عىلىمي نەگىزدە تولىقتىرامىن دەگەن اۆتورلار تابىلسا الدىن-الا ريزا كوڭىلمەن العىسىمدى ايتامىن.

شەجىرە تۋرالى اڭگىمەنى اياقتاي كەلە وقۋى وتە قيىن كالليگرافيالىق قارىپتارمەن اراب، پارسى تىلدەرىندە جازىلعان كونە قولجازبانى قازاق تىلىنە تۇڭعىش اۋدارعان بەلگىلى ارابتانۋشى، كونە ماتىندەردى وقۋ مەن زەرتتەۋدىڭ حاس شەبەرى ماقسۇت شافيعي مىرزاعا، اۋدارما نۇسقاسىنا العاش پىكىر ءبىلدىرىپ، ونداعى ەسىمى اتالعان تۇلعالار ومىرىنە تۇسىندىرمە جاساعان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، مارقۇم قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىزعا، بەلگىلى ارابتانۋشى عالىم، ۇزاق جىلدار باس ءمۇفتي قىزمەتىن ابىرويىمەن اتقارعان ءدىن قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى مىرزاعا، ءوزىنىڭ مونوگرافيالىق ەڭبەگىندە شەجىرەگە جان-جاقتى عىلىمي تالداۋ جۇرگىزگەن شىعىستانۋشى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اشىربەك مۋمينوۆقا, بابا كەسەنەسىنىڭ شىراقشىسى ەرماحان تورەقوجاەۆقا جانە «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتا-تەگى» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋدىڭ اۆتورى سەيىت-ومار ساتتارۇلى مەن «يسلام جانە قوجالار» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى، قاراعاندىلىق ايتباي كارىپبەكوۆكە، «ءازيز اۋلەت» اتتى عۇمىرنامالىق بايان اۆتورى، تۇركىستاندىق اقىلبەك مانايبايعا, «ۇلى پايعامبار جانە ۇرپاقتارى» اتتى شەجىرە كىتاپ جازعان بەلگىلى جازۋشى كامەل جۇنىستەگىنە ءوز ەڭبەكتەرىندە مەنىڭ بابالارىمنىڭ شەجىرەسىنە تالداۋ جاساپ، پىكىر بىلدىرگەندەرى ءۇشىن ريزا كوڭىلدەن شىققان شىنايى العىسىمدى بىلدىرەمىن.

قوجالار كوشى

 مەنىڭ التىنشى اتامنان ارعى بابالارىمنىڭ ءوسىپ-ونگەن جەرى قاراتاۋدىڭ ەتەگى، تۇركىستان توڭىرەگى بولعان ەكەن. بەرگى بابالارىم شىعىس قازاقستاننىڭ اياگوز، ءۇرجار اۋداندارى مەن سوعان شەكارالاس قىتايدىڭ التاي، تارباعاتاي وڭىرلەرىندە وركەن جايىپتى. بۇل – باياعى «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىندا: «ارعى شەتى اياگوز، لەپسى، ءۇرجار. توقسان مىڭعا لايىقتى سوندا جەر بار», – دەپ جىرلاناتىن، تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن قۇنارلى ولكە، قۇتتى مەكەن. ەندى وسى ولكەگە ولار تۇركىستاننان قاشان، قانداي جاعدايدا كەلگەن دەگەن ماسەلەگە توقتالايىق.

قازاق پەن جوڭعاردىڭ 1635 جىلى سالقام جاڭگىر تۇسىندا باستاعان سوعىسى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلىپ، شىڭعىس حان زامانىندا ءبىر تۋدىڭ استىنان تابىلعان جاۋىنگەر ەكى حالىقتىڭ ەكەۋىن دە ابدەن تيتىقتاتادى. وسى كەزدە قولى دا، قۇرىعى دا ۇزىن رەسەي يمپەرياسى قازاق جەرىنىڭ سولتۇستىگى مەن سولتۇستىك-شىعىسىنا سۇعىنا تۇسەدى. اۋەلى 1716 جىلى ومبى، 1718 جىلى سەمەي، 1720 جىلى وسكەمەن بەكىنىستەرى سالىنىپ، پاتشالىق رەسەي قازاق دالاسىنىڭ بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگىن ءدال توبەسىنەن قاراپ باقىلاپ تۇراتىنداي جاعدايعا جەتەدى.

قازاق حالقىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسىنىڭ العاشقى كەزەڭى 1723 جىلى باستالىپ، ۇزدىكسىز سوزىلعان قاندى قاقتىعىستار 1730 جىلى اڭىراقاي تۇبىندەگى تاريحي شايقاستا قازاقتاردىڭ جەڭىسىمەن اياقتالعانىمەن جوڭعارلار جاعى وڭايلىقپەن تىنىشتالا قويمادى. ەس جيىپ، كۇش بىرىكتىرگەن سوڭ 1739-43 جىلدارى قالدان سەرەننىڭ باسشىلىعىمەن قايتا شابۋىلعا شىعىپ، ابىلاي حاننىڭ ءوزىن تۇتقىنعا الادى. قاھارىنا مىنگەن قازاقتار جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، ابىلايدى دا بوساتادى، جوڭعارلاردى دا تارباعاتاي مەن التايدان اسىرا تۇرە قۋىپ، ويسىراتا سوققى بەرەدى. قالدان سەرەن دۇنيە سالعان سوڭ ولاردىڭ ءوز ىشىندە بيلىككە تالاس باستالىپ كەتتى.

جوڭعارلارمەن عاسىردان استام ۋاقىت بويىنا ۇزدىك-سوزدىق جۇرگىزىلگەن سوعىس قازاق حاندىعىن السىرەتىپ جىبەرسە دە، ەل باعىنا قاراي تاريح ساحناسىنا ابىلايداي ايبىندى حان شىقتى. ول اۋەلى ابدەن بەرەكەسى كەتكەن حالقىنىڭ ەسىن جيىپ، ەڭسەسىن تىكتەيدى. ءۇش جۇزگە ءبولىنىپ، ىدىراي باستاعان حاندىقتى ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرىپ، بۇكىل قازاقتىڭ بىرەگەي بيلەۋشىسى رەتىندە التىن تاققا وتىرادى. ساياسات ءۇشىن قوس وكپەدەن قىسقان ەكى الىپ كورشىسىنە الۋان ءتۇرلى ديپلوماتيالىق ايلا-ءتاسىل دە قولدانىپ، قازاقتىڭ ەسەسىن دە، نەسىبەسىن دە ەشكىمگە بەرمەيدى.

ابىلاي دۇنيە سالعان سوڭ قازاق قوعامى تاعى دا قوجىراي تۇسەدى. بۇل كەزدە جوڭعار حاندىعى ءبىرجولاتا كەلمەسكە كەتسە دە، ونىڭ ورنىن الپىس ەكى ايلالى تسين يمپەرياسى باسقان بولاتىن. ابىلايدىڭ داڭقتى بابالارى زامانىندا قازاققا تاۋەلدى بولعان قوقان حاندىعى دا باس كوتەرىپ، وڭتۇستىكتەگى قازاقتىڭ شۇرايلى جەرلەرىنە اۋىز سالا باستايدى. 1819 جىلى ورتا ءجۇزدىڭ سوڭعى حانى ءۋالي وپات بولادى. حاندىق بيلىكتى ءبىرجولاتا جويۋدى كوزدەگەن رەسەي يمپەرياسى ەجەلگى اتا داستۇرىمەن سايلاعان عۇبايدوللانى بەكىتپەي، دالا ولكەسىندە گراف م.م.سپەرانسكيدىڭ رەفورماسىن باستاپ كەتەدى.

رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقتاردىڭ حاندىق بيلىگىن ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتۋدى الىستان بولجاپ، قاپىسىز دايىندىقپەن كەلگەنىنىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە يمپەراتور ءبىر كۇننىڭ ىشىندە، ياعني 1822 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا 10 بىردەي زاڭعا قول قويادى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقتاردى وتارلاۋدىڭ قاتاڭ ءتارتىبى بەكىتىلگەن «بۇراتانالاردى» باسقارۋ جونىندەگى جارعى»، «قىرعىز-قايساقتاردى» باسقارۋ جونىندەگى جارعى»، «ءسىبىر گۋبەرنيالارىنداعى مەكەمەلەر» ت.ب. قۇجاتتار بولدى.

«قىرعىز-قايساقتاردى باسقارۋ جونىندەگى جارعىعا» سايكەس ورتا جۇزدەگى حاندىق بيلىك تاراتىلىپ، قازاق جەرىنە اكىمشىلىك-اۋماقتىق رەفورما جۇرگىزىلدى. وعان سايكەس 50-60 ۇيدەن – اۋىل، 10-12 اۋىلدان – بولىس، 15-20 بولىستان – وكرۋگ جاسالدى.

جاڭا رەفورماعا سايكەس العاشقى وكرۋگ 1824 جىلى 8-ساۋىردە ءۋالي حان ورداسىنىڭ ءتورى سانالاتىن قارقارالىدان اشىلسا، 1825 جىلى – قۇسمۇرىن، ال 1826 جىلى – باياناۋىل، اياگوز وكرۋگتەرى قۇرىلىپ، ولارعا ءبىر-ءبىر اعا سۇلتان سايلاندى.

ارينە، وتارشىل اپپارات بار قازاقتىڭ باسىن قوسقان ايبىندى حاننىڭ ورنىنا باس-باسىنا بي بولعان سۋ جاڭا اعا سۇلتاندار مەن تورەلەرگە شەن، شەكپەن تاراتىپ ءماز قىلعان سوڭ بەكىنىستەر مەن قامالدار سالا باستايدى، ەل ىشىنە اسكەر توعىتىلادى.

ەگەر سپەرانسكي رەفورماسىنا دەيىن قازاق دالاسىن 1803 جىلى قۇرىلعان جايىق كازاك اسكەرلەرى (ولاردىڭ سانى 1856 جىلى 75 مىڭ مۇزداي قارۋلانعان ادامعا جەتتى), 1808 جىلى جاساقتالعان ءسىبىر كازاك اسكەرلەرى (ونداعى كازاكتار سانى 1825 جىلى 36 مىڭنان استى) قورشاپ تۇرسا، 1840 جىلى «ورىنبور كازاك اسكەرلەرى جونىندە ەرەجە» قابىلدانىپ، جالپى قۇرامى 65 مىڭ كازاكتاردان قۇرالعان اسكەري اتامانىنىڭ دارەجەسى ديۆيزيا كومانديرىمەن شەندەس جاڭا جازالاۋشى وتارلاۋ اپپاراتى جاساقتالدى.

وسىلايشا سايىن دالانىڭ ەركىن ۇلانى – ەرجۇرەك قازاقتاردىڭ ەرلىك پەن قاھارماندىققا تولى ەجەلگى داۋرەنى كەلمەسكە كەتىپ، ولاردىڭ ۇرپاعى ءبىرجولاتا وتارشىلدىق قامىتىن كيەدى.

قازاق دالاسىنا تۇسكەن بەكىنىستەرگە اۋەلى – قورعان، بۇدان كەيىن – سولدات كازارماسىنىڭ ىرگەسى قالانىپ، ىلە-شالا شىركەۋ سالىناتىن. بەكىنىستەرگە ىشكى رەسەيدەن قاشقان-پىسقان تاتار، باشقۇرت سياقتى مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ وكىلدەرىمەن قاتار، قازاق اراسىندا ءىشىنارا اسىراۋسىز، قاراۋسىز قالعان مىسكىندەر جۇمىسقا تارتىلىپ، بىرتىندەپ شوقىندىرىلا باستايدى. ءتىپتى اسكەري كيىم، شەن-شەكپەن ءۇشىن قازاقتاردىڭ ءوز ەركىمەن شوقىنۋى سياقتى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جات قىلىقتار دا ورىن الا باستادى.

ەل اعالارى مۇنداي سوراقىلىققا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن جەر-جەردەن مەشىت، مەدرەسەلەر اشىپ، حالىقتى مۇسىلمانشىلىققا تاربيەلەۋدى كۇشەيتۋ ءىسىن قولعا الادى. ءدال وسى كەزدە نايماننىڭ ايگىلى رۋباسى اقتايلاق ءبيدىڭ شاقىرۋىمەن قاراتاۋدان شىعىس قازاقستان جەرىنە قوجالار كوشى كەلەدى.

تاپ وسى جەردە مىنا ءبىر جايدىڭ باسىن اشىپ العان ءجون. كەڭەس زامانىندا شىققان 12 تومدىق ەنتسيكلوپەدياداعى ماقالادا اقتايلاق ءبيدىڭ تۋعان، ولگەن جىلدارى بەلگىسىز دەپ كورسەتىلسە، تاۋەلسىزدىك كەزىندە جارىق كورگەن 10 تومدىق ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديادا اقتايلاقتى ءحVىىى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا دۇنيەگە كەلىپ، 19 عاسىردىڭ ورتا شەتىندە دۇنيە سالعان دەپ بەرىلگەن. مەنىڭ ويىمشا، سوڭعى ماقالانىڭ اۆتورى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى س.قورابايدىڭ دەرەكتەرى شىندىققا جاقىن.

اقتايلاق بي جاناق اقىننىڭ زامانداسى بولعان. ەل اۋزىندا بي مەن اقىننىڭ قاعىسۋى تۋرالى ولەڭ-جىر دا ساقتالعان.   جاناق  اقىن 1770 جىلى تۋىپ، 1856 جىلى دۇنيە سالعان.  اقتايلاق بي دە وسى شامادا ءومىر سۇرگەن.

مۇنى تاپىشتەپ جازىپ وتىرۋىمنىڭ سەبەبى قازاقشا ۋيكيپەديادا اقتايلاق ءبيدى 1720-1816 جىلدار اراسىندا ءومىر سۇرگەن دەگەن جاڭساق دەرەك بەرىلگەن. بۇل، ارينە، شىندىقتىڭ اۋلىنان مۇلدە الىس جاتىر.

اقتايلاق بي «ەكى قىرىق، ءبىر ون بەستەن اسىپ تۇرمىن. اياقتى اپىل-تاپىل باسىپ تۇرمىن»، – دەپ ءوزى ايتقانداي، ۇزاق جاساپ، 95 جاستان اسقاندا ومىردەن وتكەن.

قاراتاۋدان اسقان قوجالار كوشى ءحىح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا وسى كۇنگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اياگوز وڭىرىنە كەلىپ قونىستانعان. بۇل اقتايلاقتىڭ سەكسەننەن اسىپ، ناعىز ابىز اقساقال جاسىنا كەلگەن شاعى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قوجالار كوشى شىعىس قازاقستان جەرىنە ءحVىىى عاسىردىڭ سوڭىندا كەلۋى مۇمكىن دەگەن بولجامداردى العا تارتادى. بۇل دەرەكتىڭ شىندىققا كوپ جاناسا بەرمەيتىن سەبەبى – ول كەزدە جوڭعارلاردان بوساعان اتامەكەنگە قازاق رۋلارىنىڭ ءوزى ەندى عانا قونىستانا باستاعان بولاتىن.

جوڭعار حاندىعى ءبىرجولاتا كۇيرەگەننەن كەيىن ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاقتاردىڭ ارعىن، نايمان، كەرەي رۋلارى شىعىستاعى ەجەلگى اتاقونىستارىنا ورالا باستايدى. سەمەيلىك ابايتانۋشى اقساقال بەكەن يساباەۆتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ايگىلى ماماي باتىر مەن كەڭگىرباي بي باستاعان توبىقتىلار كوشى شىڭعىستاۋعا 1780 جىلدارى ات باسىن تىرەپ، نايمان، كەرەي، ۋاق تايپاسىنىڭ جەرىنەن كەيدە كۇشپەن، كەيدە اعايىنشىلىقپەن قونىس العان. ەندەشە، وزدەرى ەندى عانا تۋعان جەرگە تابان تىرەپ جاتقان جۇرتتىڭ ءدال وسى كەزەڭدە سىرتتان قوناق شاقىرا قوياتىنداي جاعدايى بولا قويماسا كەرەك.

كوشتى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلى باباسى ساياقىپ اقساقال باستاپ كەلگەن (كەيبىر شەجىرە دەرەكتەرىندە ونىڭ ەسىمى ابدىقوجا دەپ كورسەتىلگەنىمەن اباي توپىراعىندا ءوسىپ-ونگەن ك.ورازالين، ت.يبراگيموۆ، ت.جۇرتباي، ب.ساپارالى ت.ب. اۋەزوۆتانۋشىلار ونىڭ ەسىمىن ۇنەمى ساياقىپ دەپ كورسەتەدى. ءبىز دە وسى نۇسقانى ۇستانۋدى ءجون كوردىك). بۇل كوشتىڭ ىشىندە مەنىڭ ءمىرحاليد جانە شەيحۇل سەيىت اتتى بابالارىم بولعان.

اتام اكەتايدىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلگەندە قۇل-مۇحاممەد اتامىز ءالى ەمشەكتەگى بالا كورىنەدى.  وتباسىلىق شەجىرە بويىنشا، ول بابامىز 1837 جىلى تۋىپ، 1920 جىلى 83 جاسىندا دۇنيە سالعان. كوشكە باس-كوز بولعان جاس ازاماتتاردىڭ ءبىرى شەيحۇل سەيىت اتامىز سول كەزدە وتىزدىڭ جۋان ورتاسىندا ەكەن. ال ول كىسى 1791 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1872 جىلى 81 جاسىندا باقي بولىپتى.

ەگەر اقتايلاق ءبيدىڭ ورىس وتارشىلدىعى بەل العان كەزدە ۇلى كەڭەسبايدى باس قىلىپ قاراتاۋداعى ءدىن قارىنداستارعا ءوتىنىش جاساپ، قوجالاردى كوشىرىپ  الدىرۋىن  ءبىزدىڭ شەجىرەمىزدەگى دەرەكتەر جانە اتا-بابالارىمنىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭىمەن سالىستىرار بولسام، كوش شىعىس قازاقستان جەرىنە 1836-37 جىلدارى تابان تىرەگەن دەگەن قورىتىندىعا كەلۋگە بولادى دەپ سانايمىن.

رەسەيدە ايداۋدا بولعان جىلدارى ومبى شەكارالىق باسقارماسى ۇيىمداستىرعان ەكسپەديتسيا قۇرامىندا قازاق دالاسىنىڭ شىعىس بولىگىن ەركىن ارالاعان پولياك بەكزاداسى ادولف يانۋشكەۆيچ 1846 جىلدىڭ 2 تامىزىندا ءوزىنىڭ اياگوز ماڭىندا ورنالاسقان باراق سۇلتاننىڭ اۋىلىندا جۇرگەندىگىن بايانداي كەلىپ: «پوسلە پولۋدنيا مەجدۋ نەكوتورىمي درۋگيمي گوستيامي بىل ۋ ناس حودجا، كوتورىي، كاك ۆەدۋششي سۆوي رود وت ماگومەتا», – دەپ جازادى (يانۋشكەۆيچ ا.، دنەۆنيكي ي پيسما يز پۋتەشەستۆيا پو كازاحسكيم ستەپيام، ا.، 1966, س.164). جىلى، ايى، كۇنىنە دەيىن ناقتى كورسەتىلگەن بۇل دەرەك قوجالاردىڭ شىعىس ولكەسىنە قىرقىنشى جىلدارعا دەيىن-اق تابان تىرەگەن دەگەن تۇجىرىمدى دالەلدەي تۇسەدى.

قۇنانباي شاۋ تارتقان شاعىندا بەردىقوجانىڭ قىزى نۇرعانىمدى ءوزىنىڭ 4-ءشى ايەلى ەتىپ الادى، بىراق نۇرعانىم اجەمىز قۇنەكەڭنەن بالا كوتەرمەگەن. مۇحتار اۋەزوۆ ءومىرىن ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيىن زەرتتەگەن عالىم، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ت.جۇرتباي: «قۇنانباي بەردىقوجانى شىڭعىستىڭ تۇمسىعىنداعى شالعىنباي تورەنىڭ اۋىلىنان 1850 جىلى قاسىنا كوشىرىپ اكەلىپ، قىزىلشوقى دەگەن جەرگە قونىستاندىرعان. شەجىرەلەردە بەردىقوجانىڭ اتاسى ساياقىپ (ساياق) دەلىنەدى»، – دەگەن ناقتى تۇجىرىم جاسايدى.

تاپ وسى دەرەكتى مۇحتار اۋەزوۆ تە راستايدى. مۇقاڭ ءوزىنىڭ «ءوز جايىمنان ماعلۇماتىندا»: «توبىقتى ىشىنە مەنىڭ ءۇشىنشى اتام بەردىقوجا ءبىرتالاي تۋىسقاندارىن ەرتىپ نايمان ىشىنەن كەلگەن. ول قۇنانباي زامانى. قۇنانبايدىڭ شاقىرۋىمەن كەلگەنگە ۇقسايدى»، – دەپ جازادى. ۇلى جازۋشىنىڭ ماعلۇماتىندا وقيعانىڭ ورىن العان ۋاقىتى ءدال كورسەتىلمەسە دە، قۇنانباي قۇرمەتتەگەن بەردىقوجانىڭ وسكەنبايمەن، ال ونىڭ ۇلى اۋەز قۇنانبايمەن زامانداس بولعانىن ەسكەرسەك، بەردىقوجانىڭ نايمان ىشىنەن توبىقتىعا كەلۋى ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ورىن العانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

اقتايلاق بي ءوز شاقىرۋمەن كەلگەن قوجالار قاۋىمىنا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتەدى. ءار شاڭىراققا كيىز ءۇي بەرىپ، الدىنا مال دا سالعان، نايماننىڭ مول قونىسىنان جەر دە بولگەن. اقتايلاق ءبيدىڭ اۋلەتى قوجالاردى قونىسپەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويعان جوق، قالىڭسىز قىز دا بەرىپ، قۇدا-جەكجات اتاندى. اقتايلاقتىڭ مالدىباي دەگەن نەمەرەسىنەن تۋعان قىز ءدىناسىل بەردىقوجانىڭ ۇلى اۋەزگە ۇزاتىلادى. ءدىناسىل اجەمىزدەن ومارحان، ال ومارحاننان مۇحتار دۇنيەگە كەلگەن. قازاقتىڭ ۇلى قالامگەرىن «قوڭىر قوزىم» دەپ ەركەلەتكەن دە، التى جاسىندا اباي اتاسىنا اپارىپ، باتاسىن العىزعان دا ءدال وسى مەيىربان اجەمىز ءدىناسىل بولاتىن.

ءبىز قاراتاۋدان باستالعان قوجالار كوشىنىڭ شىعىس قازاقستانعا كەلۋ تاريحىن اتا-بابا شەجىرەسىندەگى دەرەكتەرمەن قاتار، سول زاماندا ورىن العان ناقتى تاريحي وقيعالار، ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ومىرباياندارىمەن سالىستىرا وتىرىپ باياندادىق. وسىعان وراي قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، تاريحي تاقىرىپتارعا ارنالعان تۇتاس روماندار تسيكلىن جازعان، تارباعاتايدىڭ ارعى-بەرگى بەتى شەجىرەسىنىڭ اسقان بىلگىرى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «پرومەتەي الاۋى» رومانىندا زامانا شىندىعى تاريحي وقيعالار شەڭبەرىندە باياندالعانىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتاپ ءوتۋدى وزىمە پارىز سانايمىن. روماننىڭ باس كەيىپكەرى اقتايلاق بي بولسا دا، شىعارما ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندەگى وقيعالارعا ارنالىپ، قاراتاۋدان كەلگەن قوجالار كوشىنىڭ تاريحىنا مول ورىن بەرىلگەن. جازۋشى شىعارماسىندا  كوشتىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ، ونى ۇيىمداستىرۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن  ازاماتتار  رەتىندە  اقتايلاق  ءبيدىڭ   ۇلكەن ۇلى  كەڭەسباي مەن نەمەرەسى  جارقىنبايدىڭ،  ابىز اقساقالدار ساياقىپ پەن ءمىرحاليدتىڭ، بەردىقوجا جانە شەيحۇل سەيىتتىڭ ەسىمدەرى اتالادى. ومىردە بولعان ناقتى تاريحي وقيعالارعا قۇرىلعان روماننىڭ «تاريحي بايان» اتالۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا جاتسا كەرەك.

جاڭا قونىستا

 قوجالار قازىرگى شىعىس قازاقستان جەرىنە كەلگەن سوڭ جەرگىلىكتى حالىقپەن قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ، تۋىستاسىپ كەتەدى. تاعى دا م.اۋەزوۆكە جۇگىنەر بولساق، ول: «بەردىقوجا توبىقتى ىشىنە كەلگەن سوڭ ءبىرتالاي زامان ءومىر ءسۇردى. ارتىنان ءبىر قىزىن قۇنانباي توقالدىققا العان. سونىمەن بۇل ەلمەن قۇداندالى جاقىن بولىپ، توبىقتى ىشىنەن قونىس الىپ، مەكەن ەتىپ تۇرىپ قالعان»، – دەپ جازادى.

بەردىقوجا اياگوزدەن باتىسقا – شىڭعىستاۋعا بەت العان كەزدە، ءبىزدىڭ بابامىز شەيحۇل سەيىت شىعىسقا – قىتاي شەكاراسىنا قاراي قوزعالعان. بۇل شاماسى 1850 جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي ورىن السا كەرەك.

مەنىڭ اكەم ابرار مەن جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ اتا-تەك شەجىرەلەرىنە قاتىستى اڭگىمەلەرىن جۇيەلەيتىن بولساق شەيحۇل سەيىت پەن جازۋشىنىڭ ءۇشىنشى اتاسى نايماننىڭ ءتورتۋىل رۋىنىڭ زاڭگىسى (بولىس) بولعان سمايىل ەكەۋى اياگوزدە اقتايلاق ءبيدىڭ نەمەرەسى جارقىنبايدىڭ ۇيىندە تانىسىپتى. كەيىن شەيحۇل سەيىت زاڭگى دوسىنىڭ شاقىرۋىمەن قىتاي شەكاراسىنىڭ ەڭ شەتىندە ورنالاسقان شاۋەشەك قالاسىندا بىرنەشە رەت قوناقتا بولادى.

بۇل جەردە تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جايت: ءحVىىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىنە دەيىن قازاق-قىتاي شەكاراسى شارتتى تۇردە عانا بەلگىلەنگەن. ەكى جاق ادامدارىنىڭ اراسىندا الىس-بەرىس، ساۋدا-ساتتىق جايى ەركىن بولىپتى. شەكارانىڭ ارعى-بەرگى بەتىندەگى ءوزىنىڭ ەجەلگى اتاقونىستارىندا وتىرعان قازاق رۋلارى ىشكى قىتايمەن كوپ جۇمىستارى بولماي، كوبىنەسە رەسەي يەلىگىندەگى قازاقتارمەن ارالاسقان. ال شاۋەشەك ىشكى قىتايدىڭ رەسەي،  ەۋروپا  نارىعى ءۇشىن ەكزوتيكالىق دۇنيەلەر –  كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ءتۇرلى جىبەك ماتالارى، شاي جانە الۋان ءتۇرلى بۇيىمدارى اعىلىپ كەلىپ جاتقان ساۋداسى ءجۇرىپ تۇرعان قالا بولعان. ونىڭ ۇستىنە بۇل قالادا 1852 جىلى رەسەي يمپەرياسىنىڭ كونسۋلدىعى اشىلىپ، ەكى جاقتى ساۋدا-ساتتىق، الىس-بەرىس زاڭ جۇزىندە رەتتەلە باستالعان.

شەيحۇل سەيىت بابامىز ءوز زامانىنىڭ وزىق تۋعان تۇلعالارىنىڭ ءبىرى بولىپتى. تۇركىستاندا جۇرگەن كەزىنىڭ وزىندە-اق بۇقارا شارىپتە وقىپ، ءدىن ءىسىن، شاريعات جايىن وتە جەتىك مەڭگەرگەندىكتەن «شەيح ۋل-يسلام» دەگەن ۇلكەن عۇلامالارعا بەرىلەتىن اتاق الىپتى. اياگوزدە سالىنعان العاشقى مەشىتكە يمام، مەدرەسەدەگى شاكىرتتەرگە ۇستاز بولىپ، شەكارانىڭ ارعى-بەرگى بەتىندە يسلام ءدىنىنىڭ وركەن جايۋىنا لايىقتى ۇلەس قوسىپتى.

ول شاۋەشەككە كەلگەن سوڭ دا نەمەرە ءىنىسى ەشەن سەيىتپەن بىرگە سمايىل زاڭگى  باستاعان  جەرگىلىكتى  قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ، وسى قالاداعى نەگىزىنەن تۇركى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى نامازعا جىعىلاتىن (دۇنگەن مەشىتى بۇرىن دا بولعان) ۇلكەن مەشىت سالدىرادى.  مەشىتتىڭ تۇڭعىش يمامى بولعان  ەشەن سەيىتتىڭ ەسىمىمەن   حالىق  اراسىندا  «ەشەن سەيىت مەشىتى» دەپ اتالىپ كەتكەن، قىزىل كىرپىشتەن قالانعان بۇل عيمارات ءححى عاسىرعا ءدىن امان جەتتى. ەگەر وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن قىتاي باسشىلىعى وزبىرلىقپەن قۇلاتپاعاندا بابالار قولىنىڭ تابى قالىپ، ءار كىرپىشى قاسيەتتى «قۇران» اياتتارىمەن نۇرلانعان مەشىت ءالى تالاي عاسىرلار بويىنا كيەلى دىنىمىزگە قىزمەت ەتە بەرەر ەدى.

شەيحۇل سەيىت اتالاس تۋىسى بەردىقوجاعا كەلگەن ساپارىندا تالاي مارتە  قۇنانبايمەن دە سۇحبات قۇرىپ، سىرلاسىپتى. جاس ابايدى دا كورىپتى.

شەيحۇل سەيىت ۇلكەن ۇلى قۇل-مۇحاممەدتى جاستايىنان ءدىن وقۋىنا باۋلىپ، كەيىن ءوزى سياقتى بۇقاراداعى ايگىلى «مير اراب» مەدرەسەسىندە وقىتىپتى. بالاسىنا اۋەلى قوجادان قىز اپەرسە (1-ايەلىنىڭ اتى ايىم), كەيىن قۇل-مۇحاممەد جاسى 40-تان اسقاندا ەكىنشى رەت ۇيلەنىپ اباق كەرەيدىڭ شەرۋشى رۋىنان شىققان بۇرشاقباي دەگەن بايدىڭ زىليمان ەسىمدى قىزىن الىپتى.

قۇل-مۇحاممەدتىڭ بايبىشەسى ايىم انامىزدان قوجاحمەت، سەيداحمەت اتتى ەكى ۇل، ال زىليمان اجەمىزدەن ەسكەندىر جانە اكەتاي (ازان شاقىرىپ قويعان  اتى  سەيىتاكىرام بولسا دا اتا-اناسى ۇلدىڭ كەنجەسى رەتىندە  جاس  كۇنىنەن «اكەتاي»  دەپ  ەركەلەتىپ، كەيىن حالىق وسىلاي اتاپ كەتىپتى)  اتتى  ەكى  ۇل تۋىپتى. قوجانىڭ ۇلكەن ءۇش ۇلى قىتايداعى زاماننىڭ تىنىش كەزىندە قاجىعا بارعان ەكەن.  قۇل-مۇحاممەد  بابامىز 83 جاسىندا ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتارىنىڭ الدىندا 1920 جىلى دۇنيە سالىپتى.

قۇل-مۇحاممەدتىڭ ءال-مۇحاممەد، ەس-مۇحاممەد اتتى ەكى ءىنىسى 1865 جىلى ەل ءىشىن ۇلكەن دۇربەلەڭگە سالعان دۇنگەن كوتەرىلىسى كەزىندە شەيىت بولىپتى. ەندى قازاقستاندىق وقىرماندارعا تۇسىنىكسىزدەۋ بولىپ كەلەتىن وسى ءبىر شەتىن وقيعانىڭ دا جاي-جاپسارىنا توقتالا كەتەيىن.

جوڭعار حاندىعى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ ەجەلدەن التاي مەن تارباعاتايدى مەكەن ەتكەن قازاقتىڭ كەرەي، نايمان رۋلارى اتاقونىستارىنا ورالىپ، قىتاي شەكاراسىنا سۇعىنا ورنىعا باستادى. بۇل ەركىندىك قىتايلارعا اسا ۇناي قويماسا دا، قازاقتاردىڭ قونىسى ارقىلى رەسەي شەكاراسىن كەڭەيتە ءتۇسۋدى كوزدەگەن ورىس وتارشىلدارى تاراپىنان قولداۋ بولدى. كوپ ۇزاماي ەكى جاقتان دا شەكاراعا بايلانىستى داۋ-داماي تۋىنداي باستايدى. كەلىسپەۋشىلىكتەردى شەشۋ  ءۇشىن 1861 جىلى شاۋەشەك قالاسىنداعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وكىلى، پولكوۆنيك ي.ف.بابكوۆ، قۇلجاداعى كونسۋل ي.ي.زاحاروۆ، شاۋەشەكتەگى كونسۋل ك.ا.سكاچكوۆ ت.ب. قاتىسۋىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلەدى. ول 1864 جىلعا دەيىن سوزىلىپ، اياعى ۇزاق تالاس-تارتىستان سوڭ ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەكارانى بەلگىلەۋگە ارنالعان شاۋەشەك پروتوكولىنا قول قويۋمەن اياقتالدى. بۇل قۇجات كەزىندە ورىس ديپلوماتياسىنىڭ كەزەكتى جەڭىسى دەپ باعالانعانىمەن كەرەي مەن نايمان رۋلارىنىڭ ەجەلگى قونىستارىن شەكارانىڭ قىتاي جاعىندا قالدىردى.

ۇزاق ۋاقىت بويى قىتايلاردىڭ باتىسقا قاراي جىلجۋىنا توسقاۋىل بولىپ كەلگەن جوڭعار حاندىعى 1757 جىلى ءبىرجولاتا تالقاندانعاننان كەيىن، قىتاي ارمياسى شىعىسقا قاراي لاپ قويىپ، باس اياعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە قاشقاريا دەگەن اتپەن بەلگىلى تۇركىستان ولكەسىنىڭ شىعىس بولىگىن باسىپ الادى. ەجەلگى قىتاي ءداستۇرى بويىنشا جاۋلاپ العان جەردىڭ دە ەلدىڭ دە اتىن حالىق جادىنان ءوشىرۋ ءۇشىن  ۇلانعايىر  ولكەگە  شىڭجاڭ، ياعني «جاڭا شەپ» دەگەن ات قويىلادى. نەگىزىنەن قازاقتار، تارانشىلار (ۇيعىر دەگەن ات كەيىن شىققان) مەن دۇنگەندەر مەكەندەگەن ولكەگە ىشكى قىتايدان شەنەۋنىكتەر مەن اسكەر قاپتاتىپ، قىتاي تەكتەس ءمانجۋ، سىبە، سولون ت.ب. از ۇلت وكىلدەرىن كوشىرەدى. جەرگىلىكتى حالىق قىتاي باسقىنشىلارىنا قارسى شىعىپ، ءجيى-ءجيى كوتەرىلىستەر ۇيىمداستىرا باستايدى.

مىنە، سونداي كوتەرىلىستىڭ ءبىرى 1864 جىلى تۇتانىپ، ءوزارا كۇش بىرىكتىرگەن جەرگىلىكتى قازاق، دۇنگەن، ۇيعىر، قىرعىز حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى ولكەدەن قىتاي اكىمشىلىگىن قۋىپ شىعىپ، ەلگە سەس كورسەتۋ ءۇشىن ۇستاعان اسكەرىنىڭ تاس-تالقانىن شىعارادى. كوپ ۇزاماي ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان كوتەرىلىسشىلەر اراسىندا الاۋىزدىق باستالىپ، ولار ورتاق مەملەكەت قۇرۋدىڭ ورنىنا باس-باسىنا بي بولىپ، قۇشار حاندىعى، دۇنگەن حاندىعى (كەيىن ءۇرىمجى حاندىعى), حوتان حاندىعى، قاشقار حاندىعى، جەتىشار  مەملەكەتى جانە قازاقتىڭ البان، سۋان رۋلارىنىڭ ەجەلگى قونىسى – ىلە ولكەسىندە تارانشى سۇلتاندىعى سياقتى شاعىن حاندىقتار مەن سۇلتاندىقتارعا ءبولىنىپ كەتەدى.

كوتەرىلىس تارباعاتاي ولكەسىندە شارۋاسى شالقىپ، تىنىش جاتقان شاۋەشەكتى دە شارپىدى. 1865 جىلدىڭ قىتاي كۇنتىزبەسىندەگى جاڭا جىل باستالعان كۇنى دۇنگەندەر قىتاي شەنەۋنىكتەرىن قالاداعى دۇنگەن مەشىتىنە جيناپ، قاندى قىرعىن ۇيىمداستىرادى. بۇل تۋرالى سول وقيعانى كوزىمەن كورگەن گەينس پەن گۋتوۆسكي: «زامانيۆ يح ۆ مەچەت دۋنگەني بروسيليس ۆ تسيتادەل. وۆلادەلي ورۋجيەم ي پوروحوم ي ستالي ۋبيۆات مانچجۋروۆ. دۆا دنيا پرودولجالاس رەزنيا نا ۋليتساح چۋگۋچاكا»، – دەپ جازادى (تۋركەستانسكي كراي: 1865, ت.19, تاشكەنت، 1914, س.10).

كوتەرىلىستى  باستاعان  دۇنگەندەر قازاقتاردى ءوز جاعىنا تارتىپ، باسقىنشىلارعا قارسى ايداپ سالسا، قىتايلار وزدەرىنە جاقىن قالماقتاردى قازاقتارعا قارسى باعىتتايدى. عاسىردان استام ۋاقىت سوعىسىپ، اتادان بالاعا كەتكەن كەگى، الماعان ءوشى بار كيىز تۋىرلىقتى جاۋىنگەر ەكى حالىق اراسىندا كەسكىلەسكەن قارۋلى قاقتىعىستار باستالدى. بەيبىت جاتقان قازاق اۋىلدارى شابىلىپ، ەركەك كىندىك اتاۋلى قىلىشقا، نايزاعا ىلىنەدى. قۇتىرىنعان قالماقتار شاۋەشەككە باسىپ كىرىپ، قالا حالقىن قاندى قىرعىنعا ۇشىراتادى. سول سوعىستا شەيىت كەتكەندەر قاتارىندا  شەيحۇل سەيىت بابامىزدىڭ ەرجەتكەن ەكى بىردەي ۇلى دا بولادى.

كوتەرىلىسشىلەر  جەڭىسكە  جەتىپ، شىڭجاڭ ولكەسىندە قۇرىلعان مۇسىلمان حاندىقتارى مەن سۇلتاندىقتار ءدىن قارىنداستىق جولىمەن رەسەي اۋماعىندا ورنالاسقان قازاق رۋلارىن شاقىرا باستايدى. وسى كەزدە  ورىس وتارشىلدارىنان ءزابىر كورگەن نايماننىڭ قىزاي رۋىنىڭ ستارشىنى تازابەك مۇسىرمانوۆ جالپى سانى مىڭنان اساتىن بۇكىل اتالاستارىن ەرتىپ، الاحان سۇلتان بيلەگەن تارانشى سۇلتاندىعىنا وتەدى. ونى قايتارۋ جونىندەگى ورىس اكىمشىلىگىنىڭ وتىنىشىنە الاحان سۇلتان قۇلاق اسپايدى.

سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ، ۇرىنارعا قارا تاپپاي وتىرعان گەنەرال-مايور كولپاكوۆسكي 1871 جىلى مۇزداي قارۋلانعان 3000 كازاك اسكەرىمەن سۇلتانات جەرىنە باسىپ كىرىپ، ونى 1881 جىلعا دەيىن ون جىل بويىنا تىرپ ەتكىزبەي ۇستاپ تۇرادى. قۋىرشاق سۇلتان الاحاندى ۆەرنىيعا الدىرىپ، ءۇي قاماقتا ۇستاپ، تازابەك باتىردى يت جەككەنگە ايدايدى.

كەڭەس تاريحشىلارى بۇل وقيعانى كەزىندە قازاق، ۇيعىر، قىرعىز، دۇنگەن حالىقتارىنا رەسەي يمپەرياسىنىڭ جاساعان قامقورلىعى  جانە ولاردى قىتاي ەزگىسىنەن ازات ەتۋگە باعىتتالعان جورىق، «ورىس قارۋىنىڭ جەڭىسى» رەتىندە باعالاپ كەلدى. «باقساق باقا ەكەن» دەگەندەي، كەيىنگى اشىلعان ارحيۆ دەرەكتەرى ونىڭ مۇلدە باسقاشا ماقساتتا جۇرگىزىلگەندىگىن دالەلدەپ بەردى.

قىتاي يمپەرياسى شىڭجاڭنان ايىرىلۋ قاۋپى تونگەندە رەسەيگە كوتەرىلىستى باسىپ، ونى ۇيىمداستىرۋشىلاردى جازالاۋ جونىندە ءوتىنىش جاسايدى. ىلە ايماعىنىڭ باسشىسى مين ءسيۋيدىڭ گەنەرال-مايور كولپاكوۆسكيگە 1864 جىلدىڭ قاراشاسىندا جولداعان حاتىندا: «منوگيە لەت ناشي دە ۆىسوكيە دەرجاۆى ناحودياتسيا ۆ نەرازرىۆنوم سوگلاسي. پوسىلايا ەتوت ليست ك گەنەرالۋ، پروشۋ پو پولۋچەنيۋ ەتوگو پيسما، كاك موجنو بىسترو پريسلات رۋسسكيە ۆويسكا ۆ يلي، پوتوم، سوەدينيۆشيس س ناشيمي ۆويسكامي، رازبيت ۆوروۆ ي ۋسپوكويۆ سترانۋ، پوكرىت سەبيا سلاۆوي», – دەلىنگەن. يمپەراتور ءىى الەكساندر ءوتىنىشتى قابىل الىپ، رەسەي اسكەرى جورىقتى باستاماستان كوپ بۇرىن 1871 جىلدىڭ ساۋىرىندە ءوزىنىڭ قىتايداعى ەلشىسىنە: «ۆمەشاتەلستۆو ناشە ۆ دەلا زاپادنوگو كيتايا يمەەت ەدينستۆەننوي تسەليۋ وكازات سودەيستۆيە كيتايتسام ك ۆوسستانوۆلەنيۋ يح ۆلاستي ۆ وتتورگنۋتىح زاپادنىح پروۆينتسياح يمپەري»، – دەگەن تاپسىرما بەرەدى. ورىس اسكەرى ىلەگە باسىپ كىرەر الدىندا جەرگىلىكتى قازاقتار مەن ۇيعىرلارعا ۇندەۋ جاريالاپ، وندا بەيبىت حالىققا دوس ەكەنىن، ولاردىڭ مال-مۇلكىنە ەشكىم قول سۇقپايتىنىن، وزدەرىنىڭ تۇپكى ماقساتى ولكەنى باسقىنشى جاۋدان ازات ەتۋ ەكەندىگىن ايتىپ، ەل اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزەدى. وعان سەنگەن جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرى ورىس اسكەرلەرىنە ەش قارسىلىق كورسەتپەيدى. بۇل تۋرالى كەيىن گەنەرال-گۋبەرناتور ا.ن.كۋروپاتكين: «ناسەلەنيە كۋلدجي وكازالو رۋسسكيم ۆويسكام پري زاحۆاتە يليسكوگو كرايا سلابوە سوپروتيۆلەنيە ي پوكوريلوس، پولۋچيۆ وبەششانيە، چتو زانيماەمىي كراي نيكوگدا نە بۋدەت پەرەدان كيتايتسام»، – دەپ جازادى (كۋروپاتكين ا.ن.، «رۋسسكو-كيتايسكي ۆوپروس»، سپب، 1913, س.47).

وسىلايشا قازاقتار مەن قىرعىزداردان ەش قارسىلىق كورمەگەن ورىس اسكەرى 1871 جىلى 22 ماۋسىمدا قۇلجاعا باسىپ كىرەدى. كوپ ۇزاماي تارانشى سۇلتاندىعىنىڭ يەلىگىندەگى ىلە ولكەسى تۇگەلدەي رەسەيدىڭ قاراۋىنا كوشىپ، ورىس ۇلگىسىمەن جاڭا اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىستەر جۇرگىزىلەدى.

قانشالىقتى الدىن-الا كەلىسىلگەنىمەن «ازات ەتۋگە كەلگەن» ورىستاردىڭ ءبىرجولاتا ورنىعىپ قالۋىنان سەكەمدەنگەن قىتاي 1876 جىلى تسزو تسزۋتان باستاعان 70 مىڭ اسكەرمەن شىڭجاڭعا قاراي اتتانىپ، كوپ ۇزاماي ولكەنىڭ ىلە ايماعىنان باسقا بولىگىن قانعا بوكتىرىپ، قىتايعا قايتا قوسادى. دۇنگەن حانى ءداۋىت ءحاليفتىڭ مۇردەسىن كوردەن سۋىرىپ الىپ، كەسكىلەپ يتكە تاستايدى.

دۇنگەندەر مەن ۇيعىرلاردى اسقان قاتىگەزدىكپەن جازالاعان قىتاي اسكەرلەرى وڭايلىقپەن كەلگەن جەڭىسكە ماساتتانىپ، ورىستارعا ىلە ولكەسىن تۇگەلدەي بوساتۋ جونىندە تالاپ قويادى. ەكى جاقتى كەلىسسوزدەر اۋەلى 1879 جىلى قىرىمدا ليۆاديادا، ارادا ەكى جىل وتكەندە 1881 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جالعاسادى. قىتاي تاراپى اۋەلگىدە البان رۋىنىڭ ەجەلگى قونىسى سانالاتىن كۇنەس پەن تەكەس وزەندەرىنىڭ ىلەگە قۇيار تۇسى مەن سۋان رۋىنىڭ ەجەلگى قونىسى – قورعاستىڭ شىعىس بەتىندەگى قۇنارلى، قۇيقالى مەكەندەردى بەرۋگە كەلىسكەنىمەن، كەيىن بۇل رايىنان قايتىپ، ءتىپتى كەلىسسوزدى جۇرگىزگەن چۋن حوۋ دەگەن وكىلدەرىن «كەلىسسوزدە تاباندىلىق كورسەتە الماعانى» ءۇشىن ءولىم جازاسىنا كەسەدى. ىلە ولكەسى قىتايعا قايتارىلماعان جاعدايدا 200 مىڭ اسكەرمەن ورىسقا قارسى سوعىسقا شىعۋعا دايىن ەكەندىگىن مالىمدەپ، قوقان-لوققى كورسەتەدى. سوعىسقا كىرۋدەن سەسكەنگەن رەسەي جاعى بوعدىحاننىڭ ۇسىنىستارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قابىلداپ، 1881 جىلى پەتەربۋرگ كەلىسىمىنە قول قويىپ، قۇلجاداعى ورىس اسكەرىن تۇگەلدەي قايتارادى. ناتيجەسىندە البان مەن سۋاننىڭ ەجەلگى اتاقونىستارى قىتاي جاعىندا قالىپ، رەسەيگە قورعاس وزەنىنىڭ بەرگى بەتىندەگى ازعانا اۋماق قانا قالدىرىلادى.

ىلەگە قىتاي اكىمشىلىگى قايتىپ ورالعاندا كوتەرىلىسكە قاتىسقان 100 مىڭنان استام دۇنگەندەر مەن ۇيعىرلار شەكارانىڭ رەسەي بولىگىنە ءوتىپ، قازاقستاننىڭ وسى كۇنگى جاركەنت، ۇيعىر، رايىمبەك اۋداندارىنىڭ اۋماعىنا كەلىپ قونىستانادى.

اقىرىندا  ەكى يمپەريا ءباز-باياعى «ءبولىپ ال دا، بيلەي بەر» ءپرينتسيپى بويىنشا قازاق جەرىن ەڭ قۇنارلى، قۇيقالى تۇسىنان قاق ءبولىپ، ءوزارا تالاپايعا سالادى. شەكارانى   ايقىنداۋ كەزىندە شاۋەشەكپەن جاپسارلاس بارلىق تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى نايماننىڭ ءتورت بولىس ەلى (الاكول، بارلىق، ەمىل جانە مايلى) وتىرعان جەرگە قاتىستى ۇلكەن داۋ-داماي تۋىندايدى. قىتاي جاعى ونى مەكەندەگەن قازاقتاردى تەز ارادا رەسەيگە كوشىرۋدى تالاپ ەتەدى. داۋ-دامايدىڭ سوڭى شاۋەشەكتەگى رەسەي كونسۋلى ن.بالكاشيننىڭ قىتايدىڭ حەبەيامبىنى سي لۋنمەن 1884 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا «بارلىق حاتتاماسىنا» قول قويۋمەن اياقتالادى. حاتتاماعا سايكەس بارلىق تاۋىنىڭ باۋرايىن مەكەندەگەن 4 بولىس قازاق رۋلارى ءوزىنىڭ ەجەلگى اتا قونىسىن قىتايلاردان 10 جىل مەرزىمگە جالعا الىپ، وعان اقى تولەۋگە ءماجبۇر بولادى. قادالعان جەرىنەن قان الاتىن قىتاي جاعى 1893 جىلى 30 قىركۇيەكتە بارلىقتى دا وزىنە قاراتىپ تىنادى.

شەكارا تۋرالى اڭگىمەنى تۇيىندەر بولساق 1864 جىلعى شاۋەشەك پروتوكولى، 1879 جىلعى ليۆاديا شارتى مەن 1881 جىلى پەتەربۋرگ كەلىسىمى بويىنشا سول كەزدەگى رەسەي يمپەرياسى پوزيتسياسىنىڭ اسكەري-ساياسي تۇرعىدان باسىم بولعانىنا قاراماستان شەتىن ماسەلە قىتاي مەملەكەتىنىڭ پايداسىنا شەشىلىپ، كەرەي، نايمان، البان، سۋان رۋلارىنىڭ ەجەلگى اتاقونىستارى الا باعاننىڭ ارعى بەتىندە قالدى.

وسكەن ۇرپاق

 شىعىس تۇركىستان ولكەسىن شيرەك عاسىر بويى دۇربەلەڭگە سالعان بۇلعاق كەزەڭ اياقتالعان سوڭ مەنىڭ بابالارىمنىڭ ءومىرى قالىپتى ىرعاققا تۇسەدى.

اسكەري-قورعانىس ستراتەگياسى تۇرعىسىنان دا، ساۋدا-ەكونوميكالىق جاعىنان دا قىتايعا اسا ءتيىمدى بولعان پەتەربۋرگ كەلىسىمىنەن كەيىن پەكين ديپلوماتياسىنىڭ توڭى ءجىبىپ، ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق جايى ورىستەي تۇسەدى. بۇل شەكارانىڭ ارعى جانە بەرگى بەتىندەگى قازاقتاردىڭ الىس-بەرىسىن دە كۇشەيتتى.

كوشپەلى حالىق ومىرىندە كۇن سايىن دەرلىك تۋىنداپ وتىراتىن جەر داۋى، جەسىر داۋى، بارىمتا ماسەلەسىن شەشۋگە قىتايدىڭ دا، رەسەيدىڭ دە زاڭدارى قاۋقارسىز بولىپ شىقتى. پەتەربۋرگ كەلىسىمىنەن كەيىن شەكارا انىقتالىپ، بەلگى قويىلعانمەن عاسىرلار بويى ەركىن كوشىپ-قونىپ ۇيرەنگەن قازاق رۋلارى اراسىندا تەك بيلەر سوتىمەن عانا شەشىلەتىن داۋ-دامايلار تۋىنداپ وتىردى. سولاردى ىمىرالاستىرۋ ءۇشىن ەكى جاققا دا بۇرا تارتپاي، قارا قىلدى قاق جاراتىن توبە بيلەر ينستيتۋتى كەرەك بولدى. مىنە سول ۋاقىتتا قىتايدىڭ التاي، تارباعاتاي وڭىرىندە عانا ەمەس، شەكارانىڭ بەرگى بەتىنە دە اسا تانىمال اۋلەتتىڭ وكىلى رەتىندە قۇل-مۇحاممەد بابامىزدىڭ داڭقى شىعادى.

جاڭا عاسىردى مەنىڭ بابام ابدەن كەمەلىنە كەلىپ، ابىروي-بەدەلى، اقىل-ويى اسقان پايعامبار جاسىندا قارسى الادى. دۇربەلەڭ كەزىندە ەكى بىردەي باۋىرىنان ايرىلسا دا، تاعدىر سىنىنا مويىماي، ۇلكەن اۋلەتتىڭ اتاسى رەتىندە وتباسىنىڭ عانا ەمەس، ءوزىن قارايلاپ كەلگەن بارشا اعايىننىڭ دا اقىلگوي اقساقالى اتانىپتى.

بابامنىڭ كوزىن كورگەن ادامداردىڭ ايتۋىنشا، قۇل-مۇحاممەد ەڭسەلى، كەلىستى، كەلبەتتى، وتە سابىرلى ادام بولىپتى. قانداي بيلىك ايتسا دا، ەش جاققا بۇرا تارتپاي، شاريعاتقا، ار-يمانعا نەگىزدەلگەن اقيقات شىندىقتى ايتادى ەكەن.

ءدال وسى تۇستا اۋەلى اياگوز، كەيىن شاۋەشەككە كەلگەندە بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-سالت، ادەت-عۇرىپتارىندا ورىن العان كەيبىر وزگەشەلىكتەرگە توقتالا كەتكەن ارتىق بولا قويماس.

قاراتاۋدان كەلگەن كوشتىڭ العاشقى لەگىندەگى ساياقىپ، ءمىرحاليد باستاعان قوجالار ساحارا جايىنا، دالا داستۇرىنە بىردەن كوندىگىپ كەتە الماعان. ولاردىڭ كيىم كيىسى، ءجۇرىس تۇرىسى، ءبىر بىرىمەن قارىم-قاتىناسى، ءتىپتى جەتى اتانىڭ ىشىندە ءوزارا قىز الىسىپ، قىز بەرىسە بەرەتىن سالتى ارقا قازاقتارى ءۇشىن ەرسىلەۋ كورىنىپتى. شەيحۇل سەيىت پەن بەردىقوجانىڭ بۋىنى وزدەرىن قۇشاق جايا قارسى العان جەرگىلىكتى قازاق رۋلارىمەن قۇدا-جەكجات بولۋ ارقىلى ەتەنە ارالاسىپ، جاڭا ورتاعا تەز ارادا ءسىڭىسىپ كەتكەن ەكەن. قۇل-مۇحاممەد بابامىزدىڭ كەزىندە ولاردىڭ ءومىر-سالتى مەن تىنىس-تىرشىلىگىندە جەرگىلىكتى حالىقتان ەش ايىرماشىلىق بولماپتى.

رەسەي-قىتاي قارىم-قاتىناسى قانشا رەتتەلسە دە، شەكارانى جاعالاي قونىستانعان قازاقتار اراسىنداعى داۋ-داماي جيىلەي بەرگەن سوڭ ەكى جاق كەلىسىمگە كەلىپ، داۋدى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اتا داستۇرىنە ساي وزدەرىنە شەشكىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدايدى. ول ءۇشىن ارعى-بەرگى بەتتەگى ايتۋلى بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن «جاڭا ەرەجە» جاسالادى. قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ زاڭدارىمەن قاتار شاريعات قاعيدالارىن ساقتاي وتىرىپ جاسالعان وسى ەرەجەنى ءتۇزۋ بارىسىندا توبە ءبيدىڭ ءرولىن سول كەزدە جاسى جەتپىسكە شىققان قۇل-مۇحاممەد اتقارعانىن التاي، تارباعاتاي حالقىنىڭ بىرنەشە بۋىنى ءالى كۇنگە دەيىن جىر قىلىپ ايتادى.

جاڭا ەرەجە تۇزىلگەن سوڭ تارباعاتايدىڭ ەتەگىندەگى شۇباراعاش دەگەن تاماشا جايلاۋدا 1908 جىلدىڭ جازىندا رەسەي مەن قىتايدىڭ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرىنىڭ باقىلاۋىمەن ەكى ەل قازاقتارىنىڭ العاشقى حالىقارالىق سەزى (ەل اۋزىندا بۇل جيىن قۇرىلتاي ەمەس، سياز دەپ اتالعان) وتەدى. بۇعان رەسەي جاعىنان ەمىل-بارلىقتىڭ ەگەسى – ايگىلى قاناعات بولىس باستاعان توپ كەلسە، قىتاي قازاقتارىن مامىربەك ۇكىرداي (بولىس دەڭگەيىندەگى لاۋازىم) باسقارىپ كەلىپتى. بۇل تۋرالى بەلگىلى رەسەيلىك قىتايتانۋشى عالىم، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، التاي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۆ.ا.مويسەەۆ ءوزىنىڭ «روسسيا ي كيتاي ۆ تسەنترالنوي ازي» دەگەن مونوگرافياسىندا ناقتى مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ: «سەزد وتكرىل چۋگۋچاكسكي كونسۋل س.سوكوۆ، پوزدراۆيۆشي ۆسەح سوبراۆشيحسيا س پودپيسانيەم وسوبوگو پروتوكولا وب وتكرىتي. ۆ دەن وتكرىتيا پرەدستاۆيتەلي ستورون سوستاۆيلي تاك نازىۆاەمىي «ەرەجە». دليا رازبورا پرەتەنزي تورگوۆتسەۆ بىلا سوزدانا سۋدەبنايا كوميسسيا ۆو گلاۆە ستارشينوي چۋگۋچاكسكيح تورگوۆتسەۆ حالمۋحامەتوۆىم»، – دەپ جازادى (بارناۋل، 2003, 252-253 بەتتەر).

ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان سوعىس پەن بۇلىنشىلىكتەن ابدەن قاجىپ، قىتاي مەن قالماقتىڭ تالاۋىنا تۇسكەن حالقىمىزدىڭ ەندى عانا ەسىن جيىپ، ەڭسەسىن كوتەرگەن كەزدە وتكەن بۇل جيىن شەكارا بويىنداعى قازاقتار ءۇشىن ۇلكەن تاريحي وقيعا بولدى. ەكى جاقتىڭ دا توبە ءبيى بولىپ، بارلىق داۋ-دامايدى قارا قىلدى قاق جارىپ، ادىلدىكپەن شەشكەن قۇل-مۇحاممەدتىڭ داڭقى التاي، تارباعاتاي قازاقتارى اراسىنا كەڭىنەن جايىلادى. ونىڭ تۋرا بيلىگىنە ريزا بولعان قازاقتار: «ءبىزدىڭ قۇلمەت قاجى (بابامىزدى حالىق وسىلاي اتاپ كەتكەن) قىتاي مەن ورىس اكىمدەرىن قالاي قۇرداي جورعالاتتى. قۇران، حاديستەن مىسال كەلتىرىپ، زاۋلاتقاندا مانجۋلەردىڭ ءوزى ماڭگىرىپ قالعان جوق پا»، – دەپ ونىڭ بيلىگىن قىتايلار الدىندا قازاق مەرەيىنىڭ ارتىپ، مۇسىلمان ءدىنىنىڭ ۇستەم بولعاندىعى رەتىندە باعالاپتى.

سەزد التاي، تارباعاتاي قازاقتارىنىڭ ەسىندە ۇزاق ۋاقىت جاتتالىپ قالادى. وندا مامىربەك ۇكىرداي شەكارانىڭ قوس تاراپىنان كەلگەن قانداس باۋىرلارى ءۇشىن بۇرىنعى سوعىستارداعى جازىقسىز قۇربان بولعاندار رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىتىپ، كوكقاسقا شالىپ، ۇلان-اسىر اس بەرەدى. شەكارانىڭ ارعى، بەرگى بەتىنەن تۇگەل جينالعان قازاقتار شۇرقىراي تابىسىپ، ات شاپتىرىپ، بالۋان كۇرەستىرىپ، ءتۇرلى ويىن-ساۋىقتار وتكىزىپ، ەسىن جيىپ، ەڭسەسىن تىكتەيدى.

استا تاعى ءبىر تاريحي وقيعا ورىن الىپ، قازاقتىڭ ارقالى اقىنى، بۇلبۇل كومەي ءانشىسى اسەت پەن كارىباي اقىن ايتىسقا تۇسەدى. بۇل دەرەكتى ايتىستىڭ 1981 جىلى پروفەسسور ب.ابىلقاسىموۆ پەن 1986 جىلى بەلگىلى جازۋشى ب.نۇرجەكەەۆ جازىپ العان تورتاي جاعىپاروۆ نۇسقاسىنداعى:

«جىگىتتەر كوكتۇماعا بارعان جەرىم،

دامىنە شۇباراعاش قانعان جەرىم.

ەر ونەرى كەم بولماي، تاۋىپ ەبىن،

اسەتتى ءسۇرىندىرىپ، شالعان جەرىم.

اسەت توقتاپ، كارىباي جەڭدى دەگەن،

اتاقتى حان سيازدا العان جەرىم»، – دەگەن جولدار راستايدى (اسەت نايمانباەۆ. شىعارمالار. الماتى، «جازۋشى»، 1988, 143-بەت).    

قۇل-مۇحاممەد بابامىزدىڭ توڭىرەگىندە ۇنەمى ونەرلى، ءبىلىمدى جاستار جينالىپتى. سولاردىڭ ىشىندە بابالارى قاراتاۋدان بىرگە كەلگەن، وزىنەن 20 جاستاي كىشى اتالاس ءىنىسى جۇسىپبەك شايحىسلامۇلى دا بولعان. ول جاس كۇنىنەن قۇل-مۇحاممەدتىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورىپتى. كەيىن اعاسىنىڭ كەڭەسىمەن شىعىس اقىندارىنىڭ داستۇرىنە ساي «شاكىر-شاكىرات»، «ءجۇسىپ-زىليقا»، «داريعا قىز»، «سال-سال» اتتى ءدىني داستاندار جازىپ، ونى قازان، ۋفا، تاشكەنت قالالارىندا جاريالايدى. جۇسىپبەك قوجا قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى سانالاتىن «قىز جىبەك»، «الپامىس باتىر»، «ايمان-شولپان»، «كەنەسارى-ناۋرىزباي» ت.ب. جىرلارىن دا ەل اۋزىنان جازىپ الىپ، باستىرىپ شىعارادى. جالعىز ءوزى تۇتاس ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ، سوڭىنا مول مۇرا قالدىرعان جۇسىپبەك اتامىز 1937 جىلى قىتاي جەرىندە دۇنيە سالدى.

قۇل-مۇحاممەد اتامىزدىڭ باتاسى مەن اقىل-كەڭەسىن العانداردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ ارقالى اقىنى اسەت نايمانباەۆ.

اسەت اقىن شاۋەشەكتىڭ ءدال ىرگەسىندەگى (اراسى 20 شاقىرىمداي جەر) باقتى (بۇرىنعى اتى كوكتۇما) اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن. اۋىلداعى مەدرەسەدە شاۋەشەكتەگى مەشىتتىڭ العاشقى يمامى بولعان شەيحۇل سەيىتتىڭ نەمەرە ءىنىسى ەشەن سەيىت ءدارىس وقىعان. جاس اسەتتىڭ ەشەن سەيىتكە ارنالعان ولەڭى دە بار جانە ول اقىننىڭ بىرنەشە جيناعىنا ەندى.

اسەتتىڭ بۇگىندە ءار قازاق جاقسى بىلەتىن «ءىنجۋ-مارجان»، «اسەت»، «ماقپال»، «قيسمەت» ت.ب. اندەرى اۋەلى قىتاي قازاقتارى اراسىنا كەڭىنەن تاراپ، كەيىن بۇكىل قازاق دالاسىن شارلاپ كەتتى. شىعىس اقىندارى داستۇرىمەن جازىلعان «ساليحا-سامەن»، «اعاش ات»، «پەريزات»، «ءۇش جەتىم قىز» ت.ب. داستاندارى دا الدەنەشە رەت باسىلدى. اسەت  اقىن دا تاعدىر جازۋىمەن شەكارانىڭ ارعى بەتىندە دۇنيە سالدى.

اتامىزبەن جاقسى ارالاسقان ادامداردىڭ ءبىرى تاتار-نوعاي اراسىنان شىعىپ، قازاقتارعا ءبىرجولاتا ءسىڭىسىپ كەتكەن، باقتى مەن شاۋەشەكتى كەزەك مەكەن ەتكەن ايتۋلى تاريحشى، «تاۋاريح حامسانىڭ» اۆتورى قۇربانعالي حاليدي بولدى.  قۇربانعالي ءحاليديدىڭ كىتابىن مۇحتار اۋەزوۆ تە وقىپتى. ونىڭ قازاقتىڭ ەسكىلىكتى ادەت-عۇرىپتارى تۋرالى جازبالارىن «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ بوجەيدىڭ اسى بەرەتىن تۇستا شەبەرلىكپەن پايدالانعان.

پايعامبار جاسىنان ەركىن اسقان شاعىندا التاي، تارباعاتاي قازاقتارىنا اقىلگوي ابىز، تۋرا بيلىگىمەن داڭقى كەتكەن قۇل-مۇحاممەدتى شەكارانىڭ بەرگى بەتىندەگى قازاقتار دا ەرەكشە سىيلاپتى. قابىرعا جەتپەس قالىڭ قاراكەرەيگە بيلىك جۇرگىزگەن اتاقتى سۇلەيمەن بيگە ارنالىپ، 1906 جىلى شەكارانىڭ ءدال تۇبىندەگى لەپسى ۋەزى ەمىل بولىسىنىڭ جەرىندە وتكەن ۇلان-اسىر استا قۇل-مۇحاممەد تاعى دا توبە بي سايلانادى.

شاۋەشەكپەن شەكارالاس ءبىر عانا لەپسى ۋەزىن 1905 جىلى 17 بولىس ەل جايلاپتى. بۇگىندە ەل جادىنان وشە باستاعان سول اعالاردىڭ ارۋاعى ريزا بولۋ ءۇشىن ەسىمدەرىن اتاپ ايتار بولساق، الاكول بولىسىندا – الەكە بيسارين, اقشاۋلىدە – رايىت شىنتەمىروۆ, ارعاناتىدا – مۇحامەدعالي بيسەنبين، اياگوزدە – مۇحامەدشا سەمباەۆ, بالقاش-لەپسىدە – قاسىم سيكەنباەۆ, بارلىقتا – ومار قۇربانوۆ, باتىس شىنجىلىدا – شىمبەك ارقانباەۆ، قاراقولدا – تاۋىربەك شىنعوجين, قىسقاش-سادىردا – تاسىبەك بازاروۆ، ماقانشى-سادىردا – قۇربانعالي اراپوۆ, مامبەتاي-قىسقاشتا – ساۋرىق مىرزاعارين, مىرزاتاي-قاراسۋدا – مۇحامەدكارىم حاسەنوۆ, تاۋقۇم-بالقاشتا – شاكىرت ساڭقايباەۆ, ءۇرجاردا – قاسىمجان قالەكوۆ, شارباقتىدا – دۋلات بايبىلوۆ, شىنجىلىدا – ابسەيىت بەكىشەۆ, ال ەمىل بولىسىندا قاناعات سۇلەيمەنوۆ بولىستىق قىزمەت اتقاردى. اس بەرگەن سۇلەيمەن ءبيدىڭ بەل بالاسى، مول داۋلەتىمەن، مىرزالىعىمەن داڭقى شىققان ايگىلى قاناعات بولىس وسى ەدى.

اكەمنىڭ ايتۋىنشا، قاراكەرەيدەن تارايتىن اتاقتى بايىس بايدىڭ «بەس بايىس» اتانعان بەس ۇلى جانە بەس اعاسىنىڭ ورتاسىندا ەركە وسكەن ماقتا سۇلۋ اتتى قىزى بولعان. بايىس اتامىز ماقتانى پايعامبار تۇقىمى دەپ، تۇركىستاننان كەلگەن توقتارقوجا اتتى قوجاعا قوسادى. ودان بايجىگىت، جانجىگىت اتتى ەكى ۇل دۇنيەگە كەلگەن. جانجىگىت جاس كۇنىندە تۇركىستان جاققا كەتىپ، بايجىگىت بايىس بايدىڭ تاربيەسىندە وسەدى. بايجىگىتتەن جۇمىق، توعاس، مامبەت، قاراقۇرساق اتتى ءتورت ۇل تاراپ، ءبىر تايپا ەلگە اينالادى. قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ پەن وسى وڭىردەن شىققان الاش ارداگەرى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ ەڭبەكتەرىندە ءجيى اتالاتىن قالىڭ بايجىگىتتەر ءدال وسى ءتورت كوكجالدان ءوسىپ-ونگەن. مامبەتتەن ءومىر، كۇشىك، كۇدىر، قوجاقۇل، ال، قوجاقۇلدان ايگىلى حان باتىر، دارابوز قابانباي، قابەكەڭنەن بولسا ادىلبەك باتىر تارايدى. ادىلبەكتىڭ سۇلۋشاش دەگەن بايبىشەسىنەن سۇلەيمەن تۋعان. توقتارقوجانىڭ تاريحىن جاقسى بىلەتىن سۇلەيمەن قۇل-مۇحاممەدتى وزىنە جاقىن تارتىپ،  ەتەنە ارالاسىپتى. بي اۋلەتىندەگى ايتۋلى وقيعالاردىڭ كوپشىلىگىندە ءبىزدىڭ بابامىز ءجۇرىپتى. ۋاقىتى جەتكەنىن شامالاعان سۇلەيمەن بي ءوزىنىڭ جانازاسىن شىعارتۋدى جان قيىسپاس دوسى قۇل-مۇحاممەدكە وسيەتتەگەن ەكەن.

سۇلەيمەننىڭ اسى رەسەي جانە قىتايدىڭ ۇزاققا سوزىلعان قىرعي-قاباق جاعدايى وزگەرىپ، ەكى ەل اراسىندا ەركىن قارىم-قاتىناس ورنىققان، مامىرجاي تىرلىك پەن مال ساۋداسىنان اسىعى الشىسىنان تۇسكەن قازاقتاردىڭ مەيماناسى تاسا باستاعان كەزىندە ءوتىپتى.

اسقا لەپسى عانا ەمەس، تۇستىكتە – قاپال، تەرىسكەيدە – زايسان، باتىستا – قارقارالى، شىعىستا – شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى قازاقتاردىڭ ءتورت بولىسى – مامىربەك تورە، دامەجان، ەڭسە، جالباعاي ۇكىردايلار باستاعان  يگى جاقسىلارى تۇگەل قاتىسىپتى.

رەسەيدە اۋەلى ءبىرىنشى ورىس توڭكەرىسى (1905-07), كەيىن ون التىنشى جىلعى كوتەرىلىس پەن ازامات سوعىسى سياقتى بۇلىنشىلىكتەردىڭ الدىندا، ەل امان، جۇرت تىنىشتا بولعان بۇل استى قازاق دالاسىندا دۇركىرەپ وتكەن ەڭ سوڭعى اس دەپ ايتۋىمىزعا تولىق حاقىمىز بار.

استا 300-دەي ات قاتىسقان الامان بايگە، ورىس، قىتاي، ۇيعىر بالۋاندارى باق سىناعان كۇرەس، ۇلتتىق ويىنداردىڭ سان الۋان تۇرلەرى ۇيىمداستىرىلادى. اس سوڭىندا اتا داستۇرىنە ساي ورىس، قىتاي، تاتار ساۋداگەرلەرىنىڭ بازارعا شىعارعان بۇكىل بۇيىمدارى «حان تالاپايعا» ءتۇسىپ، ونىڭ قۇنىن قۇل-مۇحاممەدتىڭ بيلىگىمەن اس يەسى قاناعات بولىس ءوندىرىپ بەرەدى.

اسقا قاپال ۋەزىنەن اتاقتى مامان، تۇرىسبەكتەر دە قاتىسقان. ولارمەن بىرگە ەرە كەلگەن 12-13 جاسار ءىلياس جانسۇگىروۆ تە بايگەگە تۇسەدى. جاس بالانىڭ ءدال وسى استا كورگەن-بىلگەن اسەرلەرى كەيىن «قۇلاگەر» پوەماسىنىڭ وزەگىنە ورىلەدى.

بۇل تۋرالى سەمەي وڭىرىنەن شىققان تالانتتى اقىن، جازۋشى، شەجىرەشى امانجان جاقىپوۆ: «قۇلاگەر» پوەماسىنداعى ساعىنايدىڭ اسى – سۇلەيمەننىڭ اسى. اقان – اسەت. قۇلاگەردىڭ ۇستىندەگى بالا – ءىلياستىڭ ءوزى. جىققان بالۋانى – ابدىلدابەك. قۇساق كولى – الاكول. بۇلار – سيمۆول»، – دەپ جازادى (جاقىپوۆ ا.، حان باتىر قابانباي. ا.، 2001, 111-بەت). ءى.جانسۇگىروۆ ءومىرىن ستۋدەنت كەزىنەن زەرتتەگەن زەردەلى اقىننىڭ بۇل پىكىرىمەن كەلىسپەۋ قيىن.

سۇلەيمەن اتامىز ءوزىن قالىڭ قاراكەرەيدىڭ ىشىنە ەمەس، شەكارانىڭ تۋرا اۋزىنا، جوڭعار قاقپاسىنىڭ تۇسىنا قويدىرۋعا وسيەت ەتىپتى. ءبيدىڭ بۇل شەشىمى ۇرپاعى ەشۋاقىتتا اتاسىنىڭ سۇيەگىن جات ەلدە قالدىرماي، قىزعىشتاي قورىپ ءجۇرسىن دەگەن الىستى بولجاعان كورەگەندىكتەن تۋىنداسا كەرەك. شىندىعىندا، قانشالىقتى اۋمالى-توكپەلى زامان بولسا دا، مامبەت ۇرپاقتارى اتاسىنىڭ سۇيەگى جاتقان كيەلى ورىندى ەشۋاقىتتا تاستاپ كەتپەگەن. بابانىڭ ەنى 20, ۇزىندىعى 63 مەترلىك الىپ مازارى جاربۇلاق اۋىلىنان 10 شاقىرىمداي قاراعاش دەگەن جەردە ءالى كۇنگە دەيىن تاريح پەن ۋاقىتتىڭ سىنىنا توتەپ بەرىپ، مۇرتى بۇزىلماستان تۇر.

حالقىنا قورعان بولىپ، بابالار داڭقىن اسىرعان قاناعات بولىس ۇركىنشىلىك زاماندا قىتايعا وتەدى. ول جاقتا دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، 1938 جىلى اباقتىعا جابىلعان ەسىل ەر قىتاي تۇرمەسىندە كوپ ازاپ شەگىپ، 1942 جىلى وپات بولىپتى.

قۇل-مۇحاممەد بابامىز باقيلىق بولعان سوڭ اۋلەت بيلىگىن قوجادان 20 جاس كىشى، سول كەزدە جاسى 63-كە كەلگەن زىليمان اجەمىز الىپ، بايبىشە-توقالدىڭ بالاسى دەپ الالاماي قۇل-مۇحاممەدتەن قالعان مول داۋلەتتى ءتورت ۇلعا تەڭدەي ەتىپ ءبولىپ بەرىپتى.

زامان العا جىلجىپ، ەندىگى كەزەڭدە تاريح ساحناسىنا شەيحۇل سەيىتتىڭ قوجاحمەت، ەسكەندىر، سەيداحمەت، اكەتاي اتتى ءتورت ۇلى شىعادى.

قوجانىڭ بايبىشەسى – ايىم اجەمىزدەن تۋعان قوجاحمەت پەن ەسكەندىر اتالارىمىز بابا ءداستۇرىن ۇستانىپ، عۇمىرىن ءدىن ىسىنە ارناپتى. «ەشەن سەيىت» مەشىتىنە يمام بولىپ، شاۋەشەك مەدرەسەسىندە بالا وقىتىپتى. قوجانىڭ ەكىنشى ايەلى زىليمان اجەمىزدەن تۋعان سەيداحمەت پەن اكەتاي وزگەشە جول تاڭدايدى.

پەتەربۋرگ كەلىسىمىنەن كەيىن رەسەي تاراپى شىڭجاڭ ولكەسىندەگى، قۇلجا، شاۋەشەك، ۋرگا، قوبدا، ۇلاسۋتاي، حامي، تۇرفان، ءۇرىمجى قالالارىندا كونسۋلدىقتار اشادى. ەرتىس پەن ىلەدە جۇك ارتقان پاروحودتار جۇزە باستايدى. تەك 1903-1904 جىلدارى رەسەي-قىتاي ساۋدا اينالىمى 15-20 ميلليون رەسەي رۋبلىنە جەتەدى. بۇل كەشە عانا سوعىس جاعدايىندا بولعان ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسى ايتارلىقتاي وسكەندىگىنىڭ بەلگىسى ەدى. قازاقتاردىڭ ارقا توسىنەن باتىس قىتايعا قاراي ايدالعان مىڭعىرعان مالى ساۋدانىڭ كورىگىن قىزدىرا تۇسسە، رەسەيگە قاراي قىتايدىڭ الۋان ءتۇرلى جىبەك، ماتا بۇيىمدارى، حوش ءيىستى شايلارى جەتكىزىلدى.

عاسىر باسىندا رەسەيدە زور تابىسپەن جۇرگىزىلگەن ستولىپين رەفورماسىنىڭ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى 2 ەسەگە جۋىق، ال ونەركاسىپ ونىمدەرى 5 ەسەدەن استام وسەدى. بۇل رەسەيمەن شەكارالاس قىتاي ولكەسىندە دە كاپيتاليزمنىڭ دامۋىنا يگى اسەرىن تيگىزىپ، ورىس كاپيتالىنىڭ كومەگىمەن جاڭا زاۋىت، فابريكا، ءوندىرىس ورىندارى جانە وندا قىزمەت ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ وتباسىنا ارنالعان ورىس مەكتەپتەرى مەن گيمنازيالارى اشىلادى.

ءدال وسى تۇستا قۇل-مۇحاممەدتىڭ ورتانشى ۇلى سەيداحمەت اتامىزدىڭ دا باعى جانىپ، ساۋداسى جۇرە باستايدى. اكەسىمەن بىرگە تالاي مارتە شەكارانىڭ ارعى بەتىندە لەپسى، زايسان، قارقارالى ۋەزدەرىندە بولىپ، رەسەيدە قالىپتاسقان جاعداي مەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ جايىن جاقسى مەڭگەرگەن ىسكەر جاس اعالارى مەن ءىنىسىنىڭ داۋلەتىن بىرىكتىرىپ، ورىس، تاتار كوپەستەرىنىڭ ۇلگىسىمەن بىلەك سىبانا شەكارالىق ساۋداعا كىرىسەدى. باعى جانىپ، مول بايلىققا كەنەلەدى. ونىڭ ىشكى قىتايدان تارتقان ساۋداسى اياگوز، سەمەي بازارلارىنان اسىپ، الدى ومبى مەن قازانعا جەتەدى. سەيداحمەت اتامىزدىڭ تاتار كوپەستەرىمەن ىسكەرلىك بايلانىس ورناتۋعا وسى حالىقتان العان حابيبجامال اجەمىزدىڭ ساۋداگەر اعالارىنىڭ تيگىزگەن اسەرى از بولماعان سياقتى. وسىلايشا، وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىندا-اق سەيداحمەت اتامىزدىڭ اتاعى التاي، تارباعاتاي وڭىرىنە شىعا باستايدى.

كوپ ۇزاماي رەسەيدە الاشاپقىن كەزەڭ باستالادى. ەلدى اۋەلى قازان توڭكەرىسى، كەيىن ازامات سوعىسىنىڭ لاڭى جايلاپ، قىتايعا قاشقان ورىنبور كازاكتارىنىڭ اتامانى دۋتوۆ، اتامان اننەنكوۆ، گەنەرال باكيچتىڭ اسكەرلەرى شەكاراداعى قازاق اۋىلدارىن شاۋىپ، مال-مۇلكىن تالان-تاراجعا سالادى. توناۋعا كوپ ۇشىراعان قاناعات بولىس، الىمعازى بولىس، جاسبولات بولىستار  قىتاي جەرىنە وتەدى. ولاردىڭ تارباعاتايدىڭ ەتەگىندەگى مامىربەك تورە، كوكسەگەن ۇكىردايلاردىڭ جەرىنەن قونىس الۋى مەن شاۋەشەك قالاسىنان ساۋداسىن اشۋىنا قىتايدىڭ جاي-جاپسارىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن سەيداحمەت اتامىز باستاعان قۇل-مۇحاممەدتىڭ ءتورت ۇلى قامقورلىق قولىن سوزىپتى.

سەيداحمەت قاجىنىڭ ەل ەسىندە قالعان تاعى ءبىر يگىلىكتى ءىسى – 1932-1933 جىلداردا اشارشىلىققا ۇشىراپ، ارىپ-اشىپ شەكارا اسقان قازاقتارعا شاۋەشەك بايلارىنىڭ باسىن قوسىپ، كومەك ۇيىمداستىرۋى. زايسان، اياگوز، ءۇرجار، ماقانشىدان شۇبىرعان جۇرتتى قابىلداپ قانا قويماي، كاسىپكە باۋلۋ ىسىنە دە كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپتى. «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى»، – دەگەندەي، اتامىزدىڭ وسىنداي قامقورلىعىن 50-60-شى جىلدارى قايتادان ەلگە ورالعان قازاقتاردىڭ تالاي يگى جاقسىلارىنىڭ ۇلكەن ريزالىقپەن ەسكە العاندارىن مەن بالا كەزىمنەن ەستىپ ءوستىم. سەيداحمەت اتامىز قىتاي رەۆوليۋتسياسىنىڭ قارساڭىندا 1947 جىلى دۇنيە سالىپتى. اتامىزدىڭ قالىڭ نايماننىڭ تۋما رۋىنان شىققان جەڭىسحان اتتى اجەمىزدەن تۋعان سەيىت-مۇحاممەد اتتى ۇلى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قابدەش جۇمادىلوۆپەن شاۋەشەك گيمنازياسىندا ءبىر سىنىپتا وقىدى. قابدەش اعامىز ەلگە ورالعاندا سەيىت-مۇحاممەد پەكيندەگى ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ونى تامامداعان سوڭ ۇرىمجىدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىتاي ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاندا اعامىز ەلگە ورالىپ، جاسى ۇلعايعانىنا قاراماستان الماتىداعى بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتەردە قىتاي تىلىنەن ءدارىس وقىدى.

مەنىڭ ءوز اتام اكەتاي قۇل-مۇحاممەدتىڭ ءتورت ۇلىنىڭ ءسۇت كەنجەسى ەكەن. اكەسىنىڭ داڭقى شارىقتاپ تۇرعان كەزدە دۇنيەگە كەلگەن ول بالا كەزىنەن-اق بۇكىل اۋلەتتىڭ الاقانعا سالعان ەركەسى اتانىپتى. شاۋەشەك مەدرەسەسىن تامامداعان سوڭ ارى قاراي وقۋدى دا، اعاسىنىڭ سوڭىنا ەرىپ، ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋدى دا قالاماپتى. ەركە جيەندى شەرۋشى كەرەيدىڭ نەبىر قۇسبەگى، اڭشى، مەرگەندەرى شىققان ۇزىنمىلتىق اتاسىنىڭ رۋباسى سانالاتىن بۇرشاقباي ناعاشىسى دا ەرەكشە جاقسى كورگەن ەكەن. سوندىقتان اكەتاي اتامىز ۋاقىتىنىڭ كوپشىلىگىن قالانىڭ قىم-قۋىت تىرلىگىنەن گورى سەيىل-سەرۋەن قۇرۋعا قولايلى قىردا، جايلاۋدا بۇرشاقباي ناعاشىسىنا قونىس بولعان ساي-سالاسىندا ءمولدىر سۋلى وزەندەرى سارقىراپ، سىڭسىعان قاراعاي-سامىرسىندارى كوككە ورلەگەن جاننات ولكە – مايلى جايىردا وتكىزىپ، يت جۇگىرتىپ، قۇس سالىپ، سەرىلەۋ عۇمىر كەشىپتى.

اكەتاي اتامىزدىڭ كەرەيدەن العان ءرىسبۇبى اتتى بايبىشەسى ءبىر قىز تۋىپ، ەكىنشى پەرزەنتىن دۇنيەگە اكەلەردە قايتىس بولىپتى. اناسى زىليمان ۇلكەن ۇلدارىمەن اقىلداسا كەلىپ اكەتايعا باقتى مەشىتىنىڭ يمامى بولعان، ۇلكەن داموللا اۋليەحان يشاننىڭ جالعىز قىزى ءۇمىتتى ايتتىرادى. سەيىت قوجالار اۋلەتىنەن تارايتىن اۋليەحان يشان ناعاشىمىز دا بار عۇمىرىن ءدىن ىسىنە ارناعان جان بولىپتى. ۇركىنشىلىك كەزىندە ءبىراز جىلدار شاۋەشەكتى پانالاسا دا، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن باقتىدا تۇراقتاپ قالعان ەكەن. ول كىسىنىڭ ءوز قولىمەن ءوسىرىپ، باپتاعان سايالى باعى باقتى اۋىلىندا «يشان باعى» دەگەن اتپەن بەرتىنگە دەيىن ساقتالدى.

اۋليەحان ناعاشىمىزدىڭ ۇلكەن ۇلى قۇبرياحان 1937 جىلدىڭ رەپرەسسياسىنا ۇشىرايدى. ودان كەيىنگى ۇلى باتىر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرلىكپەن قازا تابادى. مۇحيتدين دەگەن ۇلى مايداننان اۋىر جاراقات الىپ، ەلگە ورالعان سوڭ اياگوز اۋدانىنىڭ مىڭبۇلاق اۋىلىندا ءومىر ءسۇرىپ، بەرتىندە قايتىس بولادى. قۇبرياحاننىڭ قىزى مۇباراك اپامىز ۇزاق جاساپ، وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا الماتى قالاسىندا دۇنيە سالدى.

اكەتاي اتامىز اۋليەنىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن سوڭ ساۋىق-سايراندى ازايتىپ، بىرتوعالاۋ تىرشىلىككە كوشىپتى. وعان اكەسىنەن ءبىلىم العان، ەسكىشە ساۋاتى مول، مىنەزى سابىرلى، سالماقتى ءۇمىت اجەمىزدىڭ دە تيگىزگەن اسەرى از بولماعانعا ۇقسايدى. ءۇمىت اجەمىزدىڭ اياعى قۇل-مۇحاممەد اۋلەتىنە قۇتتى بولىپ، ول كىسى ابرار، سۇلتان اتتى ەكى ۇل، تۇرسىن ەسىمدى ءبىر قىز دۇنيەگە اكەلەدى. ەرەكشە كورىكتى، اقىلدى ازامات بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقان سۇلتان ءجاسوسپىرىم كەزىندە دۇنيە سالىپ، ەركەك كىندىكتەن اكەم ابرار اكەتاي ۇرپاعىن جالعاستىرادى.

اكەتاي اتامىز ەڭسەگەي بويلى، قاپساعاي دەنەلى، قۋاتتى، قارۋلى ادام بولىپتى. اكەمنىڭ ايتۋىنشا ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كەنجەسى مۇراتقالي اتاسىنا قاتتى ۇقسايدى ەكەن. ەشكىم بەتىنەن قاقپاي ەركىن وسكەندىكتەن اتامىز بىربەتكەي، تۋراشىل، قايتپاس قايسارلىعىمەن ەل ەسىندە قالىپتى. اعاسى سەيداحمەتتىڭ ارقاسىندا تىرلىكتە ەش قيىنشىلىق كورمەي، باقۋاتتى ءومىر ءسۇرىپتى. اكەتاي اتامىز 1961 جىلى 73 جاسىندا كوز جۇمدى. ۋاقىتىنىڭ جاقىنداعانىن سەزگەن ول بالاسىنا ءوزىن شاۋەشەكتەگى بابالارىنىڭ جانىنا جەرلەۋدى وسيەت ەتىپتى. ءوزى كورگەن سوڭعى نەمەرەسى بولعاندىقتان شىعار اكەتاي اتامىزدىڭ ماعان ەرەكشە مەيىرى تۇسكەن ەكەن. سول كەزدە داڭقى الەمدى شارلاپ كەتكەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قۇرمەتىنە اتىمدى مۇحتار قويىپ: «اللا ءساتىن سالسا، ءتۇبى مۇحتار اعاسىن تابار»، – دەپتى. بابالارىمىزدىڭ ايتقانى كەلىپ، ۇلى مۇحاڭنىڭ ءوزىن كورمەسەك تە، ماڭگى ولمەس شىعارمالارىن وقىپ وستىك. ۇلى مۇراتپەن اعالى-ءىنىلى ادامداي ەرەكشە سىيلاستىقتا بولىپ، بەردىقوجا مەن شەيحۋل سەيىتتەن باستالاتىن بابالار دوستىعىن جالعاستىردىق.

اكەتاي اتام باقيلىق بولعان سوڭ ءۇمىت اجەم مەنى ءوز باۋىرىنا سالىپ ءوسىردى. ءبىرىنشى سىنىپقا بارعانشا اجەمنىڭ قوينىندا جاتتىم. اجەمنىڭ كوزى تىرىسىندە اكە-شەشەم مەنى ەشۋاقىتتا ەركەلەتىپ، اتا-انالىق سەزىمدەرىن كورسەتكەن ەمەس. سوندىقتان مەن ءوز اكەمدى ءالى كۇنگە دەيىن وزگە اعا-ىنىلەرىم سياقتى «كوكە» دەمەي «اعا» دەۋمەن كەلەمىن.

اسىلزادا

اكەتاي اتامىز دۇنيە سالعاننان كەيىن بابالار كوشىن ابرار اكەتايۇلى جالعاستىردى. اكەمنىڭ ەسىمىن ارابشادان اۋدارساق، «اسىل تەكتى» دەگەن ماعىنا بەرەدى، ال قازاق ونى ءبىر ءسوزدىڭ-اق قاۋىزىنا سىيعىزىپ «اسىلزادا» دەيدى.

ابرار اكەتايۇلى 1926 جىلدىڭ 1-ءشى جەلتوقسانىندا بابالارىم ءۇشىن قۇتتى قونىس بولعان شاۋەشەك قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. اۋەلى شاۋەشەك ورتا مەكتەبىندە وقىپ، جوعارى سىنىپتاردا  گيمنازياعا اۋىسادى. قىتاي، ورىس تىلدەرىن اجەپتاۋىر مەڭگەرىپ، بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرگەن زەرەك جاستىڭ گيمنازيانى ۇزدىك ءبىتىرىپ، جوعارى وقۋعا تۇسۋگە تالپىنىس جاساۋى بۇكىل شىعىس تۇركىستاندى قامتىعان «ءۇش ايماق» كوتەرىلىسى اتتى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ءسويتىپ ونىڭ ومىرىندە كۇتپەگەن جاعدايلار باستالىپ كەتتى.

وتىزىنشى جىلداردان باستاپ شىڭجاڭ ولكەسىن ەركىن بيلەپ-توستەگەن شەن شيتساي كەڭەس وداعىنىڭ ىقپالىندا بولدى جانە ول مۇنى ورىستاردى، كوممۋنيستەردى ەرەكشە جاقسى كورگەندىكتەن ەمەس، ماجبۇرلىكتەن ىستەدى. جاپوندار 1932 جىلى سولتۇستىك-باتىس قىتايدى باسىپ الىپ، وزىنە باعىنىشتى «مانجۋ-گو» اتتى قۋىرشاق مەملەكەت ورناتادى. ونىڭ باسىنا يمپەراتور پۋ ي-ءدى وتىرعىزعانىمەن، جاپوندار بيلىكتى تۇگەلدەي ءوز قولىندا ۇستادى. ولار مانجۋ-گو ارقىلى قازبا-بايلىقتارعا باي شىڭجاڭ ولكەسىن باسىپ الۋدى ستراتەگيالىق ماقسات رەتىندە الدىنا قويدى. ىشكى قىتايدا رەۆوليۋتسيالىق تولقۋلار ورىن الىپ، ەلدىڭ سولتۇستىك شىعىسى جاپوندار قولىنا وتكەندە شىعىس قىتايمەن بايلانىسى ۇزىلگەن شەن شيتسايدىڭ كەڭەس وداعىمەن دوستىق قاتىناس ورناتۋدان باسقا امالى قالمادى. شەن شيتساي كەڭەستىك باعىت ۇستانسا دا، ولكەدەگى قازاق، ۇيعىر، تاتار، دۇنگەن ۇلتتارىنا قارسى ساياسات جۇرگىزدى. بۇل 1931 جىلى باستالعان تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە اكەپ سوقتىرىپ، ولار التاي ولكەسىنەن قىتايلاردى تۇرە قۋىپ شىعادى. وسى كەزدە كەڭەس وداعى ءوز ساتەلليتىنە كومەك رەتىندە قىزىل ارميا بولىمدەرىنەن «التاي ازاتتىق ارمياسى» اتتى ۇلكەن اسكەري قۇراما جاساقتاپ، ولار قىتاي شەكاراسىنان ءوتىپ، التايدى قايتادان شەن شيتساي بيلىگىنە قاراتادى.

اقش، ۇلىبريتانيا، جاپونيا كسرو-نىڭ بۇل ارەكەتىن اگرەسسيا دەپ ايىپتاپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن ايعاي-شۋ كوتەرەدى. ناتيجەسىندە ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتى 1934 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە «سينتسزيان تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلداپ، ولكەدە جالپى سانى 350 ادامنان عانا اسپايتىن شەكتەۋلى اسكەري كونتينگەنت قالدىرۋ جونىندە توقتامعا كەلەدى. شەن شيتسايعا اسكەري اقىل-كەڭەس بەرىپ، ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان تاجىريبەلى كەڭەس وفيتسەرلەرىنەن تۇراتىن شەكتەۋلى وسى توپ ولكە باسشىسىنىڭ باسقان ءىزىن اڭدىپ، ونى ۇنەمى ماسكەۋگە بايانداپ وتىردى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى جەڭىلىستەردەن كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ كۇنى بىتۋگە تاياۋ دەپ ويلاعان ارامزا باسشى شەن شيتساي كۇرت اينىپ، وداققا قارسى باعىتتالعان ساياسات جۇرگىزە باستايدى. ءدال وسى كەزدە وسپان باتىر باستاعان التاي قازاقتارى 1943 جىلى قىتاي اسكەرىنە قارسى شىعىپ، كەڭەس وداعى وعان موڭعوليانىڭ باسشىسى چويبالسان ارقىلى اسكەري كومەك كورسەتەدى. كوپ ۇزاماي وسپانعا تارباعاتاي جانە ىلە ايماعىنىڭ كوتەرىلىسشىلەرى قوسىلىپ، بۇكىل شىعىس تۇركىستاندى «ءۇش ايماق توڭكەرىسى» دەگەن اتپەن تانىلعان رەۆوليۋتسيا ءورتى شارپىدى. بۇل كەزدە ولكەدە ءبىر كەزدەگى پاتشا ارمياسىنىڭ اق گۆارديا ساپىندا شايقاسقان سولداتتار مەن وفيتسەرلەردەن قۇرالعان 20 مىڭعا جۋىق ورىس ەميگرانتتارى تۇراتىن. كەڭەس وداعى ولكەدە استىرتىن قىزمەت ىستەيتىن بارلاۋشىلار ارقىلى ولارعا قارۋ-جاراق ۇلەستىرىپ، ءتۇرلى پارتيزان وتريادتارىنىڭ قۇرامىنا تارتادى. كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1946 جىلدىڭ 26 قاڭتارىنداعى جارلىعىمەن قىتاي جەرىندەگى كوتەرىلىسكە قولداۋ كورسەتكەن بارلىق ورىس ەميگرانتتارى مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە اقتاۋ (رەابيليتاتسيا) جاريالاندى.

وسى تۇستا شىڭجاڭداعى اقش پەن ۇلىبريتانيا ەلشىلىكتەرى دە ءوز قىزمەتىن جانداندىرىپ، استىرتىن جۇمىسىن ورىستەتە تۇسەدى. اقش 1943 جىلى ۇرىمجىدەن جاڭا كونسۋلدىق اشىپ، كاپيتاليستىك باعىت ۇستانعان گوميندان بيلىگىنىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركەدى. گەرمانيا تيبەتتى زەرتتەۋ دەگەن جەلەۋمەن عىلىمي ەكسپەديتسيا جاساقتاپ، جان-جاقتى بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. وسىلايشا ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ بايىرعى حالىقتارى – قازاق، قىرعىز، وزبەك، تاجىك جانە ۇيعىر ۇلتىنىڭ وكىلدەرى مەكەندەگەن شىڭجاڭ كسرو مەن قىتايدان باسقا اقش، ۇلىبريتانيا، گەرمانيا جانە جاپونيا سياقتى ازۋلى، الىپ مەملەكەتتەردىڭ ساياسي ويىندار جۇرگىزۋ ارەناسىنا اينالادى.

امەريكاندىق عالىم و.لاتتيموردىڭ «ازيانىڭ وزەگى. قىتاي مەن رەسەيدىڭ شىڭجاڭدىق جانە ىشكىازيالىق شەكارالارى» (Pivot of Asia. Sinkiang and the Inner Asian Frontiers of China and Russia. – Boston.1950), شۆەد زەرتتەۋشىسى ل.بەنسوننىڭ «ىلە كوتەرىلىسى. شىڭجاڭداعى قىتاي بيلىگىنە نارازى مۇسىلماندار قارسىلىعى (The Ili Rebellion. The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang 1944-1949. – Armonk, New-York, London. 1990) جانە قىتايلىق تاريحشى د.ۆانگتىڭ «سوۆەتتەر كولەڭكەسىندە» (Under the Soviet Shadow. Hong Kong. 1999) اتتى ەڭبەكتەرىندە ولكەدە ورىن العان بارلىق اسكەري، ساياسي «ويىنداردى» كەڭەس وداعى ۇيىمداستىرعانىنا باسا نازار اۋدارىلا وتىرىپ، بۇل ىسكە باتىس ەلدەرىنىڭ دە لايىقتى «ۇلەس» قوسقانى جونىندە مول دەرەكتەر كەلتىرىلگەن.

ءستاليننىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا 1943 جىلى «شىعىس تۇركىستاندى ازات ەتۋ» ۇيىمى قۇرىلىپ، ونىڭ ناقتى قۇرامى بەلگىلەنەدى. الماتىدا كوپ تيراجبەن ۇيعىر تىلىندە «شارق حاقيقاتي»، قازاق تىلىندە «قازاق ەلى» جۋرنالدارى باسىلىپ، شىڭجاڭعا جەتكىزىلەدى. كوپ ۇزاماي التاي، تارباعاتاي، ىلە ايماعىندا حالىقتى جاپپاي كوتەرىلىسكە شىعۋعا ۇگىتتەيتىن قازاق، ۇيعىر، قىرعىز تىلدەرىندە ۇگىت پاراقشالارى تاراتىلادى.

بۇل كەزدە الماتى، فرۋنزە مەن تاشكەنتتە وتە قۇپيا جاعدايدا تاجىريبەلى كەڭەس سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرىنەن تۇراتىن ءۇش ارنايى وترياد جاساقتالادى. بەرياعا تىكەلەي باعىناتىن ارنايى توپتىڭ باسشىلىعىنا نكۆد گەنەرالى ەگناروۆ، ورىنباسارلىعىنا گەنەرال لانگفانگ، ال شىڭجاڭداعى استىرتىن توپتىڭ جەتەكشىلىگىنە پولكوۆنيك رالنيكوۆ تاعايىندالادى. بولاشاق شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ارمياسىنىڭ اسكەري كيىم ۇلگىلەرى تىگىلىپ، ايىرىم بەلگىلەرى جاسالدى. ءتىپتى رەسپۋبليكانىڭ اسكەري ناگرادالارى: وردەن مەن مەدالدارى دا قۇيىلدى. بولاشاق مەملەكەتتىڭ تۋى، ەلتاڭباسى جاسالىپ، اقشاسى دا باسىلدى. تەك 1946 جىلى وزبەكستان ۇكىمەتى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ل.بەرياعا «سينتسزيانداعى شارالار ءۇشىن» 5 ميلليون سوم اقشا سۇراپ، ءوتىنىش جاسايدى جانە ول بىردەن قاناعاتتاندىرىلادى.

رەسمي تۇردە 1944 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا تاۋەلسىز شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى جاريالانىپ، ونىڭ العاشقى پرەزيدەنتى بولىپ «ءاليحان تورە» دەگەن اتپەن تانىلعان تاشكەنتتىك وزبەك اليحان شاكيرحودجاەۆ سايلاندى. 1945 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا شىعىس تۇركىستان حالىقتارىنىڭ سەزىندە رەسپۋبليكانىڭ ساياسي دەكلاراتسياسى قابىلداندى. وندا جاڭا قۇرىلعان مەملەكەت ءوزىن الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىمەن، اسىرەسە كەڭەس وداعىمەن دوس رەتىندە جاريالادى.

سول جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا شىعىس تۇركىستاننىڭ قورعانىس مينيسترلىگى قۇرىلىپ، ونى ءبىر عانا جىل ىشىندە كەزەكتەسىپ پ.الەكساندروۆ، ر.سابىرحودجاەۆ، ز.تايپوۆتەر باسقاردى. تۇركىستان ارمياسىنىڭ قولباسشىلىعىنا كەزىندە شەن شيتسايدىڭ اسكەري كەڭەسشىسى بولعان پولكوۆنيك يۆان پولەنوۆ تاعايىندالىپ، وعان بىردەن گەنەرال-لەيتەنانت شەنى بەرىلدى. ونىڭ قاراماعىنا گەنەرالدار – قىرعىز ى.مۋمينوۆ، قازاق د.سۇگىرباەۆ جانە ورىس پ.الەكساندروۆ باسقاراتىن 3 ديۆيزيا جانە جەرگىلىكتى قۇرامالار بەرىلىپ، جاڭا قۇرىلعان رەسپۋبليكانىڭ اي-جۇلدىزى بار جاسىل تۋى ۇستاتىلدى. شىعىسقازاقستاندىق زەرتتەۋشى ۆ.گ.وبۋحوۆتىڭ قۇپيا قىزمەت مۇراعاتتارىنان الىنعان دەرەكتەرى بويىنشا، بىرىڭعاي نەمىس قارۋ-جاراقتارىمەن جاساقتالعان شىعىس تۇركىستان ارمياسىندا 1946 جىلدىڭ قاڭتارىندا 30 مىڭنان استام ساربازدار مەن وفيتسەرلەر، 25 مىڭ ۆينتوۆكا، 400 پۋلەمەت، 20 زەڭبىرەك، 70 مينومەت، 3 تانك، 4 اسكەري ۇشاق بولعان. بىرقاتار شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر اسكەر سانى 40-60 مىڭعا دەيىن جەتتى دەپ كورسەتەدى. وسىلايشا مۇزداي قارۋلانعان، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنىڭ مايداندارىنداعى وق پەن وتتىڭ ىشىندە شىنىققان تاجىريبەلى ارميا 1945 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ءۇش ايماقتى تۇگەلدەي گوميندان اسكەرلەرىنەن تازارتىپ، شىڭجاڭ استاناسى – ءۇرىمجىنىڭ ءدال ىرگەسىنە كەلىپ توقتايدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك  سوعىسىنىڭ اياقتالۋى قارساڭىندا، 1945 جىلدىڭ اقپانىندا وتكەن يالتا كونفەرەنتسياسىندا ستالين جاپونياعا قارسى سوعىس اشۋعا كەلىسىم بەرەدى. ونى ورىنداۋ ءۇشىن كەڭەس وداعى چان كايشي ۇكىمەتىمەن 1945 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىندا كەلىسسوز باستاپ، وندا قىتاي موڭعوليانىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانيدى، ال كسرو قىتايدىڭ ىشكى ىسىنە قول سۇقپايتىن بولىپ كەلىسەدى. ءۇش ايعا سوزىلعان تالقىلاۋدان سوڭ 14 تامىزدا ەكى جاق «كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى مەن قىتاي رەسپۋبليكاسىنىڭ دوستىعى مەن وداقتاستىعى تۋرالى» شارتقا قول قويادى. مىنە، ءدال وسى كەزدە ستالين شىعىس تۇركىستانداعى «ويىننىڭ» اياقتالعانىن اڭعارتىپ، ايماقتاعى اسكەري قيمىلدى ءبىرجولاتا توقتاتۋعا بۇيرىق بەرەدى.

رەسەيلىك قىتايتانۋشى عالىم، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ۆ.ءبارميننىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، بەريا گەنەرال-مايور ۆ.ەگناروۆتىڭ 1945 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىنداعى اسكەري جاعداي جونىندەگى باياناتىنا سوعىس قيمىلدارىن توقتاتۋ جونىندە رەزوليۋتسيا سوققان. ارادا ءبىر اي وتكەندە چان كايشي كوتەرىلىسكە شىققان ءۇش ايماقتى قىتاي قۇرامىنداعى جەرگىلىكتى اۆتونوميا رەتىندە تانيتىنىن مويىنداپ، كواليتسيالىق ۇكىمەت جاساقتاۋعا تاپسىرما بەرەدى. ءۇش ايعا سوزىلعان كەلىسسوزدەردەن كەيىن 1946 جىلدىڭ 2 قاڭتارىندا ەكى جاق 11 باپتان تۇراتىن كەلىسىمگە قول قويىپ، 25 ادامدىق (15-ءى – جەرگىلىكتى حالىق، 10-نى – گوميندان وكىلى) ۇكىمەت جاساقتاۋعا شەشىم قابىلدايدى.

سوعىس قيمىلدارى توقتاتىلىپ، چان كايشي مەن شىعىس تۇركىستان باسشىلارى اراسىندا كەلىسسوزدەر باستالعان كەزدە ولكەدەگى ءتۇرلى اسكەري قۇرامالار ساپىنداعى قىزىل ارميانىڭ سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرى دەموبيليزاتسيالانىپ، وداققا قايتارىلادى. شىعىس تۇركىستان ارمياسى قاتارىندا نەگىزىنەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى مايداندارىنان شاقىرىلىپ، الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى جابىق لاگەردە اسكەري دايىندىقتان وتكەن قازاق وفيتسەرلەرى مەن سولداتتارى قاتىستى. ولار كەزىندە بۇل تۋرالى ەشۋاقىتتا ءتىس جارماۋ كەرەكتىگى جونىندە قولحات بەرگەندىكتەن بار قۇپيانى وزدەرىمەن بىرگە الا كەتتى. دەگەنمەن شىعىس تۇركىستان ارمياسى قاتارىندا شايقاسقان قازاق وفيتسەرى كوكشەتاۋلىق ماقسۇت قاسىمۇلى دەيتىن ازامات (قازىرگى تانىمال قازاق سۋرەتشىسى دوسبول قاسىموۆتىڭ اكەسى) قۇپيا تۇردە اسكەري كۇندەلىك جۇرگىزىپتى. سوعىس ارداگەرى دۇنيە سالعاننان كەيىن ماقسۇت اعامىزدىڭ جەكە مۇراعاتىنان تابىلىپ، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ عانا جاريالانعان كۇندەلىكتە ونىڭ 1944 جىلدىڭ 20 شىلدەسى كۇنى الماتى ماڭىنداعى لاگەرگە كەلگەنى، 1945 جىلدىڭ 23 شىلدەسىندە الماتى وبلىسىنىڭ سارىوزەك تۇسىنان قىتاي شەكاراسىنا وتكەنى، 23 قازاندا شاۋەشەك قالاسىن ازات ەتكەنى، 1946 جىلدىڭ 8 قاڭتارىندا گەنەرال پولەنوۆتىڭ قولىنان «فيداي» مەدالىن العاندىعى جازىلعان.

ماقسۇت قاسىمۇلىنىڭ كۇندەلىكتەرى مەن حاتتارىنا قاراپ، ونىڭ 1946 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن شىعىس تۇركىستان جەرىندە بولعانىن اڭعارامىز.  جاۋىنگەر ءوز جازبالارىندا قىتايدا تۋىپ، كەيىن قازاق دياسپوراسىنىڭ ەۋروپاداعى كورنەكتى وكىلى بولعان، قالامگەر تۇلعا حاسان ورالتايدىڭ اكەسى قاليبەكپەن ىلە ولكەسىندە قالاي تانىسقانىن بايانداپ، ءتىپتى ونىڭ وتباسى شەجىرەسىنە دەيىن كەلتىرەدى. ماقسۇتتىڭ بۇل دەرەگىن حاسەن ورالتاي ءوزىنىڭ «ەلىم-ايلاپ وتكەن ءومىر» اتتى ەڭبەگىندە راستاي تۇسەدى.

كەڭەس اسكەرلەرى قايتارىلىپ، بيلىك قايتادان رەسمي تۇردە قىتاي جاعىنا وتە باستاسا دا كوتەرىلىسشىلەردىڭ كەيبىر بولىگى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستى جالعاستىرا ءتۇستى.

كەشەگى وداقتاستارىنىڭ ساتقىندىعىنا توزبەگەن وسپان باتىر التايدا جەكە دارا شايقاسادى. قازاقتىڭ روبين گۋدى اتانعان ەسىل ەر 1950 جىلى قولعا ءتۇسىپ، ءۇرىمجى تۇرمەسىندە ازاپتالىپ ولتىرىلەدى.

قىتايدا ماو باستاعان رەۆوليۋتسيا 1949 جىلى جەڭىسكە جەتىپ، قحر قۇرىلادى. جاڭا باسشى «ءۇش ايماق توڭكەرىسىن» قىتاي رەۆوليۋتسياسىنىڭ قۇرامداس بولىگى دەپ باعالاپ، احمەدجان قاسىمي، دالەلحان سۇگىرباەۆ باستاعان شىعىس تۇركىستان باسشىلارىن پەكينگە شاقىرادى. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى الدىمەن الماتىعا كەلىپ، ونداعى كەڭەس وداعى «وكىلدەرىمەن» اقىلداسقاننان كەيىن اۋەلى بارناۋل، ارى قاراي چيتاعا ۇشادى. تۇگەلدەي كەڭەس ۇشقىشتارىنان قۇرالعان ەكيپاج باسقارعان اسكەري ۇشاق ارى قاراي پەكينگە باعىت الادى. كوپ ۇزاماي اۋەلى قىتاي، كەيىن كەڭەس وداعى اقپارات قۇرالدارى جابىلا جازعانداي ۇشاق «اپاتقا» ۇشىراپ، ونىڭ بورتىنداعى ادامدار تۇگەلدەي قازا تابادى.  ءبىر ۇشاقتىڭ ەكيپاجىن بىلاي قويعاندا تۇتاس حالىقتىڭ ءوزىن وپ-وڭاي قۇرباندىققا شالا سالاتىن ءستاليننىڭ بۇل ارەكەتىنە تاڭدانباي-اق قويۋعا بولادى. كوپ ۇزاماي پەكينگە سايفۋتدين ازيزي باستاعان جاڭا قۇرامداعى دەلەگاتسيا اتتانىپ، ولار ىڭ-شىڭسىز شىعىس تۇركىستاندى ءبىرجولاتا قحر-عا قوسىپ قايتادى.

ەر تۇرىكتىڭ ەجەلگى نەسىبى تۇركىستان ولكەسى حح عاسىردا وسىلايشا كسرو مەن قىتاي عانا ەمەس، اقش، ۇلىبريتانيا، جاپونيا سياقتى ەلدەردىڭ قولجاۋلىعىنا اينالدى.

قىتاي تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋدان بۇرىن، 1949 جىلعى 30 قاڭتار – 8 اقپان ارالىعىندا ماوعا قۇپيا ميسسيامەن ا.ي.ميكويان كەلەدى. ماو وعان قىتاي قۇرامىنداعى از ۇلتتارعا تاۋەلسىزدىك بەرۋگە ءازىر ەكەندىگىن جەتكىزەدى. ميكويان ءوزىنىڭ بۇعان ءۇزىلدى-كەسىلدى كەلىسپەگەندىگىن ءبىلدىرىپ، بۇل تۋرالى 4 اقپاندا ستالينگە جولداعان قۇپيا جەدەلحاتىندا: «يا پەرەدال ماو تسزەدۋنۋ، چتو ناش تسك نە سوۆەتۋەت كيتايسكوي كومپارتي چەرەسچۋر رازماحيۆاتسيا ۆ ناتسيونالنوم ۆوپروسە پۋتەم پرەدوستاۆلەنيا نەزاۆيسيموستي ناتسيونالنىم مەنشينستۆام. سلەدۋەت دات ناتسيونالنىم مەنشينستۆام اۆتونوميۋ، نو نە نەزاۆيسيموست», – دەپ زور ماقتانىشپەن بايانداعان.

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆ «تۇركىستان – ەكى دۇنيە ەسىگى عوي، تۇركىستان ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي»، – دەپ جىرعا قوسقان ەر تۇرىكتىڭ ەركىن ۇلاندارى ەنشى الىپ، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تاراعاندا قاراشاڭىراقتىڭ شىعىس بولىگىن ۇستاپ قالعان قازاقتاردىڭ ازاتتىققا، ەركىندىككە ۇمتىلعان كۇرەسىن ءحىح عاسىر سوڭىندا اق پاتشا بيلەگەن رەسەي يمپەرياسى اياق استى ەتسە، حح عاسىردىڭ جۋان ورتاسىندا ستالين باستاعان كەڭەس يمپەرياسى قىتايلارعا جىعىپ بەردى.

شىعىس تۇركىستاننان قىزىل ارميا اسكەرلەرى كەتسە دە ءۇش ايماقتا ورتتەي قاۋلاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى توقتاعان جوق. توڭكەرىس جالىنى تارباعاتايعا جەتكەندە مەنىڭ اكەم ابرار گيمنازيانى ەندى عانا تامامداعان ون توعىزداعى بالاڭ جىگىت ەكەن.

ازات بولار كۇننىڭ جاقىن قالعانىن سەزگەن شاۋەشەك جاستارى دۋبەك شالعىنباەۆ، جاعدا بابالىقوۆ، بالقاش بافين، احمەتقالي بىتىمباەۆتاردىڭ باسشىلىعىمەن 1945 جىلدىڭ مامىر ايىندا استىرتىن «ۇلت ازاتتىق ۇيىمىن» قۇرادى. كىلەڭ جاس وعلانداردان تۇراتىن بۇل ۇيىم (ونىڭ جەتەكشىسى دۋبەكتىڭ جاسى 25-تە عانا بولعان) التاي، تارباعاتاي ايماعىن باسقىنشىلاردان ازات ەتۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويادى. شاۋەشەكتىڭ وقىعان، ءبىلىمدى ازاماتتارىمەن بىرگە ابرار اكەتايۇلى دا وسى ۇيىمعا مۇشەلىككە وتەدى.

شىعىس تۇركىستان ارمياسى 1945 جىلى 1 تامىزدا شاۋەشەكتى تۇگەلدەي گوميندان اسكەرىنەن ازات ەتكەندە قازاق ورەندەرى سىقىرلاعان سۋ جاڭا اسكەري كيىم كيىپ، مۇزداي قارۋلانىپ، جاساق قاتارىنا وتە باستايدى. ارميا دا اركىمنىڭ قابىلەت-قارىمىنا قاراي اسكەري شەن بەرىپ، جىگىتتەردى اسكەر قاتارىنا قۋانا-قۋانا قابىلدايدى.

قازاق ۇلاندارى اراسىنان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ازاتتىق ارمياسى قاتارىنا وتكەن ابرار اكەتايۇلىنا باستاپقىدا پورۋچيك شەنى بەرىلىپتى. جاستاۋ كەزىمدە اكەمنەن «مۇمكىن لەيتەنانت بولعان شىعار»، – دەپ سۇراعانىمدا: «تۇركىستان ارمياسىندا ونداي اسكەري اتاق بولعان ەمەس. اسكەري اتاق بەرۋ ءتارتىبى كوز الداۋ ءۇشىن كەڭەستىك جۇيە ەمەس، پاتشا ارمياسىنىڭ جارعىسىنا جاقىنداۋ بولدى»، – دەيتىن. كەيىن مۇراعات دەرەكتەرىن قاراي وتىرىپ، ونىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزدىم.

تارباعاتاي، التاي قازاقتارىمەن تولىقتىرىلعان تۇركىستان ارمياسى 1945 جىلدىڭ كۇزىندە-اق تارباعاتاي ايماعىنىڭ 7 اۋدانى مەن التايدىڭ 7 اۋدانىن تۇگەلدەي جاۋدان تازارتادى. شاۋەشەك جاستارى ۇلت-ازاتتىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان اتاقتى الىمعازى بولىستىڭ ۇلى بالقاش الىمعازىۇلى بافين مەن شىعىس تۇركىستان قازاقتارى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان جاعدا بابالىقوۆتار پودپولكوۆنيك شەنىن الىپ، اتتى اسكەردەن قۇرالعان پولك كومانديرىنە دەيىن جوعارىلاتىلادى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە ساۋاتتىلىعىمەن، ەتى تىرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن مەنىڭ اكەم كاپيتانعا دەيىن ءوسىپ، اۋەلى روتا كومانديرى، كەيىن باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە كوتەرىلگەن.

شاۋەشەك ازات ەتىلگەندە جاستار كوسەمى دۋبەك شالعىنباەۆ ايماقتىق ساقشى مەكەمەنىڭ باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان ەكەن. بۇل قىزمەتتى از عانا ۋاقىت اتقارعان ول وزىنە جاقىن سانالاتىن ۇگىت-ناسيحات قىزمەتىنە اۋىسىپ، ايماقتىق ۇكىمەتتىڭ يدەولوگيالىق جۇمىسىنا باسشىلىق ەتەدى. اكەم دوسىنىڭ ەسىمىن ءالى كۇنگە دەيىن اۋزىنان تاستاماي، «شوقان ءۋاليحانوۆ سياقتى ۇلكەن عالىم بولۋعا جاراتىلعان جاس ەدى. اتتەڭ تىم ەرتە كەتتى»، – دەپ وتىرادى. دۋبەك شىنىمەن-اق قىتاي ءتىلىن قىتايلاردىڭ وزىنەن كەم بىلمەگەن، ارعى-بەرگى تاريحتان، ادەبيەت پەن ونەردەن حابارى مول، اقىنجاندى، ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىمى بار ادام بولىپتى. وسىنداي تالانتتى تۇلعا نەبارى 27 جاس قانا ءومىر ءسۇرىپ، 1947 جىلى دۇنيە سالىپتى.

پەكيندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى جاريالانىپ، بۇكىل شىڭجاڭ ولكەسى رەسمي تۇردە ونىڭ قۇرامىنا قوسىلعان 1949 جىلى مەنىڭ اكەمنىڭ جاسى جيىرما ۇشتە بولسا دا، اسكەري قىزمەتتە ابدەن ىسىلعان، ساياساتتان حابارى مول، اجەپتاۋىر تاجىريبە جيناقتاعان ازامات ەكەن.

قىتايدىڭ كوممۋنيستىك بيلىگى شىعىس تۇركىستان ارمياسىن تاراتىپ، «ءۇش ايماق توڭكەرىسىن» جالپىقىتايلىق رەۆوليۋتسياسىنىڭ قۇرامداس بولىگى دەپ جاريالاپ، وعان قاتىسۋشىلارعا «رەۆوليۋتسيونەرلەر» دەپ باعا بەرەدى. تۇركىستان ارمياسى قاتارىندا شايقاسقان كەيبىر وفيتسەرلەر قىتايدىڭ قىزىل ارمياسى قاتارىنا وتەدى. اكەم ۇسىنعان اسكەري قىزمەتتەن باس تارتىپ، ايماقتىق ساقشى مەكەمەسىنە قىزمەتكە تۇرادى.

بۇل كەزدە شاۋەشەك «ۇلت-ازاتتىق ۇيىمى» جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى جاعدا بابالىقوۆ شىڭجاڭ ارميا سوتىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارسا، بالقاش بافين اسكەري قىزمەتتى تاستاپ، پەكينگە ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسەدى.

ءومىر ءوزىنىڭ قالىپتى ىرعاعىنا كوشكەننەن كەيىن اكەمىز شاعانتوعاي، تولى، ءدوربىلجىن اۋداندارىندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارىپ، 1950-ءشى جىلداردىڭ سوڭىندا ايماقتىق ءۋالي مەكەمەسى حالىق ىستەرى ءبولىمىنىڭ باستىعى دارەجەسىنە دەيىن جوعارىلاتىلادى.

ەلۋىنشى جىلدارى قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ ۇستانعان ساياساتى اۋمالى-توكپەلىلەۋ بولدى. باسىندا رەۆوليۋتسيونەرلەر دەپ باعالانىپ، جوعارى قىزمەتكە تاعايىندالعان ازاماتتاردىڭ الدى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراي باستادى. شىعىس تۇركىستان ارمياسىنىڭ پودپولكوۆنيگى رەتىندە پولك باسقارىپ، 1956 جىلى قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ باسشىسىنا دەيىن جوعارىلاتىلعان جاعدا بابالىقوۆ 1958 جىلى تۇتقىندالىپ، ۇلتشىل رەتىندە ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونياسىنا ايدالادى.

وتانعا ورالۋ

كەڭەس وداعىندا 1956 جىلى وتكەن سوكپ حح سەزىنەن كەيىن ءستاليننىڭ جەكە باسىنا تابىنۋشىلىعىن ايىپتاۋ ناۋقانى ورىستەگەن كەزدە قىتاي باسشىلىعىنىڭ كرەملگە دەگەن كوزقاراسى سالقىن تارتا باستادى. بۇل كەزدە ءۇرىمجى مەن شاۋەشەكتەگى كەڭەس كونسۋلدىعى ءبىر كەزدەگى رەسەي  يمپەرياسى مەن كەڭەس وداعىنان كەلگەن ازاماتتارعا كەڭەستىك تولقۇجات تاراتا باستايدى. سونداي تولقۇجاتقا بۇكىل وتباسىمەن بىرگە اكەم دە يە بولادى. بىراق اكەتاي اتام: «بالام، بۇلار – كەزىندە قوجا-مولدالار مەن قازاقتىڭ باس كوتەرەر ازاماتىن قىرىپ سالعان دىنسىزدەر ەلى. قازىرگى ساياساتى دا كۇن سايىن قۇبىلىپ تۇر. ءالى دە بولسا ءالىپتىڭ ارتىن باق»، – دەپ جالعىز ۇلىنىڭ بولاشاق تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. اتامىزدىڭ الاڭدايتىن دا ءجونى بولعان ەكەن. ج.بابالىقوۆتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 1950-ءشى جىلدارى شەكارانى العاش رەت جارىپ وتكەن 1500-دەي جاس قازاق ازاماتتارى «قىتاي شپيونى» دەگەن جەلەۋمەن قيىرداعى كامچاتكاعا جەر اۋدارىلىپتى. كوشتىڭ العاشقى لەگىمەن كەلگەن قازاقتاردى ارعى بەتپەن بايلانىسى بولماسىن دەگەن ساقتىقپەن قىرعىزستان، وزبەكستان، تاجىكستانعا قاراي جىبەرىپتى. جاڭا ورتانى جەرسىنبەگەن ولار قايتادان شىعىس قازاقستانعا قاراي جوڭكىلىپ، كوشىپ-قونۋ ىسىندە ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزىپتى. وسىنداي قاتەلىكتەردەن ساباق العاننان كەيىن عانا كەڭەستىك بيلىك ولاردى شىعىس قازاقستان جانە الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنا قونىستاندىرا باستاعان ەكەن.

ەلگە جەتكەندەردىڭ اعايىن-تۋىسپەن شۇرقىرا تابىسىپ، جاڭا ومىرگە كىرىسىپ كەتكەندىگىنە ابدەن كوزى جەتكەن التاي مەن ەرەنقابىرعا اراسىنداعى قازاقتار توپ-توبىمەن، تۇتاس اۋىلىمەن اتامەكەنگە قاراي جوڭكىلەدى.

بۇل كەزدە جاسى جەتپىستەن اسىپ، اللانىڭ اماناتىن بەرەتىن مەزگىل جاقىنداعانىن سەزگەن اكەتاي اتامىز بالاسىنا زور ريزاشىلىقپەن باتاسىن بەرىپ، ءوزىن شاۋەشەكتەگى اتا-بابا قورىمىنا جەرلەۋدى وسيەت ەتەدى. 1961 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە اكە اماناتىن ورىنداعان، قولىندا «كسرو ازاماتى» دەگەن تولقۇجاتى بار ابرار اكەتايۇلى شەشەسى، جارى جانە بەس بالاسىمەن بىرگە وسىدان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن تۇركىستاننان كەلگەن بابالارىنا قۇتتى قونىس بولعان اتامەكەنگە ورالادى.

كەزىندە اتالارى سان مارتە ءجۇرىپ وتكەن شاۋەشەك – باقتى – اياگوز كۇرە جولىنىڭ بويىمەن تۋرا تارتىپ، قىتايمەن شەكارالاس ماقانشى اۋدانىنىڭ ورتالىعى – ماقانشى اۋىلىنا تۇراقتايدى. باسقا مەملەكەت دەگەن اتى بولماسا، سول باياعى اتالارى دوس-جار بولعان، ارىدا اقتايلاق، بەرىدە سۇلەيمەن ءبيدىڭ ۇرپاقتارى مەكەندەگەن شەكارادان نەبارى 70 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان جاڭا قونىسقا بىردەن كوندىگىپ كەتەدى.

تۇتاس ەلدى مەكەندەر قاڭىراپ بوس قالىپ، قازاقتاردىڭ جاپپاي مال-مۇلكىمەن اتامەكەنگە كوشۋى قانات جايعان كەزدە قىتاي جاعى شەكاراداعى ءتارتىپتى كۇشەيتىپ، اسكەري بوگەۋىل-توسقاۋىل قويا باستايدى. 1962 جىلى كەيىن حالىق جازۋشىسى اتانعان قابدەش ءجۇمادىلوۆ باستاعان قازاقتىڭ سوڭعى كوشى شەكارانى بۇزىپ-جارىپ، تۋعان جەرگە ورالادى. التاي مەن نارىنقول اراسىنداعى شەكارادان 50-60-جىلدارى 300 مىڭعا جۋىق قازاق اتامەكەنگە ءوتىپتى. ولار ورىستاندىرىلا باستاعان شەكارالىق وبلىستارعا قايماعى بۇزىلماعان قازاقي تىرلىكتى، اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن، شىڭجاڭ قازاقتارى دۇنيەگە اكەلگەن ادەبيەت پەن ونەر تۋىندىلارىن الا كەلدى. ەلگە ورالعاننان كەيىن دە قازاقتىڭ كوپ بالا تاربيەلەۋ ءداستۇرى نەگىزىندە وركەندەپ ءوستى جانە جارتى عاسىر ىشىندە ميلليوننان ەركىن استى. بۇل ءوز كەزەگىندە رەسپۋبليكاداعى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعىن ارتتىردى.

اكەي ەلگە كەلىسىمەن اۋداندىق دايىنداۋ مەكەمەسىنە قىزمەتكە تۇردى. كوپ ۇزاماي ۇلكەن ۇلدارى ەڭبەككە ارالاسىپ، وتباسىنا قولعابىس جاساي باستادى. ۇلكەن اعام مۇحسين 1969 جىلى سەمەيدىڭ اڭ-تەرىسى-ەلتىرى تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ، اۋداندىق دايىنداۋ مەكەمەسىنە قىزمەتىنە كىرىسكەن كۇننەن باستاپ، اكەم ۇلىنا ورنىن بوساتىپ، وسى ۇجىمنىڭ قويما كۇزەتشىلىگىنە اۋىسادى.

ارعى بەتتە اۋداندىق، وبلىستىق دەڭگەيدە اجەپتاۋىر باسشى قىزمەتتەر اتقارعان اكەمنەن: «قاراپايىم جۇمىستى قوڭىلتاقسىعان جوقسىز با؟»، – دەپ سۇراعانىمدا، ول: «بالام، ۇياتتىڭ ەڭ ۇلكەنى – بالا-شاعاڭدى، وتباسىڭدى اسىراي الماۋ. سەندەردى جەتكىزۋ ءۇشىن مەن كەز كەلگەن جۇمىستى اتقارۋعا ءازىر ەدىم»، – دەيتىن. وسىلايشا اكەم وتباسى، ۇرپاعىنىڭ الدىنداعى پارىزىن ارتىعىمەن ورىندادى. جاڭا جۇمىسى وزىنە جايلى، بۇكىل بالالارى ءۇشىن قۇتتى، قايىرلى بولدى.

ءبىزدىڭ ءۇي ماقانشىنىڭ وڭتۇستىك جاعىندا، اۋىلدىڭ شەتىنە قاراي ورنالاستى. ەسىكتىڭ الدىنان كوك مايسالى جازىق دالا باستالاتىن. تۇيە  جاپىراقتار اتتىڭ ساۋىرىنان كەلەتىن. كۇزەتەتىن قويما ءۇيىمىزدىڭ قاراما-قارسى جاعىندا نەبارى 500 مەتردەي جەردە ەدى. ءتىپتى وعان كىرگەن-شىققان ادامدى ەسىكتىڭ الدىندا وتىرىپ-اق باقىلاۋعا بولاتىن.

اكەم كەشكە قاراي قولىنا كىتابىن، ترانزيستورىن جانە ۇنەمى جازدىرىپ الاتىن قالىڭ جۋرنالدارىنىڭ ءبىرىن ۇستاپ كۇزەتكە كەتەتىن. كۇزەتشىلىكتىڭ شتاتىندا اجەم، انام جانە ءوزى بولعاندىقتان ۇشەۋدىڭ قىزمەتىن جالعىز ءوزى اتقاراتىن. ءبىر ۇيدەن ءۇش ادامنىڭ بىردەي جالاقى الۋى وتباسىمىز ءۇشىن ۇلكەن يگىلىك بولدى.

كەيىن يحسان اعام دا سەمەيدەگى سول باياعى تەحنيكۋمدى ءتامامداپ، دايىنداۋ مەكەمەسىنە قىزمەتكە تۇردى. ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ وتباسىمىز قانشا كوپ بالالى بولسا دا، تۇرمىستان ەش قيىندىق كورگەن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە جاز شىعىپ، كانيكۋل باستالعاندا ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ بالالارى تۇگەلدەي ەڭبەككە جۇمىلدىرىلاتىن.

اكەمنىڭ كۇزەتشىلىگىنەن ەڭ كوپ پايدا كورگەن مەن بولدىم. ول ەس بولسىن دەپ مەنى ءجيى-ءجيى وزىمەن بىرگە الا كەتەتىن. ىمىرت ءۇيىرىلىپ، سام جامىراي باستاعاندا سومكەمدى ارقاما اسىپ الىپ، قۋانا-قۋانا تومپاڭداپ الدىنا ءتۇسۋشى ەدىم.

اۋەلى ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداتاتىن. شاۋەشەك گيمنازياسىنداعى  وقۋى كۇشتى بولسا كەرەك، قاي پاننەن بولماسىن كانىگى مۇعالىمدەردەي كەڭەس بەرەتىن. اسىرەسە، ەسەپ-قيساپتى وپ-وڭاي شەشىپ، قازاقي مىسالدارمەن ساناڭا ۇمىتىلماستاي ەتىپ سىڭىرەتىن. مەنىڭ قالام ۇستاپ، جازۋ جازىپ وتىرعانىما مەيىرلەنە قاراپ، ويىنا بوگەت بولمايىنشى دەگەندەي ۇنەمى دالاعا شىعىپ كەتەتىن.

ءۇي تاپسىرماسى بىتكەن سوڭ اكەم نەبىر قىزىقتى حيكايالار مەن داستانداردى باستايتىن. ولاردىڭ مازمۇنى عانا ەمەس، اتى دا وزگەشە، شىم-شىتىرىق وقيعاعا قۇرىلعان كوپ سەريالى فيلم سياقتى بولۋشى ەدى. حيكايالاردىڭ اتى «ورقا-كۇلشە»، «سىرشىل مولدا»، «شاحماران» «اتىمتاي جومارت»، «شەريزات»، «شاكىر-شاكىرات»، «يرانعايىپ شاھ عابباس»، «ءجامشيد» سياقتى بولىپ كەلەتىن. اكەم ولاردىڭ ارقايسىسىن ءبولىپ-ءبولىپ، مايىن تامىزا بىرنەشە كۇندەر بويىنا ايتاتىن. قارا سوزبەن بايانداي كەلىپ، كەي تۇستارىن، اسىرەسە كەيىپكەرلەردىڭ ءوز اۋزىمەن ءبايىت ايتاتىن جەرىن ولەڭمەن جىرلايتىن. اكەمنىڭ كۇزەتى دەگەندە مەنىڭ ەسىمە ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ جانعا جايلى قوڭىر داۋسىمەن ايتىلعان نەبىر عاجاپ وقيعالى حيكايالار تۇسەدى.

سول ادەمى اڭگىمەلەر مەنى كىتاپ الەمىنە جەتەلەپ، بالا كوڭىلىمە قانات ءبىتىردى. ءبىر حيكايا تاۋسىلعاندا: «ەندى سەنىڭ كەزەگىڭ»، – دەپ مەنەن وقىعان كىتاپتارىمنىڭ مازمۇنىن سۇرايتىن. مەن دە بىلەتىنىمدى كورسەتىپ قالۋ ءۇشىن الدىن-الا دايىندالىپ، شامام جەتكەنشە وقىعانىمدى اسەرلى بايانداۋعا تىرىسۋشى ەدىم. اكەم سولاردى ىقىلاستانا تىڭداپ، كەي تۇستارىن قايىرا سۇراپ، اجەپتاۋىر ماڭىز بەرەتىن. كەيىن قاراپ وتىرسام، وسىنىڭ ءبارى مەن ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولعان ەكەن. اۋەلى كىتاپ وقۋعا، سوسىن وقىعاندى ىقىلاسپەن توقۋعا جانە ونى بوياۋىن سولعىنداتپاي اسەرلى بايانداۋعا باۋلۋدىڭ تاماشا مەكتەبى بولىپتى.

مەن باستاۋىش سىنىپتى بىتىرەردە «اباي جولىنىڭ» 4 كىتابىن دا تۇگەل وقىپ تاۋىستىم جانە ءبارىن دەرلىك ماقانشىنىڭ ماقپال كەشتەرىندە اكەمە داۋىستاپ وقىپ بەردىم. اكەم كىتاپتىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ، جىلدامداتا وقۋعا كىرىسكەندە مەنى توقتاتىپ، «كەز كەلگەن كىتاپتى اسىقپاي،  اپتىقپاي بابىنا كەلتىرە وقىساڭ ءوزىڭ دە ءلاززات الاسىڭ، تىڭداعان ادام دا راحاتقا باتادى، ەسىڭە دە جاقسى ساقتايسىڭ»، – دەپ ءار شىعارمانىڭ مازمۇنىنا تەرەڭ بويلاۋعا باۋليتىن. ەرتەڭىندە «اناۋ جەرى قالاي بولدى ءوزى؟» دەپ قايىرا  سۇراپ، قانشالىقتى تۇسىنگەنىمدى تەكسەرىپ وتىراتىن.

اقىل-وي، سانا-سەزىمنىڭ اق قاعازداي تازا كەزىندە وقىلعان، تىڭدالعان سول حيكايالار مەن كىتاپتار ءالى كۇنگە دەيىن جادىمدا جاڭعىرىپ تۇر.

ورتا سىنىپتارعا قاراي كوشكەندە اكەم تاقىرىپتىڭ اياسىن كەڭەيتىپ، اتا-بابالاردىڭ شەجىرەلەرىن جانە سوعان قاتىستى ءدىني داستانداردى ايتا باستادى. بۇل دا كەڭەس زامانىندا ەش جەردە باسىلماعان، ەشبىر وقۋلىقتاردا جوق داستاندار ەدى. مۇحاممەد پايعامبار، ازىرەت ءالي، مۇحاممەد-حانافيا تۋرالى داستانداردى ايتقاندا «بۇلاردىڭ ءبارى – سەنىڭ اتا-باباڭ. سوندىقتان سەن ونى مىندەتتى تۇردە بىلۋگە ءتيىسسىڭ» دەپ شەگەلەپ تۇرىپ ايتقان سوزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتەر ەمەس.

اعا بۋىن جازۋشىلارىنىڭ ومىرباياندىق ەڭبەكتەرىندە وزدەرىنىڭ بالا كەزدە وقىعان شىعارمالارى رەتىندە اتالاتىن «زارقۇم»، «سال-سال»، «ناۋشارۋان» داستاندارىن دا مەن العاش اكەمنەن ەستىدىم.

ءدىني داستاندار مەنى شىعىس الەمىنە، مۇسىلمان تاريحىنا، قاتپارى مەن قۇپياسى مول اراب دۇنيەسىنە قاراي جەتەلەدى. كەيىن اڭعاردىم، بۇل داستانداردىڭ ءبارى رەۆوليۋتسياعا دەيىن سان رەت قازاندا، ۋفادا، تاشكەنتتە، سەمەيدە، كەيىن شاۋەشەكتە باسىلىپتى جانە ولاردىڭ ءبارى ءوز زامانىنىڭ ءبىلىمدار ازاماتتارى سانالعان مەنىڭ بابالارىمنىڭ كىتاپحانالارىندا بولعان ەكەن. ءوزى دە ءدال وسى كىتاپتى وقىپ ەر جەتىپتى.

اكەم اۋەلى شاۋەشەكتىڭ ورتالاۋ مەكتەبىندە، كەيىن گيمنازياسىندا وقىعاندا بۇكىل وقۋ باعدارلاماسى الاشتىڭ ارداقتى ۇستازى ا.بايتۇرسىنوۆ ەملەسىنەن باستاپ، سول ۋاقىتتاعى ۇلت زيالىلارى تۇزگەن وقۋلىقتاردان قۇرالعان ەكەن. قالاداعى ۇلكەندى-كىشىلى مەكتەپتەردە ءدىن وقۋى دا ەركىن جۇرگىزىلىپتى. ورىس فاكتورياسىندا پاتشالىق رەسەي گيمنازيالارىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس تازا ورىس مەكتەبى، تاتار بالالارى ءۇشىن تاتار مەكتەبى، ءتىپتى مۇسىلمان ۇلتىنان شىققان قىز بالالار ءۇشىن «گۇلاندام ابىستاي» مەكتەبى جۇمىس ىستەگەن.

اكەمنىڭ ايتۋىنشا 1980-ءشى جىلدارعا دەيىن ورتالىعى سارىسۇمبە قالاسى سانالاتىن التاي ايماعىنداعى حالىقتىڭ 90 پايىزدان استامىن، كىندىگى شاۋەشەك قالاسى بولعان تارباعاتاي ايماعى حالقىنىڭ 85 پايىزدان استامىن، قۇلجادان باسقارىلعان ىلە ايماعىنىڭ 80 پايىزىن قازاقتار قۇراپتى. قىتاي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ايماق ورتالىعىندا بولماسا اۋداندىق، اۋىلدىق جەرلەردە نەكەن-ساياق بولعان. ءۇش ايماقتىڭ تازا قازاقتار مەكەندەگەن اۋىلدارىندا تۋىپ-وسكەن قازاق جاستارى قالاعا كەلىپ، قىتايدى العاش كورگەندە: «ە، قىتاي دەگەن وسىنداي بولادى ەكەن»، – دەپ تاڭ-تاماشا قالىپتى.

ول مەنى بەس جىل قاتارىنان، 8 سىنىپ بىتىرگەنشە وزىمەن بىرگە كۇزەتكە الىپ ءجۇردى. وسى جىلدار ىشىندە ءبىر جاعىنان جادىنىڭ مىقتىلىعى، ەكىنشى جاعىنان ءوزى وقىعان گيمنازيادا العان ءبىلىمىنىڭ ساپالىلىعىنىڭ ارقاسىندا كەڭەس مەكتەبى وقۋ باعدارلاماسىنداعى بارلىق پاندەردى جاڭعاقتاي شاقتى.

كۇزەتتە وتكىزگەن سول جىلدار مەن ءۇشىن مەكتەپتەن تىس فاكۋلتاتيۆتىك ساباققا قاتىسقانداي ءبىلىمىمدى مولىقتىرۋ، وقۋ، سويلەۋ، ءتۇسىندىرۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ كەزەڭى بولدى جانە ونىڭ ءبارى مەنىڭ كەيىنگى ومىرىمدە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى.

اكەيدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ءان-كۇي، ولەڭ-جىرعا قۇمارلىعى ەدى. ءبىزدىڭ جاقتا كوبىنەسە «اباي دومبىراسى» دەپ اتايتىن شاناعى جالپاقتاۋ دومبىرا بولدى. اكەم وڭاشادا، كوڭىلىنىڭ كۇيى كەلگەندە التاي، تارباعاتاي قازاقتارى اراسىندا كەڭ تاراعان «سارىوزەن»، «تەلقوڭىر» كۇيلەرىن، كەيىن مۇحتار ماعاۋيننىڭ «كوكبالاعى» ارقىلى ەسىمى بۇكىل قازاق اراسىنا كەڭىنەن جايىلعان بايجىگىت پەن ءوزى «باجەڭ» دەپ وتىراتىن بەيسەنبىنىڭ كۇيلەرىن ورىندايتىن. راديودان ءۋالي بەكەنوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەردى تىڭداعاندا «ءبىزدىڭ جاقتىڭ كۇيلەرىن وسىنداي تازا شەرتەتىن كۇيشى جوق»، – دەپ ەرەكشە ريزا بولۋشى ەدى.

اكەم دومبىرانى عانا ەمەس، ۇزىن ءتىلدى گارموندى دا ءتاپ-ءتاۋىر تارتتى. شاۋەشەكتە جۇرگەندە ونى تاتار دوسىنان ۇيرەنىپتى. مۇمكىن، سودان بولار، گارموندا كوبىنەسە تاتار اندەرىن ورىندايتىن. «قازاقتىڭ حالىق اندەرى ەركىندىكتى سۇيەدى. سوندىقتان ونى گارمونعا قور قىلۋعا بولمايدى»، – دەپ وتىراتىن.

مەن عانا ەمەس، اۋىلىمىزدىڭ ۇلكەن-كىشىسى تۇگەل بىلەتىن اكەمنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – كەرەمەت شەجىرەشىلىگى. اسىرەسە، نايمان مەن اباق كەرەيدىڭ شەجىرەسىن سول زاماندا ءومىر سۇرگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ومىرىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ تاراتاتىن. ءوز اتالارى تاريحىنىڭ كەيبىر ءدۇدامال تۇستارىنا تالاسقان تالاي زامانداستارىنىڭ شەجىرە داۋىن اكەم شەشەتىن.

شىعىس تۇركىستان قازاقتارى وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنا دەيىن قايماعى بۇزىلماعان قازاقي تىرلىك كەشتى. ۇلتتىق سالت-ءداستۇر ولاردىڭ اراسىندا قاتاڭ ساقتالدى. اتا-انامىز وتباسىنىڭ ۇلكەندى-كىشىلى قۋانىشتارىندا، كەلىن ءتۇسىرۋ، قىز ۇزاتۋ تويلارىندا، قۇدا كۇتۋ، ولارعا سىي-سياپات جاساۋ جاعىنا كەلگەندە بابالاردىڭ ءداستۇر-سالتىن بەرىك ۇستادى. ءتىپتى ماعان جاراپازان  جاتتاتقىزىپ، ونى ورازا كەزىندە قالاي ايتۋ كەرەكتىگىن دە ۇيرەتتى. ءبىز ونى بالشەبەكتەۋ مۇعالىمنىڭ ۇيىنە بارىپ ايتىپ، ول ەرتەڭىندە اكەمىزدى مەكتەپكە شاقىرعاندا: «قاراعىم، بۇل – مەن عانا ەمەس، ءسىزدىڭ اكەڭىز، اتاڭىز ايتقان ولەڭ. سوندىقتان اتا سالتىن ۇستانعان بالاعا سوگىس ەمەس، العىس جاريالاۋ كەرەك»، – دەپ مەنى جەتەكتەپ الىپ كەتكەنى دە ءالى ەسىمدە.

اكەمنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتى دەپ جىلقىعا قۇمارلىعىن بولە- جارا ايتار ەدىم.

اۋدان ورتالىعىندا تۇرعان بىزدەر قوي، ەشكى سياقتى ۇساق مال ۇستامادىق. قورامىزدا ۇنەمى ەكى سيىر، ەكى بيە تۇراتىن. سونىڭ ءبىرى كەبەجە قارىن، كەڭ قۇرساق قارابايىر تۇقىمداس قاسقا بيە ەدى. سىرت قاراعاندا قارنى جەر سىزىپ تۇراتىن قوراشتاۋ بيەنىڭ قۇيرىق-جالىن تاراپ: «قۇلىن ەنەسىنىڭ قۇرساعىندا ەركىن جاتسا عانا ناعىز ارعىماق بولادى»، – دەيتىن. قاسقا بيەنىڭ كۇيلەۋى جاقىنداعاندا «ارقالدى» كەڭشارىنىڭ نەبىر اسىل تۇقىمدى ايعىرلارىن الدىرىپ، ءبىر-ەكى كۇن الدىنا سۇلىنى توگىپ، ابدەن الدەندىرىپ، ۇيىرگە سالاتىن. كەلەسى جىلى اكەم ايتقانداي، اياقتارى سەرەڭدەگەن ۇزىن، كىلەڭ ءبىر ادەمى قۇلىندار تۋىپ، كەيىن ءتۇر-تۇلعاسى كەلىسكەن ارعىماقتارعا اينالاتىن. سولاردىڭ كوبى سايگۇلىك شىعىپ، اۋداندىق، وبلىستىق الامان بايگەلەردە تالاي رەت توپ جاردى.

اكەمنىڭ وسى قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ۇلدارى تۇگەلدەي اتقۇمار بولىپ ءوستى. ءىنىم راحىمعالي وسىنداي ارعىماق قۇلىنداردىڭ ءبىرىن جاراتىپ، بايگەگە ءتۇستى. بىرنەشە رەت توپ جارعان سول جۇيرىكتى قوناققا كەلگەن ەركە جيەندەرىنىڭ بىرىنە جەتەكتەتىپ جىبەرىپتى. قۇلىن كۇنىنەن باپتاعان كۇلىگىنەن ايرىلىپ، قاتتى رەنجىگەن ۇلىنىڭ باسىنان سيپاپ: «بالام، جيەننىڭ قولىن  قاعۋعا بولمايدى. ءبىر تايعا بولا ونىڭ نازارىن قالدىرسام، نەسىنە ناعاشى بولام. قاسقا بيە امان بولسا ءالى تالاي جۇيرىكتەر تۋادى»، – دەپ باۋىرىنا باسقانى دا ەسىمدە.

اكەم قىمىزدى دا بابىن كەلتىرىپ ىشكەندى جاقسى كورەتىن. قىمىز پىسەتىن سابانى توڭ ماي ساقتالعان بوشكەدەن جاساتاتىن. كوكتەمدە ونى ابدەن جۋىپ، تازالاتقاننان كەيىن جايتوبەنىڭ ەتەگىندەگى توبىلعىمەن ىستاپ، ىشىنە قازىنىڭ مايىن جاعاتىن. ءتىپتى قىمىز اشىتار الدىندا ساباعا قۇياتىن قوردى دا ىرىمداپ، ءوزى ەرەكشە سىيلايتىن دوس-جار ادامنىڭ ۇيىنەن الدىراتىن. شەشەمە دە «ىرىس اۋىسادى» دەپ ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قىمىزىن قور رەتىندە كىم-كورىنگەنگە بەرگىزبەيتىن. قىمىزدى بابىنا كەلگەنشە پىستىرەتىن. ءار بالاعا 1000-نان ءپىسۋدى مىندەتتەپ قوياتىن. ويىنعا قانشا اسىعىپ تۇرساق تا، وزىمىزگە تيەسىلى «نورمانى» ورىنداۋعا تىرىساتىنبىز.

اكەمنىڭ ءوز قولىمەن ەر-توقىم جاساعانىن كورمەدىم، بىراق جارقىلداعان شىتىرا تاعىپ وتىرىپ جاساعان جۇگەندەرىن تاي-قۇناندارىما سالىپ، دوستارىمنىڭ الدىندا تالاي ماقتانعانىم بار. قولىنىڭ ەپ-سەپتىلىگىنىڭ جاقسى ءبىر ۇلگىسى رەتىندە بار ىقىلاسىن سالىپ جاساعان بەسىگىن ايتار ەدىم. اۋىلداعى ءۇيدىڭ شاتىرىندا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان سول كوك بەسىكتە مەنىڭ بارلىق ءىنى-قارىنداستارىم تەربەلدى.

تال-تەرەك وسىرۋگە دە قۇمار بولدى. اكەمنىڭ ومىرىندە قيار، قىزاناق نەمەسە الما، المۇرت جەگەنىن كورمەپپىن. قاۋىن، قاربىزدى دا باپپەن ءتىلىپ بەرەتىنى بولماسا، اۋزىنا سالعان ەمەس. ءتىپتى انام جاساعان تاماققا دامدەۋىش رەتىندە سالىنعان ءشوپ-شالامداردى ۇنەمى الىپ تاستاۋشى ەدى. سويتە تۇرا ءۇيدىڭ اينالاسىنا جايقالتىپ اعاش ەكتى. «تارباعاتايدىڭ ەتەگىندەگى جاستىق شاعىمدى ەسكە تۇسىرەدى» دەپ ءبىزدىڭ جاقتا تاڭسىقتاۋ كورىنەتىن شىرشاعا دەيىن ءوسىردى. ارقايسىمىز ءوز ۇلەسىمىزدى قوسقان سول باق ماقانشىدا ءالى كۇنگە دەيىن جايقالىپ تۇر.

اتادان تورتەۋ بولسا دا، اكەدەن جالعىز وسكەن اكەم ەرەكشە بالاجان ادام. پەرزەنتتەرىن ەشقاشان ۇل-قىز دەپ بولمەدى. ۇلدارىنا: «ءبىر قوزى تۋسا، ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق شىعادى» دەگەن بابالاردىڭ قاناتتى ءسوزىن ەستەن شىعارماڭدار»، – دەپ ايتۋدان جالىققان ەمەس. ۇلاعاتتى تاربيەسىنىڭ ارقاسىندا بىزدەر اتا-انامىزداي ون بالا وسىرمەسەك تە، كەيبىر زامانداستارىمىز سياقتى بالا سانىن 2-3-پەن شەكتەگەن جوقپىز.

ەكى بىردەي كوممۋنيستىك يمپەريادا ءومىر سۇرسە دە پارتيا قاتارىنا وتكەن ەمەس. ارقاشان يمانى كامىل، ار-ۇياتى تازا بولدى.

اكەمنىڭ ابايشىلدىعىنا ارنايى توقتالماسام بولماس. اتامەكەنگە ورالعان 1961  جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن، ءا.جيرەنشيننىڭ قۇراستىرۋىمەن ابايدىڭ قالىڭ ءبىر تومدىعى شىعىپتى. اكەي وسىنى قولىنان، جاستىعىنىڭ استىنان تاستاعان ەمەس. سان مارتەبە قايىرا، تامسانا وقىپ: «جارىقتىق ابايدان بار سۇراعىنا جاۋاپ تاباسىڭ. وسىنشاما دانىشپاندىق ءبىر ادامعا قالاي عانا ءبىتتى ەكەن!»، – دەپ تامسانىپ وتىراتىن.  م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» جونىندە: «اباي تۋرالى جازعاندا مۇحاڭنىڭ قالامىن دانىشپاننىڭ ارۋاعى جەتەلەپ وتىرعان عوي. ايتپەسە مۇنداي عاجايىپ كىتاپ دۇنيەگە كەلەر مە ەدى»، – دەگەن ءسوزىن دە تالاي ەستىدىم.

ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، الماتىعا وقۋعا اتتانعاندا، ماعان ءوزىنىڭ تەرى ءسىڭىپ، قولىنىڭ تابى قالعان سول ابايدىڭ ءبىر تومدىعىن ۇستاتىپ: «قىسىلساڭ دا، قينالساڭ دا، وسسەڭ دە، وركەندەسەڭ دە بار سۇراقتى وسى كىتاپتان تاباسىڭ»، – دەگەنى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە.  سولاي بولدى دا.

اكەم تۋرالى اڭگىمەنى تۇيىندەي كەلە، ارداقتى انام جايىندا ايتپاسام كۇنا بولار.

انام گۇلعاسىل ارعىن-تاراقتىنىڭ ءسوز ۇستاعان ءبيى ءنۇسىپتىڭ توعىز ۇلىنىڭ ىشىندە ەركەلەپ وسكەن جالعىز قىزى ەكەن. تارباعاتاي باۋرايىنداعى تاستى وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان اكەسىنىڭ قارا شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ول تازا قازاقي تاربيە العان جان. اۋىل مەكتەبىنەن حات تانىپ، قۇران وقيتىنداي دارەجەگە جەتكەن سوڭ ارى قاراي وقۋىن جالعاستىرماعان. قۇل-مۇحاممەد اۋلەتىنە كەلىن بولىپ تۇسكەنشە قالانى دا كورمەگەن ەكەن.

اكەمنىڭ شىعىس تۇركىستان ارمياسىنىڭ 19 جاسار پورۋچيگى كەزىندە اكەتاي اتامىز جالعىز ۇلىنىڭ اسكەري قىزمەت جەتەگىندە كەتۋىنەن سەكەم الىپ، اياعىنا تۇساۋ سالۋ ءۇشىن ءنۇسىپتىڭ ون بەس جاسار ەركە قىزىنا سەيداحمەت قاجى اعاسىمەن قۇدالىققا كەلەدى. ەكى جاق كەلىسىمگە كەلگەن سوڭ قۇدالىقتىڭ بارلىق ءجون-جورالعىسىن اتقارىپ، اكەتاي ۇلىنا اس تا توك توي جاساپ ۇيلەندىرگەن ەكەن.

انامىز ساۋلەلى اۋلەتكە قۇتتى كەلىن بولىپ، بەس ۇل، بەس قىز سىيلادى. ەنەسى ءۇمىت اجەمىزدى 90-عا كەلگەنشە تۋعان اناسىنداي كۇتتى. ەشقاشان ءۇي شارۋاسىنا ارالاستىرماي، اس-سۋىن ۋاقىتىندا قامداپ، اياعىنىڭ ۇشىمەن ءجۇرىپ قىزمەت كورسەتتى.

قازاق – اناسىن ايرىقشا سىيلاعان حالىق. ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىق وتانعا اناداي اياۋلى ۇعىمدى قوسىپ، «وتان انا» دەيمىز، باتىر بابالارىمىز قاسىق قانى قالعانشا قورعاعان كيەلى جەرىمىزگە انا ءسوزىن تىركەپ «جەر انا» دەيمىز، شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن سوڭ العاش ايتقان سوزىمىزدەن باستالاتىن ۇلتتىڭ ەڭ ۇلىق بەلگىسى – ءتىلىمىزدى دە ارداقتاپ «انا ءتىلى» دەيمىز. مەن ءۇشىن دە ءتورت بىردەي اتاسىنىڭ باتاسىن الىپ، ەنەسىن اناسىنداي سىيلاپ، كۇيەۋىنىڭ توقسان جاسقا دەيىن بابىن تاۋىپ، ون بالاسىنىڭ بىرەۋىن ەمىزە، ەكىنشىسىن ارقالاي، ءۇشىنشىسىن جەتەكتەي جۇرە جەتكىزگەن ەر مىنەزدى اياۋلى انام ءوزى رەسمي تۇردە يەلەنگەن «باتىر انا»، «ارداقتى انا» بولۋىمەن قاتار بارلىق قازاق ايەلدەرىنىڭ كيەلى سيمۆولىنداي كورىنەدى.

قاراتاۋدان باستالعان بابالار كوشىن قۇل-مۇحاممەدتىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى جالعاستىرىپ، ءومىر اتتى ماڭگى تاۋسىلماس ۇلى ساپاردىڭ بەل-بەلەستەرىمەن العا تارتىپ كەلەدى. قالام مەن كىتاپقا قىزمەت ەتكەن اۋلەتتىڭ الدى الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك ءبىلىم وردالارى گارۆارد، وكسفورد، كولۋمبيا، دجوردجتاۋن، دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتتەرى سياقتى الىپ شىڭداردى باعىندىرىپ ۇلگەردى.

قالام ۇستاپ، كىتاپ اشقان، ءسوز ۇستاپ، بيلىك قۇرعان، ارقاشان جۇرەگى تازا، يمانى كامىل بولعان، قۇت قونىپ، باق دارىعان، كەرەگەسىن كۇن، شاڭىراعىن نۇر شالعان قاسيەتتى بابالارىمنىڭ كوزى دە، ءوزى دە  اسىلزادا اكەم ابرار اكەتايۇلى قۇل-مۇحاممەد اللا بۇيىرتسا ەندى بىرنەشە ايدان كەيىن توقساننىڭ تورىنە شىقپاق. اسىلدىڭ سىنىعى، تۇلپاردىڭ تۇياعى اسقار تاۋداي اكەمنىڭ بيىك تۇلعاسى الدىندا بۇگىندە جۇزدەن ەركىن اساتىن بارشا ۇرپاق، ۇرقىنىڭ اتىنان باسىم جەرگە جەتكەنشە ءيىلىپ تاعزىم ەتەمىن.

تورقالى تويعا سىي-قۇرمەت، تارتۋ-تارالعى جاساۋ حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ءداستۇرى. تاستان دا، تەمىردەن دە جاساعان ەسكەرتكىش اتاۋلى ۋاقىت اتتى ۇلى سىنشىنىڭ الدىندا سىر بەرەتىنى بارىمىزگە بەلگىلى اقيقات. ماڭگى ولمەيتىن، زامانامەن بىرگە ۇرپاق ساناسىندا ۇنەمى جاڭعىرىپ، اتادان بالاعا ۇزدىكسىز جەتىپ وتىراتىن ەڭ قۇدىرەتتى كۇش – ءسوز.

ارداقتى اكە! مەنىڭ سىزگە دەگەن شەكسىز قۇرمەتىم مەن جۇرەك تورىندەگى تۇنىق تۇمادا جىلدار بويى تۇندىرىلعان وسى ەستەلىك-ەسكەرتكىشىمدى توقساننىڭ تورىنە شىققان تورقالى تويىڭىزعا جاساعان توبىقتاي عانا سىي رەتىندە قابىل الىڭىز.

مۇحتار  قۇل-مۇحاممەد

سونداي-اق، وقىڭىز

اۋلەت تۋرالى اڭگىمە

قالقامان. ول ايىمعازى شاڭىراعىنىڭ ەڭ كەنجەسى. اللا تاڭدايىنا جىردىڭ بالىن تامىزىپ، كيەلى ءسوزدىڭ كوش كەرۋەنىندە …

34 پىكىر

  1. تالعات

    ناقتى، عىلىمي نەگىزدە جازىلعان دۇنيە ەكەن. بارەكەلدى.

  2. قۇرمەت رايىمحانۇلى

    اكەسىن سىيلاعان ادام ءدال وسىلاي سىيلاۋى كەرەك.

  3. سامال

    قوجالار تۋرالى جازبالاردىڭ ءميفى، اڭىزى باسىم بولۋشى ەدى. بۇل ماقالانىڭ شىندىعى مەن اقيقاتى باسىم ەكەن.

  4. بيجان

    وتە جاقسى جازىلىپتى. باس الماي وقىپ شىقتىم. سونىڭ ىشىندە ورىس پەن قىتايعا جەم بولعان قازاق تاريحى جاقسى اشىلعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. كوپتەگەن تىڭ دەرەكتەرگە قانىقتىم.

  5. قۋانعان

    تەكەس پەن كۇنەس ەجەلدەن قازاق جەرى بولعان عوي. ونى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ماقالادا سونىڭ قىتايعا كەتكەنى جاقسى ايتىلىپتى.

  6. ماحمەت

    ماقالانى وقىپ وتىرىپ، تەك ءبىر اۋلەتتىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ەلدىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن ماعلۇمات الدىم. كەرەمەت دۇنيە. ءار ادام ءوز شەجىرەسىن وسىلاي جىلىكتەي بىلسە كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەرگە توسقاۋىل بولار ەدى.

  7. ساۋىربەك

    قوجا باۋىرلار! الداعى ۋاقىتتا وسى شەجىرەنى باسشىلىققا الۋ كەرەك.

  8. نۇرالى

    اللانىڭ نۇرى جاۋسىن مۇحتار اعا!

  9. ماقالانى ەكى رەت وقىپ، ەندى عانا ناقتى ءوزىمنىڭ شىققان ءتۇبىمدى تۇسىنەتە بولدىم. ءتۇرلى شەجىرەلەردە اڭىزدارى كوپ، اناۋ ايتتى، مىناۋ ايتتى دەگەندەي، تولىپ جاتقان ءبىر-بىرىنە كەلمەيتىن ۆەرسيالار جەتكىلىكتى. وتە جاقسى ەسسە، شىركىن، وسى ماتەريالدىڭ ارقاسىندا ءبىر تاماشا كوپسەريالىق ءفيلمدى تۇسىرسە! «شىڭعىسحان»، «سۋلتان ۆەليكولەپنىي» فيلمدەردەن كەم بولماسا، اسىپ كەتەر ەدى!
    قازاق تاريحىنىڭ ءبىر ۇلكەن كوپشىلىككە بەلگىسىز ءبولىمىن، سالت-ءداستۇرىن، تابيعاتىن، تۇرمىسىن ت.ب. تاماشالاۋعا بولار ەدى.
    اۆتورعا العىسىم شەكسىز. بۇرىنان دا ماقالالارىڭ وقىپ، جيناپ ءجۇرمىن. اعا، ۇلكەن قىزمەتتە جۇرسەڭىزدە، ۋاقىتتى تاۋىپ وسىنداي جازۋلارىڭىز تاۋسىلماسىن، ءسىزدىڭ قالامىڭىزدان شىققان دۇنيەلەرىڭىزدى اسىعا كۇتەمىز. راحمەت!!!

  10. نۇرجان - جەزقازعاننان

    قايران جىرىمدالعان قازاق جەرى-اي! ماقالا تۇتاس ءبىر كەزەڭدى قامتىعان ەكەن.

  11. نۇرجان - جەزقازعاننان

    اياگوز، زايسان قازاقتارىنىڭ قىتاي كوكپارىنا تۇسكەن تاريحى دۇرىس كورسەتىلگەن ەكەن.

  12. ەرلان

    مەنىڭ اتام دا قوجالاردىڭ شەجىرەسىنە قاتىستى ءبىراز دۇنيەلەردى ءبىلۋشى ەدى. كەزىندە ءمان بەرمەگەنىمە ءالى وكىنەمىن. مىنا ماقالانى وقىپ وتىرىپ كوپ جايتقا قانىقتىم. قازىر ول كىسىلەر جوق. اكەم دە و دۇنيەلىك بولعان. مىنا ماقالانى وقىپ شىققاننان كەيىن، اكەمنىڭ اعاسىن شاقىرىپ تاعى ءبىر وقىپ بەردىم. باسىنان سوڭىنا دەيىن كوكەم كوزىن جۇمىپ، باسىن يزەپ وتىردى. ءتىپتى «كيەلى اۋلەت» دەگەن ءبولىمدى قايتارا وقىتىپ، «دۇرىس»، «وسىلاي»، «قاتەسى جوق» دەپ قوستاپ وتىردى. ءتۇپ-تۇقيانىمىزعا ۇنىلگەن مۇحتار مىرزاعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، باتاسىن بەرىپ، راحمەت ايتىپ جىبەر دەدى. سول كىسىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا پىكىر جازىپ، كوكەمنىڭ العىسىن جەتكىزىپ وتىرمىن.

  13. جۇماعالي

    بۇگىندە اياگوز ماڭىندا ساياقىپ بابانىڭ ۇرپاقتارى وتە كوپ.

  14. كوركەم

    وقىپ شىقتىم. باسىندا ۇزاق ەكەن دەپ ەرىنىپ ەدىم. كەيىن باسىن وقىپ وتىرىپ قالاي سوڭىنا جەتىپ قالعانىمدى بايقاماي دا قالدىم. قوجالاردىڭ سوناۋ اراب جەرىنەن باستالعان كوشىن بۇگىنگە دەيىن ساباقتاستىرىپ جازىلعان ەكەن. ءوزىم قوجا بولماسام دا وسى ءبىر ەلدىڭ تاريحىنا قاتتى قىزىعامىن. مىنا ماقالا ىزدەگەنىمدى ءدوپ باستى.

  15. باۋىرجان

    وتە كەرەمەت جاقسى جازىلعان مۇحتار اعاما راحمەت! بۇرىن بۇنداي مالىمەتتەر كەزدەسپەگەن مەندە قوجامىن جانە باقسايىس ۇرپاعىنا م.Əۋەزوۆپەن اتالاسپىز. شقو اباي اۋىلىنىڭ تۋماسىمىن.

  16. باقىتجان ساتەرشينوۆ

    تاماشا جازىلعان. عۇمىرنامانى بايانداي وتىرىپ، قوجالار شەجىرەسىن تۇگەل قامتۋعا ۇمتىلعان قۇلاشى كەڭ شىعارما. تاريحي تانىمعا تەرەڭ بويلاعان، تاعلىمى مول دۇنيە ەكەن.

  17. ءانۋار

    ءوزىم باقسايىس قوجالاردان بولامىن. جاڭاقورعاندىقپىن. بابا كەسەنەسى ءبىزدىڭ اۋداندا ورنالاسقان جانە اتا شەجىرەسى وتە ناقتى تاراتىلىپتى. تۇگەلدەي قۇپتايمىن.

  18. جاراس بەكالى

    اۋەزوۆتىڭ قوجا ەكەنىن بۇرىننان دا ءبىلۋشى ەدىم. ەندى تولىق ماعلۇمات الدىم.

  19. سايلاۋ

    وسىنداي ماقالا جازعان مۇحتار اعانىڭ اكەسى ابرار اقساقال 100 جاساسىن. كوپ بولىپ وسىنى تىلەيىك.

  20. گاني سەيتكازين

    مۇحتار اعا راحمەت سىزگە. قوجا اعالارىمىزدىى ىشىندە شەجىرەلەرىن، تاريحىن جازعاندار از ەمەس، بىراك ءسىزدىڭ ماقالا ناقتى جازىلعان ەكەن. ءƏلى دە زەرتتەلمەگەن نəرسە كوپ قوي، ەڭبەكتەرىڭىز جالعاسا بەرۋىن اللادان تىلەيمىن. امان بولىنىز. راحمەت.

  21. جاپپار عاپپار

    مۇقتاردىڭ ەسىندە قالدىم با، قالمادىم با، ول جاعىن بىلمەدىم. ەكەۋمىز جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە بىرگە وقىدىق، ءبىر جاتاقحانادا جاتتىق. مەن ءبىر كۋرس جوعارى ەدىم. سول جىلدارى الماتىدا وقىپ جاتقان قوجا جاستارى بۇكىل قازاقستان بويىنشا باس قوستىق. ياعني ءبىر-ءبىرىمىزدى ىزدەپ تاپتىق. مۇحتار تاشكەنت قالاسىنا قاتيرا دەگەن كۋرستاسى ەكەۋى بارىپ، ءوزىنىڭ تەگىن ىزدەگەنى الە ەسىمدە. ال مىنا ەڭبەكتى وقىپ وتىرىپ كوڭىلگە تۇيگەنىم، ۇلكەندەر جاعى الەمدىك دەڭگەيدەگى باۋىرلاردى ىزدەپ تاۋىپ، باسىمىزدى قوساتىن، كىمنىڭ-كىم ەكەنىن جاسقانباستان اتاپ ايتاتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى. قوجا-قاي مەملەكەتتە دە بولسا دا، قوجا دەپ اتالادى. جاقىندا قاجىلىق ساپاردان ورالدىم. مەككەدە كوسوۆانىڭ تۇرعىنى مەنىمەن ورىسشا سويلەستى. ول بىردەن قازاقتىڭ ىشىندە قاي رۋدان بولاسىڭ؟ -دەپ ءسۇرادى. -مەن قوجامىن،- دەپ ەدىم، ول،-مەن دە قوجامىن،- دەپ تۋعان باۋىرىن كوپتەن بەرى تابا الماي جۇرگەندەي قۋاندى.ال مۇحتاردىڭ جازبالارىنان ۇلتقا ادال ەڭبەك ەتكەن، ۇلتتىڭ بولاشاعىن ويلاپ ءومىر سۇرگەن ەل تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرىمەن تانىستىق. وسىنداي ۇلدى جاراتقان ەڭ ءاۋلى اللاعا، سوسىن ەستيار ءارى اقىلدى ەتىپ تاربيەلەگەن اتا-اناسىنا راحمەت.

  22. ساكەن

    وتە قۇندى دۇنيە ەكەن ەندى بارلىق قوجەكەڭدەر وسىنى نەگىزگە الايىق،سەبەبى كوزى قاراق
    تى كوكرەگى ويااۋ ادام ءۇشىن كەرەمەت جازىپتى، ءتىپتى سوقىرعا تايااق ۇستاتقانداي دەسەكتە بولاد. مۇحتار اعا سىزگە مىڭدا ءبىر العىس!

  23. اقنيەت اقىلبەك

    قۇرمەتتى! مۇxتار اعا! ءسىزدىڭ اعالار سەرياسى بويىنشا جازعان ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ وقىرمانى ەدىم كەرەمەت تۋىندى ەكەن! اكەڭىز 100 جاسقا كەلسىن.اۋلەتىڭىزدى جاراتۋشى قولداسىن!

    • مۇحامەديار-ماماي كىزى ايزادا

      قۇرمەتتى مۇحتار اعا! اسىلزادانى وقىپ شىعىپ كەرەمەت اسەردەمين، راحمەت، قوجالار ارۋاعى قولداسىن! اكەڭىزگە قۋات بەرسىن! وسىنداي قۇندى دەرەكتەرىڭىز كىتاپ بولىپ شىعۋىن كۇتەميز. ءاربىر قوجالارعا قاتىسى بار مۇسىلماننىڭ تورىندە تۇراتىن دۇنيە دەپ ەسەپتەيمين.

  24. قايرات

    بۇل كىسىنىڭ جازعاندارىن بۇرىننان وقىپ ءجۇرۋشى ەدىم «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك» دەگەندەي بۇل جولى ناعىز تەكتى ەكەن انىق اڭعارتقان سياقتى.

  25. سايرانبەك ساليموۆ

    وتە جاقسى تۋىندى ەكەن. قوجالاردىڭ شەشىرەسىن تەرەڭ مازمۇندى جازىپتى. اكەڭىز جامبىل اتامىزدىڭ جاسىنا كەلسىن!
    جاراتۋشى كولداسىن!

  26. جۇماباي ومارۇلى

    قۇرمەتتى مۋحتار ابرارۇلى! ءسىز اعايىنداردىڭ ارمانداپ جۇرگەن ءتول تاريحى جايلى تەمىرقازىق ىسپەتتى عىلىمي نەگىزدەگى تۇجىرىم جاساپ بەردىڭىز. ەڭ قۋانىشتىسى – اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان بىزدەگى بار وراما شەجىرەلەر مەن بابالار تاريحى جايلى اقىندارىمىزدىڭ جىرلارىنداعى شەجىرە تىزبەلەرىنىڭ ءسىزدىڭ تۇجىرىمىڭىزبەن ۇشتاسۋى مەن ساباقتاستىعى دەپ بىلەمىز. بۇل ماقالاڭىزدى ەل تəۋەلسىزدىگىنىڭ جەڭىسى مەن جەمىسى دەپ باعالايمىز. وزىڭىزگە بەلگىلى، ءمəدى (ماھدي) – ديۋانا قوجا ۇرپاقتارىنىڭ باسىم بولىگى سىردىڭ تومەنگى اعىسىنىڭ بويىندا عۇمىر كەشۋدە. جاقسى ءىستىڭ جالعاسى بولاتىندىعىنا بىزدەر سەنىمدىمىز. ەڭبەگىڭىز جانسىن. عۇمىرلى بولىڭىز. ەلىمىز امان، جۇرتىمىز تىنىش بولسىن! قىزىلوردا قالاسى، ءمəدى (ماھدي) – ديۋانا قوجا قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جəنىبەكوۆ جۇماباي ومارۇلى

  27. راديك يساەۆ

    ۋۆاجاەمىي مۋحتار اگا! مەنيا وچەن زاينتەرەسوۆالا ۆاشا ستاتيا و رودە كوجا. ك سوجالەنيۋ يا ەششە نە سيلەن ۆ كازاحسكوم يازىكە، حوتيا سۋت پرەكراسنوگو ي پوزناۆاتەلنوگو ەسسە ۋلوۆيل. ەسلي ۋ ۆاس ەست رۋسسكايا ۆەرسيا ۆاشەي ستاتي، پوجالۋيستا، رازمەستيتە ەە ۆ ينەتە. دۋمايۋ، چتو منوگوچيسلەننىە چيتاتەلي يز درۋگيح ستران ي ليۋدي، نە ۆلادەيۋششيە كازاحسكيم، بۋدۋت بەسكونەچنو ۆام بلاگودارنى. نە سومنەۆايۋس، چتو پرەدستاۆيتەلي كوجا يز درۋگيح نارودوۆ س ۋدوۆولستۆيەم پروچيتايۋت ۆاشە ەسسە. سپاسيبو ي جدەم س نەتەرپەنيەم.

  28. باۋىرجان

    اسىلزادانى وقىپ شىققان سوڭ شىركىن وسىنى ادەمىلەپ كىشكەنە كىتاپشا ەتىپ شىعارسا، ول ءار قوجانىڭ ومىراۋ قالتاسىندا جۇرسە دەپ ويلادىم!

  29. قاراعاندىلىق

    اكەنى سىيلاعان سوڭ ءدال وسىلاي سىيلاۋ كەرەك. اكەڭىز دە، ونى سونشا ارداقتاعان ءسىز دە – مۇحتار اعا ناعىز اسىل ازاماتتار ەكەنسىزدەر. قايىپ اينابەكوۆ اقىن ايتقانداي: «اسىراپ، ساقتاپ، ارداقتاپ. اكەڭدى كۇت، بالالار!» – دەگىم كەلەدى بارشا باۋىرلارعا.

  30. زايساننان

    شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ تاريحى وتە جاقسى، عىلىمي نەگىزدە جازىلىپتى. ءۇش ايماق توڭكەرىسىنىڭ جاي-كۇيى انىق كورسەتىلگەن. بولاشاقتا ءدال وسى تاقىرىپقا ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ جازۋ كەرەك.

  31. ايگۇل

    ناساب-ناماداي قۇندى جəدىگەرلەردىڭ جوعارى ساپالى كوشىرمەسىن جاساۋ ارقىلى جيناقتاپ، ونى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزسە جاقسى بولار ەدى. ەستۋىمىزشە، ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ سيرەك قولجازبالار قورىنداعىلارىنان باسقا قوجالاردىڭ اۋلەتتەرىندە دە بىرنەشە ناساب-ناما ساقتاۋلى تۇر ەكەن.

  32. راسۋل

    مۇحاڭ اسىلدىڭ تۇياعى ەكەنىن تەگى دە ءىسى دە دالەلدەيدى. جاڭا ماقالالارىڭىزدى كۇتۋدەمىز!

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان