سىر-سۇحبات

مەنىڭ قاسيەتتى ساپارىم

ءۇمىت بايلاعان ءۇمرا

وسىدان بەس جىل بۇرىن، ەلىمىزدە «نەو-يسلامنىڭ» ءورشىپ تۇرعان كەزى بولاتىن. مەككەگە كەلگەن كۇننىڭ ەرتەسىنە-اق، وزىمىزبەن بىرگە كەلگەن كەيبىر قىز-كەلىنشەكتەر سول ەلدىڭ قارا جامىلعىسىنا ورانىپ شىعا كەلدى. اقكوڭىلدىلەرى  100 رەالعا الدىق دەپ سۋسىلداعان جىبەك كويلەكتەرىن كورسەتىپ، توركىنىنە كەلگەندەي قازداڭ باسىپ اقىل ايتاتىن بولدى. ول كەز كازىرگىدەي ەمەس، بالاعى قىسقالاردىڭ بەتىنە كەلە قويمايتىن، ءتىپتى كەيبىرىمىزدىڭ وسىلاردىڭ ايتىپ جۇرگەنىندە شىندىق بار شىعار دەپ  دۇبارا حالدە جۇرگەن كەزىمىز عوي. كەيدە اسحانادا تاماق ۇستىندە باس قوسا قالعاندا «اق قويدىڭ كاللەسى، قارا قويدىڭ كاللاسى، مەن قۇدايدىڭ پەندەسى» دەپ جۇرگەن بىزدەردى تۇرتكىلەي باستادى. ولاردىڭ پسەۆدوسالافيلەردىڭ (ۋاحابيلەردىڭ) يتارشىلارىنان ەكەنىن ءبىلىپ وتىرمىز. ءتىپتى، سوراقىسى، «ماعان سالسا، قولىڭىزداعى ءتاسپىنى لاقتىرىپ جىبەرەر ەدىم، حريستيانداردىڭ زاتى عوي» دەپ سوقتى. «اللاھۋ اكباردى» دۇرىستاپ ايتىڭدار، ەكپىنى دۇرىس بولماسا باسقا ماعىنا بەرەدى دەپ تە ۇركىتە باستادى. سودان نە كەرەك قازاق اپالار جينالىپ الىپ، «بىلگىشتەردى» ءبىراز ءبۇرىپ الدىق. سودان كەيىن الدىمىزدى كەسپەيتىن بولدى.

تاعى ءبىر سەنىمىمىزگە كەدەرگى بولعان نارسە، توقتاعان جايىمىزدىڭ جانىنداعى شاعىن مەشىتتىڭ يمامى، ولارشا شەيحتارىنىڭ ءسوزى بولدى. ۇلكەن قاجىلىعىمىز باستالماي تۇرىپ بىرەر كۇن ەرتە كەلگەن بىزدەر، ونىڭ ءۇمراسىن جاساپ بولدىق. ەندى قايتىس بولىپ كەتكەن بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى ءۇشىن ءۇمرا قاجىلىعىن جاساۋعا كىرىسكەنبىز. شەيحىمىز ۋاعىزىندا: «سىزدەر ولگەن تۋىستارىڭىز ءۇشىن ءۇمرا جاساپ ءجۇر ەكەنسىزدەر. بولمايدى. ول ءۇشىن ارنايىلاپ، ءوز ەلىڭىزدەن  نيەت ەتىپ كەلۋ كەرەك» دەپ شىقتى.

مىنادان كەيىن توسىلىپ، باسشىمىزعا قارادىق. ول:«ۇندەمەي، ەشكىمگە ايتپاي جاساي بەرىڭىزدەر. بۇل ءۇشىن جاقىن جەردەگى ايشا انامىزدىڭ مەشىتىنە بارىپ، ەكى باس ناماز وقىپ، نيەت ەتىپ، ورنىداساڭىزدار بولادى» دەدى. تاعى دا ەسكەرتىپ، «اتىنان ءۇمرا جاساعىڭىز كەلگەن ادامىڭىز ومىرىندە كوممۋنيست بولىپ، قۇدايعا سەنبەي كەتسە قۇلشىلىقتارىڭىز ارتىق» دەدى. ەگەر قارت اتا-انالارىڭىزعا ارناپ ءۇمرا جاساعىڭىز كەلسە، ول ادام قارتتىقتان نە اۋرۋدان ورنىنان تۇرا المايتىن، جانە كوزى كورمەيتىن بولسا عانا رۇقسات. باسقا جاعدايدا وزدەرى وتەۋى ءتيىس دەپ ءتۇسىندىردى.

سونىمەن، دۇنيەدەن وتكەن انامىز ءۇشىن، توسەك تارتىپ جاتقان اكەمىز ءۇشىن دە ساۋاپتان بولسىن دەپ، ءۇمرا قاجىلىعىن وتەدىك. الدا ءبىراز كۇن بار. قۇدايدىڭ بەرگەن دەنساۋلىعى ارقاسىندا كۇنىنە ەكى مەزگىل حارام مەشىتىندەگى «ءال-ءباي-ءتۇل-ھارامعا» تاۋاپ ەتىپ، ءۇمرانىڭ ورىنداۋدىڭ مىندەتتى شارتى سافا-ءمارۋانىڭ ورتاسىن جەتى اينالىپ، جاراتقاننان دۇعا تىلەپ ءجۇردىم.

بىردە مىناداي وقيعا بولدى. ءۇمرا قاجىلىعىن جاساۋ ءۇشىن جينالىپ جاتقانمىن. ناۋقاستانىپ قالىپ، ساياعا كوپ شىعا بەرمەيتىن كامالات دەگەن اپامىز بوس بوتەلكە بەرىپ، ءزام-ءزامنان الىپ كەلۋىمدى ءوتىندى. سول كۇنى ءابدالي اتتى اجەمنىڭ اعاسىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ ءۇمرا جاساۋعا نيەت ەتكەن ەدىم. ول مەشىتتە يمام بولعان، قۋعىندالىپ تاجىكستانعا كەتىپ، سول جاقتا ۇستالىپ، 1937 جىلى 8 جىلعا ءسىبىردىڭ انگارسك دەگەن جەرىنە ايدالعان. سوعىستىڭ سوڭىنا قاراي تايشەت قالاسىنان «اۋرۋمىن، كوشەدە جاتىرمىن، جۇرە المايمىن كەلىپ الىپ كەتىڭدەر» دەگەن حات كەلەدى. بۇل كەزدە اكەسى باباي يشان قايتىس بولىپ، اعاسى قالىمبەت اتىلىپ كەتىپ، ارتىندا قالعان جەتىم-جەسىرلەر قايدان بارسىن. سۇيەگى سول جەردە قالادى. سوڭعى جىلدارى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، تاجىكستاننان ءىس-قاعازدارىن الدىرىپ، وسى جايعا قانىققان ەدىم. ەندى ءساتى تۇسكەندە يسلام جولىندا مەحنات شەككەن بابامىزدىڭ ارۋاعىنا تيە بەرسىن دەپ ءۇمرا شارتىن ورىنداپ، اقىرىنداپ اۆتوبۋس تۇراعىنا بەت الدىم. يىعىما اسىپ العان قالتامدا كامالات اپانىڭ اماناتى. كەلە جاتىپ، ءالى كەتىپ قۇلاپ جەردە جاتقان ءبىر ازاماتتىڭ (ەۋروپالىق) ۇستىنەن  شىقتىم. ەكىنشىسى نە ىستەرىن بىلمەي قاسىندا تۇر. كوز الدىما تايشەتتىڭ ءبىر جەرىندە اۋرۋدان قينالىپ جاتقان ءابدىالي اتامىز ەلەستەدى. ول دا وسىلاي قينالعان بولار، اۋزىنا تامىزسىن دەپ قولىمداعى ءبىر بوتەلكە سۋدى ۇستتاتىم. قوناق ۇيگە جەتكەن سوڭ، كامالات اپايعا جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ، سۋدى كەلەسى جولى اكەلىپ بەرەمىن دەپ ۋادە ەتتىم. مۇمكىن كەزدەيسوقتىق بولار، دەگەنمەن، ۋاقىت دوڭگەلەگى كەرى اينالعانداي  كورىندى.

باۋىرلارى اتىلىپ، يتجەكەنگە جەگىلىپ كەتسە دە، يشان اكەسىنىڭ تالىمىنە ادال بولىپ، بەس مەزگىل نامازىن قازا قىلماعان ءاسيا اجەمە ءۇمرامدى باستاپ،  قاعبانى اينالىپ كەلە جاتسام،ءبىر كارى اجە پاكيستاندىق بولۋ كەرەك، قولىن مەنىڭ بىلەگىمە قويىپ جىميىپ ماعان قارادى. مەن قارسىلىق بىلدىرمەي  قاريانى قولتىقتاپ، قاعبانى اينالىپ ءبىراز ءجۇردىم. ىشىمنەن، اجەمنىڭ بەلگىسى بولار دەپ جۇرەگىم جىلىدى.

مەككەدە بولىپ، جۇما نامازىن حارامدا وقىماۋ ميعا كىرمەيتىن جايت قوي. ول ءۇشىن ەرتەرەك كەلىپ،  ايەلدەرگە ارنالعان بولىگىنە جينالامىز. سونىڭ بىرىندە ءۇندىستان جاقتان كەلگەن مۇسىلمان ايەلدەرىنىڭ ورتاسىنا ءتۇسىپ قالدىم. حات تانيتىندارى قۇران وقىپ، ءتاسپىسىن تارتىپ، ازاندى كۇتىپ وتىر. مەنىڭ جانىما جايعاسقان  جاستاۋ ايەل ءتىپتى اقكوڭىل ەكەن. مەنى جاتسىنباي  تەلەفونىنداعى ەر-ازاماتتىڭ سۋرەتىن كورسەتىپ كۇيەۋىم قايتىس بولدى، سوعان ارناپ ءۇمرا جاساپ كەلدىم دەپ  ايتتى. مەن قۇپتاپ، «قابىل بولسىن» دەگەندەي باسىمدى يزەدىم. ول قازاقشا مەن اعىلشىنشا بىلمەسەك تە ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقسى تۇسىندىك. بايعۇس كەلىنشەك بۇل دا شايىحتارعا بىلدىرمەي ءۇمراسىن جاساپ ءجۇر ەكەن عوي دەگەن وي كەلدى.

مەشىتكە بارا جولدا، فۋتبول الاڭىنداي اشىق جەردە كەپتەرلەر  مەكەن ەتەدى-اۋ. بايقايمىن مەشىتكە كەلگەن جۇرتتىڭ ءبارى ارنايىلاپ پاكەتتكە سالىپ قويعان بيدايدى ساتىپ الىپ قۇستارعا شاشىپ جاتادى. بۇل دا وسى جەردىڭ سالتى شىعار دەپ  قويام. سودان نە مەن دە بيداي ساتىپ الىپ، اياقاستى ەتىپ، شاشۋعا قولىم بارماي، قوس ۋىستاپ ەكى جەرگە ءبولىپ ءۇيىپ قويدىم. وزگەلەر شاشقان بيدايدى باسۋعا ءداتىم شىداماي، سەكەكتەپ باسىپ، تۇتاسقان جەرلەرىنەن اتتاپ ءوتىپ كەلەمىن. ارتىما بۇرىلىپ قاراپ ەدىم، قۇستار مەن قالدىرعان قوس ۋىس بيدايدى شۇقىپ جەپ جاتىر ەكەن. اكەمنىڭ داستارحاننان نان قيقىمى تۇسە رەنجيتىنى ەسكە ءتۇستى. كورسە دەرەۋ، قولىمەن تەرىپ الاتىن، بىزدەرگە دە جيناتقىزاتىن. ءبىزدىڭ وتباسىندا نان قاستەرلى ەدى. ءتىپتى مالعا جەم سالساق تا ءبىر ۋىس ءداننىڭ شاشىلۋىنان ساقتاناتىنبىز…

ءۇمرا قاجىلىعى تۋرالى ءبىرشاما دەرەكپەن ءبولىستىم. تاعى دا ورىندالۋى ءتيىس شارتتارى بار، ونى  باستاپ بارعان باسشىلارىڭىز تۇسىندىرەدى دەپ ويلايمىن. ەسكەرەتىن نارسە بار. قاعبا مەن سافا-ءمارۋا اراسىن ارالاپ جۇرگەندە ءجۇرىپ وتكەن جولىنىڭ سانىنان جاڭىلىسىپ كەتەدى. كەيبىر قاجىلاردىڭ قولىنان ساۋساعىنا ءىلىپ العان  جىپكە تىزىلگەن جەتى مونشاقتى ساقينانى كورىپ ءجۇردىم. ونى قايدان ساتىپ الۋدى بىلگەنىم جوق، بىراق قاجەت زات ەكەنىن ۇقتىم. وزىمدە ول بولماعان سوڭ، قاعبانى ءار اينالعان سايىن ورامالىمنىڭ شەتىن ءتۇيىپ، سافا-ءمارۋانىڭ اراسىنىندا تۇيىندەردى تارقاتىپ وتىردىم. وسىلايشا جۇرگەنىمدە ءبىر كۇنى ءبىر قارا كويلەكتى قاجى وسى مونشاقتى قولىما ۇستاتىپ كەتە باردى. مىنە، مۇنداي دا بولادى ەكەن.

مەشىتكە بارعاندا جاشىككە ساداقا تاستاۋ ءبىزدىڭ ادەتىمىزدە بار نارسە. بىراق بۇل  جەردە ونداي ءداستۇر جوق. حارام مەشىتىنىڭ اينالاسىندا قايىرشىلار دا كورىنبەيدى. ولاردى قۋالاپ، مەشىتكە جولاتپايتىنىن بايقاعانمىن. تاعى ءبىر نارسە وزگە ەلدىڭ ادامدارى تازالىق ساقتاۋ جاعىنا جەگىلگەن. قولدارىندى قوقىس سالاتىن قاپشىق ۇستاپ، جەرگە تۇسكەن نارسەنى جيناپ جۇرەدى. قاعبانىڭ اينالاسىن  تازالايتىندار دا بار، ولار ارابتىڭ ۇلتتىق كيىمىن كيگەن ەر-ازاماتتار. ونى تازالاۋ دا ءبىر كورىنىس. قىزىل لەنتامەن الدىنان ەكى ادام ءجۇرىپ وتىرىپ، تاۋاپ ەتۋشلەردى ىسىرادى. ولاردىڭ ىزىنەن 3-4 ەركەك قاتار ءجۇرىپ، ۇزىن شبابرامەن كوبىكتى سۋمەن  ەدەنىن تازالاپ وتەدى. سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن ازامتتاردىڭ ەڭسەسى بيىك، قاجىلاردىڭ جولىن جۋعانىن ماقتانىش ەتكەندەي. ال الدىڭعىلار بىرىڭعاي كوك  كيىم كيىپ العان، بويلارى قوراش، تۇرلەرى جاسىق. ۇساق اقشا ۇستاتساڭ، قابىل الادى. وسىلايشا ءوز ادەتىمنەن جاڭىلماي، امالىن تاپتىم.

جالپى، قىرعىز، وزبەكتەردىڭ اراسىندا جۇرگەن ادام بولماسا، تۇرلەرىن   اجىراتا بەرمەيدى عوي. مەندە مالايازيا، يندونەزيا، فيليپپيندىكتەردى ايىرا المادىم. ايتەۋىر سول جاقتىڭ قاپتاپ جۇرگەن، ۇستەرىنە بىردەي كيىم كيگەن جاپ-جاس قىزدارىنا قاراپ تاڭ قالام. قاي ۋاقىتتا نامازىن وقىپ، زەكەتىن بەرىپ، ورازا ۇستاپ، قالاي قاجىلىعىن جاساعالى ءجۇر دەپ قويامىن. بىردەي كيىم كيگەندەردىڭ توبىن بىزدىڭشە ايتقاندا مولداسى باستاپ، سوڭىندا تاعى ءبىر ازاماتى جۇرەدى. الدىڭعىسى قولىنداعى كىتابىنان دۇعا وقىسا، ىزىنە ەرگەندەرى جامىراپ داۋىستاپ سونى قايتالاپ جۇرگەنى. سويتسەم، بۇل ەلدىڭ ءداستۇرى بويىنشا قىز بويجەتىپ ۇزاتىلار الدىندا ۇلكەن قاجىلىعىن اتقارۋ مىندەت ەكەن. ءبىزدىڭ يت تارتقانداي جىرتىق دجينسي كيىپ جۇرگەندەردى مەككەگە توپىرلاتىپ جىبەرىپ جاتسا قالاي بولار ەكەن دەگەندەي وي كەلدى. تەك ولار عانا ەمەس، قاجىلىققا كەلگەن جاس قىزدار كوپ كەزدەستى. سولاردىڭ ءبىر توبى مادينا قالاسىنان كەلدىك دەدى. دارەت الاتىن جەردە قارا جامىلعىلارىن شەشكەندە، كۇن شالماعان تەرىسىنە قاراپ تاڭ قالاسىڭ. ولاردىڭ مىنا ىستىقتا تەك وسىنداي كيىممەن جانىن ساقتاپ جۇرگەنىنە كوزىڭ جەتەدى.

ءار ەلدىڭ سالتى باسقا دەگەننەن شىعادى، ءوز مازحابى بويىنشا قاعبانى اينالعاندا جۇگىرىپ وتەتىندەرى دە بار ەكەن. بويلارى ەكى مەتر ەڭگەزەردەي قارا ءتۇستى ەركەكتەر تۇسىڭنان جەلدىرتىپ وتە شىققاندا ەرىكسىز تىقسىرىپ جىبەرەدى. جالپى، قانداي مازحابتا بولماسىن،  قاجىلاردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە كىشىپەيىل، ءبىر مۇسىلمان بالاسى ەكەنى ءبىلىنىپ تۇرادى. وسى مەيىرىم مەن كىشىپەيىلدىك ارقاسىندا قالادا ەركىن باسىپ، ءوز ۇيىڭدە جۇرگەندەي سەزىندىرەدى.

وسىلايشا، ۇلكەن قاجىلىق الدىندا ءبىراز نارسەنى اڭعاردىق. تاعى ەسكەرەتىن ءبىر نارسە بار. ءبىزدىڭ ەلدەن بارعانداردىڭ ءبىر تەكتى كيىمدەرىن بىلەتىن بولارسىز. كويلەكتىڭ سىرتىنان كيەتىن كامزولىمىزدىڭ ارقاسىندا «قازاقستان» دەپ جازىلعان. كەيدە جەلكەمىزدە كەلە جاتقانداردىڭ وسى ءسوزدى قايتالاپ وقىعانىن ەستىگەندە، دەرەۋ يىعىمىزدى تۇزەپ، بويىمىزدى جيناپ الا قويامىز. بارشا مۇسىلماندار جينالعان جەردە، قازاقتىڭ بالاسىنىڭ دا ەڭسەسى بيىك بولعانىن قالايدى ەكەنسىڭ.

 ايگۇل ۋايسوۆا

جالعاسى بار. باسى:

مەنىڭ قاسيەتتى ساپارىم

 

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان