Құрметті оқырман!
Бүгінгі, 43 шығарылымда екі ұлы ақын – Майлықожа Сұлтанқожаұлы мен Абай Құнанбайұлының жылдың төрт мезгіліне арналған өлеңдерін беріп отырмыз.
Жылдың төрт мезгілінде Жаратушының шексіз хикметі – даналығы бар. Біз бұл нығметтерді көріп, тыңдап, иіскеп, татып ләззат аламыз. Ақындардың төрт мезгілге арналған өлеңдерінде үндестік бар.
Оқып рухани ләззат алыңыздар!
Майлықожа Сұлтанқожаұлы
ЖЫЛДЫҢ ТӨРТ МЕЗГIЛI
Бұл дүние өтер-кетер баяны аз,
Ең алды жыл құсының үйрек пен қаз,
Жiгiттей сақал-мұрты жаңа шыққан
Көркейiп дүние жүзi болады мәз.
Сәуiрде көтерiлер рахмет туы,
Ойнасып су бетiнде қаз бен қуы,
Жан-жануар көк майсаға баурын төсер
Емiзiп жас баладай жаңбыр суы.
Шаттанар бұл дәуiрге жас пен кәрi,
Ләззатты жел менен көл жанға дәрi,
Бостандық рақымынан боғаннан соң
Қыбырлар жер жүзiнде жанның бәрi.
Шаруалар жайлар тауды малын баққан,
Егiн сап диқандары кетпен шапқан,
Аралап әр шаһарды саудагерлер
Мал жинап келе берер әр тараптан.
Ұшады айдын көлден қаз қаңқылдап,
Әуеден жаңбыр жауар от жарқылдап,
Түрленер жер жүзiнде шөптiң бәрi
Құбыладан қоңыр салқын жел аңқылдап.
Құдайдың ұзын болып күнi-түнi,
Әртүрлi шығар сонда шөптiң гүлi,
Құлпырып атылас-камқа бәйшешектер
Көрiнер текеметтей жердiң түрi.
Жан-жануар бiрiн-бiрi сағынысып,
Құлағын арғымақтар қағынысып,
Ұшқан құс ұя салып жұмыртқалар
Аспанда ұшып жүрiп шағылысып.
Дүниенiң сонда кiрер ажар-көркi,
Көрiнер секiлденiп қызыл түлкi,
Қыздың — ханша, жiгiттiң — патша уақыты
Бас қосып өз өзiнде болса еркi.
Одан соң түсер шiлде сары тамыз,
Күн өтiп әр нәрседеп кетер маңыз,
Өзгерiп дүние жүзi шөп сарғайып,
Су қайтып, өзi қалар ескi аңыз.
Сол уақытта күллi шөптiң буыны қатар,
Түн ұзап шыққан күнiң ерте батар,
Жанары көрген дәуiр өзгерiлiп
Мақұлықтар нашар тәнлi бәрi жатар.
Жараспас онан кейiн дүние түрi
Айналмас бiр қайтқан соң оның бiрi.
Солған гүл, тозған жердi көзiң көрiп
Көбейер күннен күнге iштiң шерi.
Он бесте қыз түрленер қызыл гүлдей,
Көрiнiп ақша бетi аймен бiрдей,
Асқан соң жиырмадан кетiп сәнi
Мысалы бола берер қайтқан күндей.
Қартаймас жiгiт адам қырыққа жетпей,
Одан соң кеми берер ол да өтпей,
Қатқан соң шөп буыны ас болмайды,
Қимылда қыз-бозбала жазың кетпей.
Онан сон, ақырап-қауыс келедi күз,
Қызықтан одан кейiн күдерiңдi үз,
Қыз асып жиырмадан үйде отырса
Әркiмге бола берер әңгiме-сөз.
Онан соң қысың келер қары жауып,
Артынан бiр өткендi болмас тауып,
Жiгiттер барыңнан да жоғың жақсы
Кеткен соң өз басыңнан бәрi де ауып.
Жаратты бұл дүниенi төртке бөлiп,
Көрсiн деп қойды бiзге көздi берiп,
Көк майса күнiң өтiп кеткеннен соң
Барыңнан артық шығар қалған өлiп.
Мысалы жiгiттiктiң жаз бостаны,
Көрсеттi бiзге өрнек бұл нұсқаны,
Секiлдi шiлде мен күз — орта жасың, .
Кәрiлiк — қыстың қатты зымыстаны.
Боз бен көк пар болмайды түрiменен,
Әр нәрсе ылайықты жолыменен,
Құланды құрықтасаң жылқы болмас
Ноқтаның үйiр болар зорыменен.
Жақсының шарапаты көзiменен,
Әркiмдi жақын қылар өзiменен,
Жақсыға жақсы ғашық боп қосылады
Қызықты ойын-күлкi сөзiменен.
Арыстан пар болмайды тышқанменен,
Жалған жар — жар болмайды құшқанменен,
Көбелек от жанбаса қайда барар,
Не табар қараңғыда ұшқанменен.
Абай Құнанбайұлы
ЖАЗҒЫТҰРЫ ӨЛЕҢІ
Жазғытұры қалмайды қыстың сызы,
Масатыдай құлпырар жердің жүзі.
Жан-жануар, адамзат анталаса,
Ата-анадай елжірер күннің көзі.
Жаздың көркі енеді жыл құсымен,
Жайраңдасып жас күлер құрбысымен.
Көрден жаңа тұрғандай кемпір мен шал,
Жалбаңдасар өзінің тұрғысымен.
Қырдағы ел ойдағы елмен араласып,
Күлімдесіп, көрісіп, құшақтасып.
Шаруа қуған жастардың мойыны босап,
Сыбырласып, сырласып, мауқын басып.
Түйе боздап, қой қоздап – қора да шу,
Көбелекпен, құспенен сай да ду-ду.
Гүл мен ағаш майысып қарағанда,
Сыбдыр қағып, бұраңдап ағады су.
Көл жағалай мамырлап қу менен қаз,
Жұмыртқа іздеп, жүгіріп балалар мәз.
Ұшқыр атпен зырлатып тастағанда,
Жарқ-жүрқ етіп ілінер көк дауылпаз.
Құс қатарлап байлаған қанжығаға
Қыз бұраңдап жабысып, қылады наз.
Жазға жақсы киінер қыз-келіншек,
Жер жүзіне өң берер гүл-бәйшешек.
Қырда торғай сайраса, сайда – бұлбұл,
Тастағы үнін қосар байғыз, көкек.
Жаңа пұлмен жамырап саудагерлер,
Диханшылар жер жыртып, егін егер.
Шаруаның бір малы екеу болып,
Жаңа төлмен көбейіп, дәулет өнер.
Безендіріп жер жүзін Тәңірім шебер,
Мейірбандық дүниеге нұрын төгер.
Анамыздай жер иіп емізгенде,
Бейне әкеңдей үстіңе аспан төнер.
Жазғытұры қалмайды қыстың сызы,
Масатыдай құлпырар жердің жүзі.
Жан-жануар, адамзат анталаса,
Ата-анадай елжірер күннің көзі.
Жаздың көркі енеді жыл құсымен,
Жайраңдасып жас күлер құрбысымен.
Көрден жаңа тұрғандай кемпір мен шал,
Жалбаңдасар өзінің тұрғысымен.
Қырдағы ел ойдағы елмен араласып,
Күлімдесіп, көрісіп, құшақтасып.
Шаруа қуған жастардың мойыны босап,
Сыбырласып, сырласып, мауқын басып.
Түйе боздап, қой қоздап – қора да шу,
Көбелекпен, құспенен сай да ду-ду.
Гүл мен ағаш майысып қарағанда,
Сыбдыр қағып, бұраңдап ағады су.
Көл жағалай мамырлап қу менен қаз,
Жұмыртқа іздеп, жүгіріп балалар мәз.
Ұшқыр атпен зырлатып тастағанда,
Жарқ-жүрқ етіп ілінер көк дауылпаз.
Құс қатарлап байлаған қанжығаға
Қыз бұраңдап жабысып, қылады наз.
Жазға жақсы киінер қыз-келіншек,
Жер жүзіне өң берер гүл-бәйшешек.
Қырда торғай сайраса, сайда – бұлбұл,
Тастағы үнін қосар байғыз, көкек.
Жаңа пұлмен жамырап саудагерлер,
Диханшылар жер жыртып, егін егер.
Шаруаның бір малы екеу болып,
Жаңа төлмен көбейіп, дәулет өнер.
Безендіріп жер жүзін Тәңірім шебер,
Мейірбандық дүниеге нұрын төгер.
Анамыздай жер иіп емізгенде,
Бейне әкеңдей үстіңе аспан төнер.
Жаз жіберіп, жан берген қара жерге
Рахметіне Алланың көңіл сенер.
Мал семірер, ақ пенен ас көбейер,
Адамзаттың көңілі өсіп көтерілер.
Қара тастан басқаның бәрі жадырап,
Бір сараңнан басқаның пейілі енер.
Тамашалап қарасаң Тәңірі ісіне,
Бойың балқып, ериді іште жігер.
Кемпір-шал шуақ іздеп, бала шулар,
Мал мазатсып, қуанып, аунап-қунар.
Жыршы құстар әуеде өлең айтып,
Қиқу салар көлдегі қаз бен қулар.
Күн жоқта кісімсінер жұлдыз бен ай,
Ол қайтсін қара түнде жарқылдамай,
Таң атқан соң шығарын күннің біліп,
Өңі қашып, бола алмас бұрынғыдай.
Күн – күйеу, жер – қалыңдық сағынышты,
Құмары екеуінің сондай күшті.
Түн қырындап жүргенде көп қожаңдап,
Күйеу келді, ай, жүлдыз к… қысты.
Ай, жұлдызға жылы жел хабар беріп,
Жан-жануар қуанар тойға елеріп.
Азалы ақ көрпесін сілке тастап,
Жер күлімдер, өзіне шырай беріп.
Күн – күйеуін жер көксеп ала қыстай,
Біреуіне біреуі қосылыспай,
Көңілі күн лебіне тойғаннан соң
Жер толықсып, түрленер тоты құстай.
Адам тіктеп көре алмас күннің көзін,
Сүйіп, жылып тұрады жан лебізін.
Қызыл арай сары алтын шатырына,
Күннің кешке кіргенін көрді көзім.
Абай Құнанбайұлы
ЖАЗ ӨЛЕҢІ
Жаздыгүн шілде болғанда,
Көкорай шалғын, бәйшешек,
Ұзарып өсіп толғанда;
Күркіреп жатқан өзенге,
Көшіп ауыл қонғанда;
Шұрқырап жатқан жылқының
Шалғыннан жоны қылтылдап,
Ат, айғырлар, биелер
Бүйірі шығып, ыңқылдап,
Суда тұрып шыбындап,
Кұйрығымен шылпылдап,
Арасында кұлын-тай
Айнала шауып бұлтылдап.
Жоғары-төмен үйрек, қаз
Ұшып тұрса сымпылдап.
Қыз-келіншек үй тігер,
Бұрала басып былқылдап,
Ақ білегін сыбанып,
Әзілдесіп сыңқылдап.
Мал ішінен айналып,
Көңілі жақсы жайланып,
Бай да келер ауылға,
Аяңшылы жылпылдап;
Сабадан қымыз құйдырып,
Ортасына қойдырып,
Жасы үлкендер бір бөлек
Кеңесіп, күліп сылқылдап.
Жалшы алдаған жас бала,
Жағалайды шешесін
Ет әпер деп қыңқылдап.
Көлеңке қылып басына,
Кілем төсеп астына,
Салтанатты байлардың
Самаурыны бұрқылдап.
Білімділер сөз айтса,
Бәйгі атындай аңқылдап,
Өзгелер басын изейді,
Әрине деп мақұлдап.
Ақ көйлекті, таяқты
Ақсақал шығар бір шеттен
Малыңды әрі қайтар деп,
Малшыларға қаңқылдап.
Бай байғұсым десін деп,
Шакырып қымыз берсін деп,
Жарамсақсып, жалпылдап.
Шапандарын белсенген,
Асау мініп теңселген
Жылқышылар кеп тұрса,
Таңертеңнен салпылдап.
Мылтық атқан, құс салған
Жас бозбала бір бөлек
Су жағалап қутыңдап.
Қайырып салған көк құсы
Көтеріле бергенде,
Қаз сыпырса жарқылдап.
Өткен күннің бәрі ұмыт,
Қолдан келер қайрат жок,
Бағанағы байғұс шал
Ауылда тұрып күледі,
Қошемет қылып қарқылдап.
Абай Құнанбайұлы
КҮЗ ӨЛЕҢІ
Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан,
Күз болып, дымқыл тұман жерді басқан.
Білмеймін тойғаны ма, тоңғаны ма,
Жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан.
Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай,
Жастар күлмес, жүгірмес бала шулай.
Қайыршы шал-кемпірдей түсі кетіп,
Жапырағынан айрылған ағаш, қурай.
Біреу малма сапсиды, салып иін,
Салбыраңқы тартыпты жыртық киім.
Енесіне иіртіп шуда жібін,
Жас қатындар жыртылған жамайды үйін.
Қаз, тырна қатарланып қайтса бермен,
Астында ақ шомшы жүр, ол бір керуен.
Қай ауылды көрсең де, жабырқаңқы,
Күлкі-ойын көрінбейді, сейіл-серуен.
Кемпір-шал құржаң қағып, бала бүрсең,
Көңілсіз қара суық қырда жүрсең.
Кемік сүйек, сорпа-су тимеген соң,
Үйде ит жоқ, тышқан аулап, қайда көрсең.
Күзеу тозған, оты жоқ елдің маңы,
Тұман болар, жел соқса, шаң-тозаңы.
От жақпаған үйінің сұры қашып,
Ыстан қорыққан қазақтың құрысын заңы.
Абай Құнанбайұлы
ҚЫС ӨЛЕҢІ
Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,
Соқыр, мылқау, танымас тірі жанды.
Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап, келіп қалды.
Дем алысы – үскірік, аяз бен қар,
Кәрі құдаң – қыс келіп, әлек салды.
Ұшпадай бөркін киген оқшырайтып,
Аязбенен қызарып ажарланды.
Бұлттай қасы жауып екі көзін,
Басын сіліксе, қар жауып, мазаңды алды.
Борандай бұрқ-сарқ етіп долданғанда,
Алты қанат ақ орда үй шайқалды.
Әуес көріп жүгірген жас балалар,
Беті-қолы домбығып, үсік шалды.
Шидем мен тон қабаттап киген малшы
Бет қарауға шыдамай теріс айналды.
Қар тепкенге қажымыс қайран жылқы
Титығы құруына аз-ақ қалды.
Қыспен бірге тұмсығын салды қасқыр,
Малшыларым, қор қылма итке малды.
Соныға малды жайып, күзетіңдер,
Ұйқы өлтірмес, қайрат қыл, бұз қамалды!
Ит жегенше Қондыбай, Қанай жесін,
Құр жібер мына антұрған кәрі шалды.
