Гүлжауһар Шомбалова

Сәуле Құлахметқызы Қожықова (Ходжикова) Қожықовтар әулетінің рухани мұрасының иесі, көп жылдардан бері киелі әулеттің шаңырағын биіктетіп ұстап келе жатыр.

Сәуленің әкесі Құлахмет Қоңырқожаұлы. Құлахмет Қожықов – қазақтың алғашқы суретшілері тобынан. Ол – Сырдария облысындағы «Алаш» қозғалысының белсенді мүшесі, ғалым, қоғам қайраткері Қоңырқожа Қожықов пен ұлттық қолданбалы өнер шебері, республикамыздағы тұңғыш драма және опера театрларында киім тігуші халық ісмері Ләтипа Қожықова-Лапинаның ұлы. Құлахмет Қожықов – сахна көркемдеуші, кино суретшісі, кескіндемеші және қазақ дәстүрлі өнерін зерттеуші. 1932 жылы қазақ драма театрында шығармашылық жолын бастап, «Абай», «Еңлік-Кебек» спектакльдерін безендірді. Ол ұлттық кинематографияның маңызды туындылары – «Абай әні», «Алып туралы жыр», «Жамбыл», «Алдаркөсе», «Қыз Жібек» сынды фильмдердің қоюшы-суретшісі болды. Құлахмет Қожықовтың ғылыми-танымдық фильмі «Қазақтардың қолөнері» және Республикалық ұлттық қолданбалы өнер мұражайының директоры ретіндегі еңбегі оның өнерге деген адалдығын дәлелдейді.

Анасы  тұңғыш кәсіби қазақ пианисі, музыкатанушы – Гүлжауһар Аюпқызы Шомбалова (Чумбалова).

Гүлжауһар Айыпқызы – қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби пианист әрі музыкатанушы ғалым. 1919 жылғы 20 желтоқсанда Орал облысының  Жәнібек ауданындағы Қарпық ауылында дүниеге келген. Әкесі Айып – Бөкей хандығының ағартушы-реформаторы Жәңгір ханның саяси жақтастарының бірі, сенімді серіктесі болған ноғай-қазақ руының атақты биі Шомбал Ниязовтың тікелей ұрпағы.

1934 жылы ол Алматы музыкалық-драма техникумының фортепиано мамандығы бойынша музыкалық техникумның дайындық бөліміне түсті.

1936 жылы ол Мәскеудегі қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысып, жетекші шеберлермен бірге сахнада өнер көрсетті. Бұл оның кәсіби өнердегі алғашқы қоғамдық жетістігі болды.

1942 жылы ол колледжді үздік бітіріп, мұғалім және аккомпаниатор біліктілігін алды. Оның таланты Евгений Брусиловскийді бей-жай қалдырмады — ол өзінің әйгілі «Фортепианоға арналған импровизациясын» Шомбаловаға арнады. 1944 жылы ол жаңадан ашылған Алматы консерваториясының тарих және теория факультетіне түсіп, сонымен бірге фортепианодан сабақ берді.

Бітіргеннен кейін ол Мәскеу консерваториясының «халық музыкасы» мамандығы бойынша аспирантураға жіберілді (Виктор Беляевтің жетекшілігімен).

1955 жылы  Гүлжауһар Аюпқызы «Кеңеске дейінгі кезеңдегі қазақ музыкасын жазу және зерттеу тарихы туралы очерктер» атты кандидаттық диссертациясын қорғап, Қазақстандағы алғашқы әйел музыкатанушылардың бірі болды.

КОНСЕРВАТОРИЯДАҒЫ ЖҰМЫС

1954 жылдан бастап Алматы консерваториясының музыка тарихы кафедрасында оқытушы болып жұмыс істеді. Ол «1917 жылға дейінгі қазақтардың музыкалық мәдениеті» курсын және КСРО халықтары арасындағы музыка тарихы бойынша емтихан бағдарламаларын әзірледі. Оған музыкалық фольклорды жүйелі зерттеуді құру тапсырылды: Чумбалова консерваторияның болашақ ғылыми негізін құрайтын мақсаттарды, міндеттерді және құрылымды анықтайтын «Фольклор кабинеті туралы ережені» жазды.

1958 жылға дейін ол курстар оқытты, фольклор кабинетін басқарды, Мұқан Төлебаев және «Біржан мен Сара» операсының драматургиясы туралы зерттеулер жариялады және абайтануды дамытты.

Гүлжауһар Шомбалованың шығармаларының бірімен төменде танысуға болады:: Чумбалова, Г. «Абай әндері» // Қазақстанның музыкалық мәдениеті: Мақалалар мен материалдар жинағы / құрастырған П. А. Аравин, Б. Г. Ерзакович. — Алматы: Қазгосиздат, 1958. — 92–101 беттер.

Өкінішке қарай, талантты ғалым, шебер орындаушы-пианист диссертация қорғағаннан кейін бірнеше айдан соң, 39 жасқа толар-толмаста ауыр науқастан қайтыс болады.
Қос шығармашыл тұлға – Гүлжауһар мен Құлахметтің отбасында Сәуле және Гүлнәр есімді екі қыз дүниеге келген. Үлкен қызы Сәуле Қазақ мемлекеттік университетінде ағылшын тілінен сабақ берді. Сонымен қатар Сәуле – тәуелсіздік кезеңіндегі қазақтан шыққан тұңғыш импресарио.

Журналист-баспагер Балжан ХАБДИНА Қожықовтар әулеті емн келіні  Гүлжауһар Шомбалова туралы былай деп жазды.  » 1944 жылы Алматы консерва­ториясы (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) шаңырақ кө­тер­генде, Гүлжауһар осы жаңа жо­ғары музыкалық оқу орнының тарих-теория факультетіне түсе­ді. Оқи жүріп, консерватория қабырғасында міндетті форте­пиано класында сабақ береді. 1950 жылы консерваторияны ой­да­ғыдай аяқтап, жоғары білімді музыкатанушы маман болып шы­ғады. Жас ұстаз теориялық білімді кәсіби машықпен және педагогтік ізденістерімен шебер ұштастыра білді. Осы тұста Гүлжауһар ғы­лыми-зерттеушілік қабілет-қа­рымымен де таныла бастайды. Ол студенттік жыл­дарынан бастап ғылыми-зерт­теулер жүргізу және опера шы­ғар­маларына му­зыкалық-дра­малық сараптама ма­қалалар жа­зу­мен шұғылданған еді. Гүл­жау­­һардың опералық қойы­лым­­дар мен симфониялық оркес­­трдің концерттері, одақ­тас республикалардың түр­лі му­зыкалық ұжымдары мен орын­дау­шыларының гас­троль­дік са­пар­лары тәрізді, рес­пуб­ли­ка­мыз­дың мәдени өмірін­де болып жатқан шаралар жа­йын­да­ғы мақалалары, рецензиялары мен пікірлері мерзімді басылым беттерінде жиі жарияланып тұ­­рады. Г.Шомбалова Екінші дү­ниежүзілік со­ғысы жылдары қа­зақстандық жауынгерлерге дем беру, оларды жеңіске рухтан­дыру мақсатында түсірілген «Дом­быра үнімен» фильм-кон­­цер­тіне қатысады, бел­­­гілі тар­лан­дармен бірге Қиыр Шы­­ғыс­тағы жауынгерлер арасында өнер көрсетеді. Орындаушы-пиа­нист ретінде фортепианолық концерттер беріп, Қазақстанның музыкалық өміріндегі мәнді де маңызды оқиғалар мен құбы­лыстардың бел ортасында жү­реді. Белгілі композитор Е.Бру­силовский «Фортепианоға арнал­ған экспромт» атты туындысын Шомбалованың концерттік репертуарына арнап шығарған. Алматы консерваториясында бі­лім алып жүрген жылдары Г.Шом­­балова профессор П.Ара­вин­нің жетекшілігімен қазақтың ұлы ақыны, ағартушысы Абай Құнанбаевтың музыкалық шы­ғар­­машылығын зерттеуге ден қо­йып, ақын-композитордың ән мұрасын дипломдық жұмысының тақырыбы етіп алады. Кейіннен бұл тақырып музыкатанушы ға­лым­ның басқа да еңбектерінде көрініс тапты. «Абай әндері» атты көлемді мақаласы 1957 жылы жа­рық көрген «Қазақ музыка мә­дениеті» атты топтама жинаққа енді. Идеялық және әдістемелік тың ойлармен толықтырылған бұл зерттеуі кейіннен кандидаттық диссертациясының бір тарауын құрайды.

Сол жылдары республикада әр салада ұлттық мамандар даярлау, ғылыми кадрлар қалыптастыру мәселесі кеңінен қолға алынғаны белгілі. Осы мақсатпен республика үкіметі болашағынан үлкен үміт күттіретін Гүлжауһарды білі­мін тереңдету үшін П.И.Чай­ковский атындағы Мәскеу консер­ваториясының аспирантурасына оқуға жібереді. Аспирантурады оқып жүргенінде ол Қазақстан музыкатану ғылымын дамытуға аса қажетті зерттеулер жүргізумен айналысып, «Совет дәуіріне дейінгі қазақ музыкасын нотаға түсіру және оны зерттеу тарихының очерктері» тақырыбында канди­даттық диссертация жазуды қолға алады. Ғалымның бұл жұмысы тақырыбы мен зерттеу нысаны, ғылыми түйін-тұжырымы тұр­ғысынан жаңашылдығы мол еңбек еді. Ол ХIХ ғасыр соңы мен ХХ ғасыр басында хатқа түс­кен қазақ музыкасының сол кезге дейінгі беймәлім құнды жазбаларын ғылыми айналымға енгізуге қатысты материалдарға аса бай болатын. Г.Шомбалова диссертациялық жұмысында сонымен қатар шығыстанушы ғалым Шоқан Уәлиханов пен ақын-ағартушы Абай Құнанбаевтың қазақ халқының рухани өміріндегі зор рөлін нақты дәлелдермен ашып көрсетеді. Сөйтіп 1958 жыл­ғы мамыр айында Мәскеу консер­ваториясының ғылыми кеңесінде кандидаттық диссертациясын ойдағыдай қорғаған Гүлжауһар, республикамыздағы алғашқы музыкатанушы ғалым қыздардың бірі ретінде, осы са­ла­­ның көшбасшысына айналады. Әлемдік және Кеңес музыка мектебінің үздік дәстүрлерін на­сихаттай және практикаға ен­гізе білген Гүлжауһар Айып­қы­­­зы бұдан кейін Алматы кон­­­сер­ваториясында «КСРО ха­лық­­­­тары музыкасының тарихы. Қазақтардың 1917 жылға де­йінгі музыка мәдениеті» курсы­нан дәріс оқып, мамандар тәр­биелеумен бірге, тарих-теория факультетінде ашылған фольклор және халық шығармашылығы кабинетінің меңгеруші қызметін атқарады. Оның осы жылдары жазған «Мұқан Төлебаевтың шығармашылық жолы», «Біржан – Сара» және «Абай» опералары туралы музыкалық-драмалық талдау негізіндегі зерттеулері – рес­публика музыкатану ғылымының дамуына сүбелі үлес болып қо­сылған ғылыми еңбектер. Алайда бергенінен берері көп талантты ғалым, шебер орындаушы-пиа­нистің өмірі қысқа болды. Ол дис­сертация қорғағаннан кейін көп ұзамай, 39 жасқа толар-толмаста ауыр науқастан дүние салады. Гүлжауһар жарқын да қысқа ғұмырында бай шығармашылық және ғылыми қызметі арқылы қазақ музыка ғылымы мен білімі саласына өлшеусіз үлес қосып, ұлттық музыка мәдениетінде айрық­ша із қалдырды.

Адам өмірі елі мен халқы үшін тындырған еңбегімен қо­са, артына лайықты, саналы ұр­пақ қалдыра білуімен мәнді де ма­ңызды. Қожықовтар әулетінің шы­­ғармашылық қабілеттен кенде болмаған үшінші буын өкілдерінің өмір жолы да үлгі-өнеге етуге тұрарлықтай. Нұрахметтің ұлы Арыстан (1940–2012) Ленинград киноинженерлер институтының дыбыс режиссерлерін дайындайтын факультетін бітіріп, өмірінің соңына дейін «Қазақфильмде» өз мамандығы бойынша жұ­мыс істеді. Қызы Жанна осы кино­­сту­дияда монтаж цехының ше­­бері болды. Құлахмет пен Гүл­­жау­һардан қалған тұяқ – қыз­­дары Сәуле мен Гүлнәр еді. Сәуле Құлахметқызының ма­ман­­дығы – педагог, Қазақ мем­ле­кеттік университеті филология факультетінің роман-герман бөлімін бітіргеннен кейін көп жылдар бойы жоғары оқу орындарында ағылшын тілі пәнінен сабақ берді. Сонымен қатар Сәуле – тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ­тан шыққан тұңғыш импре­сарио. Халқымыз үшін тосын кәсіп – импресариолықты ол еліміз егемендікке қол жеткізген алғашқы күндерден бастап қолға алып, нарық заманының талабына бірден икемділік танытты. Қазақ өнерін шетелдерде насихаттау, мәдениет ұжымдарын экономикалық жағынан қолдау мақсатында жеке фирма ашып, Қазақ циркі, Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры, Ұйғыр музыкалық комедия театры, «Салтанат» мем­лекеттік би ансамблі, Мемле­кеттік қуыршақ және иллюзия театры сияқты жетекші өнер ұжымдарының Қытай Халық Респуб­ликасына ұзақ мерзімді коммерциялық гастрольдік сапарларын ұйымдастырды. Айта кетерлігі, бұл қиыншылық кезе­ңін­де аталмыш ұжымдардың ма­териалдық жағдайларын айтар­лықтай жақсартуға үлкен сеп бол­ды. Бүгінде бүтін бір әулеттің шы­рақшысына айналған Сәуле Құлахметқызы Қожықовтардың өмірі мен шығармашылығын көп­­шілікке танытуда бір өзі-ақ біршама іс тындырып жүр.

Алма­тыдағы «Өжет» шағын ауда­нын­да және Қызылорда қала­сын­да бір көшенің «Ағайынды Қо­жықовтар» атымен аталуы, Қызылорда қаласының бір кө­шесіне Қоңырқожа Қожы­қовтың есімі берілуі, сондай-ақ Ләтипа Қо­жықованың туғанына 125 жыл толуына, Құлахмет Қожықовтың 100 жылдық мерейтойына орай екі пошта маркасының айналымға шығарылуы – Сәуле Қожықова еңбегінің нәтижесі. Оның ұсы­нысы және бастамасымен үлкен суреткерлер отбасы ретінде Қо­жы­қовтар қазақтардың рекордтар кітабы – КИНЕС-ке енгізілді. Әулетіне тән ізгілікті жолды абыроймен жалғастырып келе жатқан ол, Қожықтармен қатар саяси қуғын-сүргінге ұшыраған басқа да Алаш арыстарының есімін қайта тірілту, олардың өмірі мен қызметін насихаттау ісіне ұйт­қы болып, еліміздің қоғамдық өміріне белсене араласуда. Қазір республикалық «Әділет» тарихи-ағарту қоғамының атқарушы директоры, Қазақстан Суретшілер және Кинематографистер одақ­тарының мүшесі. Гүлнәр болса анасының ізін жалғастырып, өнер жолына түсті. Күләш Бай­­сейітова атындағы музыка мек­­тебін, Алматы консерватория­сын тәмамдаған талантты жас Қа­зақстандағы альтші орын­дау­­шы­лардың көшін бас­­тады. Қа­зақ радиосы мен теле­­ви­де­ние­сінің мемлекеттік каме­ра­лық оркестрі альтшілер то­бы­ның концертмейстері қыз­ме­тін атқарып, Алматы консер­ва­ториясында сабақ берді. 1980 жылы отбасы жағдайына бай­­ланысты Израильге, одан кейін 1983 жылы Кипрге қоныс ауда­рады. Кипрде симфония ор­кестрі альтшілер тобының кон­церт­мейстері, жасөспірімдер сим­фониялық оркестрінің альт кла­сының оқытушысы және «Panthea» ішекті аспаптар квар­тетінің белсенді мүшесі болады. Гүлнәр 2012 жылы дүние салды. Сұлтанахметтің үлкен ұлы Рүстем (1953–2012) Бүкілодақтық кинематография институтының сценарлық факультетін бітірген. Әкесімен бірге кең форматты 2 сериялы «Бізді біліп қойыңдар» көркем фильмі мен «Түркістан әскери округі» деректі фильмінің сценарийлерін жазған. Екінші ұлы Валерий (1957 ж.т.) – Мәскеу сәулет институтының түлегі. Алматы қаласындағы бірқатар құрылыс пен ғимарат жобасында оның сәулетшілік қолтаңбасы бар.

Еліміздің қоғамдық-саяси жә­не мәдени-рухани өмірінде қайта­ланбас із қалдырған Қожықовтар әулеті феноменінің құпиясы не­де? Бұл, алдымен, бәріне бір­дей табиғи талант дарытқан Жа­ра­тушының құдіреті болса, екін­ші­ден, халқымыздың ғасыр­лар­­дан тамыр тартатын ұлттық ру­­хани әлеуетінің тереңдігі мен мықтылығында, үшіншіден, ту­ма дарынның көзін ашуға ба­ғыт­талған отбасылық тәлім-тәрбие мен үлгі-өнегенің жемісі және де, ең бастысы, бұл әулет мүшелерін өзара байланыстырушы күшті рух сабақтастығы мен жалғастығы екендігі анық.

Өкінішке қарай қазақ мәде­ниетіне төрт бірдей үлкен суреткер сыйлаған Қожықовтар әулеті жайлы қалың көпшілік егжей-тегжейлі біле бермейді. Атақты режиссер С. Қожықовтан басқасы әлі күнге дейін жұртшылыққа аса мәлім емес. Өйткені ең бір өкі­ніштісі, «халық жауының ба­ласы» деген өшпес ен-таңба олар­дың кеңес өкіметі тұсындағы тағ­дыры мен шығармашылығына салқынын тигізбей қалған жоқ, кезінде аса мойындала да қой­мауының түп себебі сол. Алайда өмір жолдарында кезіккен қи­лы кедергілерге қарамастан, олар бойындағы таланттарын хал­қы­ның игілігіне барынша жара­тып кетті. Өнерлі де өнегелі әулет­ті көпшілікке, әсіресе жас ұр­паққа кеңінен насихаттаудың тағы­лы­мы зор. Ол тек бүгінімен ғана емес, ертеңімен де өмір сү­ретін, мәңгілік ұлт болудың қамын ойлайтын өркениетті, өске­лең халық үшін аса қажет екені хақ».