Basqı bet / Sır-swhbat / Qıs ayı
Almas Almatov

Qıs ayı

1969 jıldıñ qıs ayı. Jerde alaqat* etik bası ürlesin qar bar. Kün şıñıltır ayaz. Oquşılar üşin qısqı demalıs uaqıtı, qorada mal jaylap jürgenmin. Säskelikte üyge tört attı kisi kelip tüsti. Sälem berip, qoranıñ auzın aşıp, attarın künşuaq betke, qañtarıp* qoydım. Attarın qattı qinap kelipti. Teri bwrqırap twr… Bayqauımda; «qıstauğa, elge jaqın ornalasqan malşılar-au»- dep, şamaladım. «Qojekeñ üyde me? Qojekeñe sälem bere keldik»-dep, jatır…

Bizdiñ auıl, 1964 jılı irgesi qalanğan «Jañaqala»sovhozı dep ataladı. Mal şaruaşılığımen aynalısatın «Qızıl qwmnıñ» işindegi alıs auıl. Audan ortalığına 150 şaqırım. Jol, kädimgi qara jol. Bwl auılğa «Qorqıt» temir jol beketinen köşip kelgenimizge de eki jıldan astı. Elmen-jermen endi tanısıp jatqan uaqıtımız.
Qonaqtardı üyge bastap, äkem otırğan bölmege ötkizdim. Äuelgi bastap kelgen kisiniñ äkeme (Nwrmahan qoja 1900-1975):
– Assalaumağalykum – Qojeke!-dep, saltanatpen sälemdesken ıqılas-iltipatı şınayı şıqtı. Apamdı körip:
– Assalaumağaleykum – Qojekemniñ Bibisi!*-dep, sälemdesip törge ornıqtı.
Kelgen qonaq Qoñırtay Şärtimbay (1912-1982) degen kisi bolatın. Bala bolsam da sälemine süysinip, köñlime izet-qwrmeti ornığıp qaldı. «Jigit – säleminen sır beredi»-dep, äkemiz aytıp otıratın mätel sözdiñ astarın tüsingendey boldım. Qonaqtarğa qızmet jasauğa degen qwlşınısım arta tüsti. Äkem qonaqtarmen amandasıp bolğan soñ, apam men ekeumizge iegin qağıp «Qam jasañızdar!» dep, işara jasadı. Biz öz isimizge kiristik.

Soğım* soyılğan kez. Sol jılı, sovhozdıñ joñırşqasınıñ qarauılı Dösek* Kämäli ağamız jazday-küzdey bağıp jürip, bes jasar qaraqasqa ögizimizdi soğımnıñ uaqıtında qorağa aydap äkelip, özi soyıp bergen.
Äkemiz:
– Balam – soğımnan qolüzdik*, baqqan eñbegiñ bar, bala-şağağa asqatıq bolsın -dep, qapqa – asıq jiligi men jaurın jiligin şabıstırıp* bir jilik* et salıp berdi. Ağamız qayqı bel, sıyır qwyımşaq toratına minip, qaptı aldına öñgerip alıp, rahmetin aytıp köşe boylap üyine qaray kete bardı.
Kämäli ağamız bizdiñ äkemizdi «äke» dep, bizden de artıq jaqsı köretindey, ıqılası bölek jan edi. Aqeden* aqköñil adam.
Äkem, ol kisini; Ata-baba äuletinen beri qaray taratıp Dösek Jañay batır, Dösek Erimbet qajınıñ twqımdarı. Qwlbay balaları- dep, otırar edi. Äkemizben sonau Sır boyınan beri qaray tanıs kisiler eken…
Soğım berekeli, sarıalı may boldı. Siır malınıñ irisin sonda kördim. Januar, äkemniñ köşkende Sırboyınan äkelgen malınıñ twqımı bolatın.

Onıñ üstine, osı auıldıñ aqsaqaldarı soğımğa mal soysa, bası men jartı jilik etin «qojekeñniñ sıbağası»-dep, äkeme äkelip, batasın alıp jatadı.
Äkem:
– Balam, Allanıñ bergen nesibesi ğoy! Bastı soyıp, aqsaqaldardı şaqırıp, bätiesin alıp jibereyik!? Bölip jegen asıñ, berekeli boladı!-dep otırğanı. Qanşa bas kelse, sonşa qonaq, Sonşa mäjilis boladı…

Bwl kisi, arnayı şaqırtu kelmese, üyden wzap şıqpaydı. Birde, Şärtimbay aqsaqal äkemizge:
– Qojeke siz de basqa kisiler sekildi eldi aralap saltanat qwrıp, qojalıq jasamaysız ba? Şükir, osı eldegi Kete, Şömekeydiñ ülken-kişisi alaqanına salıp sıylaydı. Bala-şağağa da rızdıq-nesibe bolar edi?-dedi.
Bwl äñgime, şäy qwyıp otırğan apama da, kese alıp berip otırğan mağan da tosın estildi.
Dese de, aytılğan äñgime qwlağıma jağıp: «Äkem qıdırsa, birge qıdırar edim»-dep oyladım. Dastarhan basındağı Börşek, Nwrbay, Şamşat aqsaqaldar da bwl äñgimeni qoştap otır. Äñgimeniñ aqırın küttik…

Äkemiz Qorqıt temirjol beketinde 34 jıl jol baqılauşısı bolıp, sodan eñbek demalısına şıqqan kisi. 1967 jılı osı, «Jañaqala» sovhozına köşip kelgenbiz. Bwl jaqtağı eldiñ öz dästüri bar sekildi. Joğarıdağı kisilerdiñ de aytıp otırğanı sol.
Äkemiz taspiğın tartıp otırıp, sälden soñ:

– Şärteke, Alla «baywlı» (bayğwz) degen qwstı äuelde adam sanatında jaratqan eken. Peyilinen osınday küyge tüsipti…
Sonda ol bişara:
-«YA, Alla adam edim, tür-sipatımdı därmensiz qwsqa aynaldırdıñ. Meniñ rızdıq-nesibem ne boladı?!»-dep, jıladı deydi.
Sonda jaratuşı:
-«Seniñ rızdığıña, künine eki torğay nesibeñ boladı – soğan ükim ettim!»- depti.
Jarıqtıq sol «Baywlı» degen qwstıñ jayılıp jürgenin, ya bolmasa jem jep otırğanın adam balası körmeydi. Beyittiñ basında, tau jartastıñ üstinde jaratqanğa zikir aytıp otıradı eken.
Eskiliktiden, qazaq – Allanıñ nazarı tüsken, qasietti qws sanaydı. Jaratqan iem kepil bolğan sol eki torğay, küni büginge deyin sol qwstıñ azığı eken.
On segiz mıñ alamdı jaratıp, ondağı jan-januardıñ rızdıq-nesibesin teñ bölip jetkizip otırğan Alla, – siz ben bizdiñ de nesibemizge kepil ğoy – Şärteke!? Üyde otırsam da, düzde jürsek te – Allanıñ bwyırtqanınan artıq eşteñe bolmaydı. Allanıñ qazınası mol ğoy ! Är isti Alla biledi!?-dedi…
Osılayşa äkemiz özine tiesili «ata jolına»* degen paydadan da bas tarttı. Sonımen birge, özimdegi «qıdırsaq-au!» degen qiyal da ayaqtaldı…

Özim bolsam, äkemniñ üydegi «mırza malayımın». Maqsatım äkemdi, äkemniñ qonağın kütu, mal-qoranıñ şaruaşılığı tügel moynımda.
«Balam özderiñdi jwrt qojanıñ balası deydi. Ülkenge izetti, qwrmetti bolıñdar. Sälem berip, aldınan kese ötpeñder!»-dep qoyğan.
Bozbala bolıp qalğan uaqıtım. «Qojanıñ balası» degen ataq ta özime auır tiip jür. Şaş qoymaysın. Tıqırlap bäkimen aldırtadı. Dop oynau, läñgi tebu, asıq oynau t.b.
isterdi qoştamaytın. «Balam tirşiligiñmen aynalıs. Mwğalimiñniñ aytqanın iste»-dep otıradı.

Bizge degen eldiñ ıqılası da bölek boldı. Toy-tomalaqtan qaytqan ülken kisiler mektep jasındağı bala bolsam da»jarıqtıq äuliemniñ twqımı kele jatır ğoy»-dep, at-esekterinen tüsip amandasıp jatadı.
Bayqauımda bizdi,- äuletimiz ben äkemizdiñ qwrmetine degen halıqtıñ osı iltipat erte eseytip jiberdi.
Onıñ üstine birde äkemizden:
– Äke, nege bizdi «äulieniñ twqımı deydi?»-dep, swradım. Äkem oylı közimen mağan bajaylay qarap, tasfiğın tartıp otırıp sälden soñ:
– Balam, özderi sekildi eki ayaqtı, bir bastı adamdı «äulie» körip jürgen – halıq äulie! Biz, äulie emes, äuletpiz. Payğambar äuleti. Halıq äulie twtıp alaqanına salsa, soğan layıq bolıñdar şıraqtarım! -dep, jauap berdi.
Äkemizdiñ osı sözi, ömirlik qağidamızğa aynaldı…

Äkemizdiñ, «Üyge qonaqpen birge – qwt-bereke* ere keledi»-dep, sendirgeni sonday, özim üşin, bizdiñ üydiñ merekesi* – qonaq.

Auıldıñ jası ülken aqsaqaldarı; Qwlbay, Qayralap, Jılqıbay, Şayqı, Lepes, Wzaqbay, Wlğasbay, Alpısbay, Elapan molla, Aman molla, Moldabay molla,Töleutay molla, Qaljan, Bektibay, Maşarap molla, Baba şal, Ümbetbay, Toraqbay wsta, Oljabay jırau, Qayırqwl, Danışpan, Mırqı, Jaqsımbet, Äşim, Äbilda, Sadıq, Anıq, Toqtıbay, Äkim, Bisenqwl, Boranbay, Erbolat, Jetpisbay, Sät molla, Bäyiş qoja, Mİjtay, Qaşaqbay, Äbi qoja, Şayhı qoja, Şahar qoja, Nwrbay, Nwrjan, Şamşat, Börşek, Jañabay,Qartañbay, Äytpenbet wsta, Qayrulla, Näjim, Jolay Şamşat, Ibragim, Nwrğali, Lesbay, Janay, Kiikbay, Isağabıl, Joldasbay, Äjibay, Aytuar, Ayağan, Äliakbar t.b… aqsaqaldar ömirdiñ ot pen suınan ötken, abzal jandar edi. Osı kisilerdiñ qoldarına su qwyıp batasın aldıq. Qoldarınan et asap, däm tattıq.

Birde mektepten kelip, üydegi dayındıqtı körip:
– Apa, tağı da qonaq kele me?-desem, apam;
– YA, qonaq kele jatır. Äkeñ jiırma bası bar ögiz soyıp bergen joq pa?! -dep, külip jiberdi… Oğan Qoysın jeñgemiz ben Märiyaş, Küläş, Künbi, Sahıp apalarımız da sılqıldap külip:
– Atamnıñ bala-şağasına bwyırğan nesibesi ğoy!-dep, jatır.
Bir auıldıñ halqı, körşi-kölem bir üydiñ adamınday tatu-tätti östik. «Atası dostıñ, balası tatu boladı»-degen, küni büginge deyin sol dästür jalğasıp otır…

Sonımen, apam ekeumiz qonaqasınıñ* qamına kirisip, qonaqtardıñ qızımetine say twrdıq. Oşaqtağı şarşı erneui bir qwlaş qara qazan, asqazan peştiñ oqpanınan orın alıp, ot jağılıp, as salındı. Qızıl altınday sekseuildiñ şoğına toyğan aq samaurın da, sıbızğıday küyin şertip ıñıldap ala jöneldi. Özime tapsırılğan, şäymen birge beriletin quırdaqtıñ etin turap otırmın. Apam şağın qazanına nan quıruğa kirisip ketti. Peştiñ auzındağı şoqqa kömilgen tapadağı nan da pistim dep, jwparday añqıdı. Sol kezderi apamdı qolınıñ siqırı bar janday sezinetinmin. Appaq jüzi ot-jalınğa balbırap, mäñdayınan şıp-şıp şıqqan terin, oramalmen qayıra sürtip alıp, tınımsız tirşiliktiñ köseuin körik basqan wstaday, otqa kösep-kösep jiberdi.
Arasında daladan oynap kirgen ini-qarındastarıma da külşe pisirip, sorpanıñ mayınan qalqıp bir-bir kesege turap berip, toydırıp qoyadı.

Özimniñ qonaq bölmege kirip-şığıp jürip qwlağım äñgimede.
Äne-mine degenşi şäy qaynap, quırdaq dayın boldı. Dastarhan jasalıp, qonaqtarğa kese alıp beruge apamnıñ qasınan jayğastım.
Aytılğan äñgimeniñ orta twsınan tüsingenim; «qwstıñ kelu, qaytuında» köterilip auıratın Raman degen adamdı äkeme oqıtuğa*, emdetuge äkelgen eken.
Qonaqtardıñ jası ülkeni, «Torjorğağa» minip kelgen törtpaq, qızıl şıraylı, şoqşa saqaldı, janarı ükiniñ közindey nwrlı Şärtimbay aqsaqal kelgen şaruasın bayandap:
– Qojeke, bwl balanıñ ata-babası Wzaqbaydan äri qaray öziñizge belgili. Jas adam, dert qısıp köterilse eşkimge boy bermey ketedi. Otbasına zäbiri* tiip, kerşi-kölem eskertip, qorqa bastadı. Sol üşin bireudi jazım qılar dep, qasıma adam erte şıqtım.
Bwl, dert busa adamğa qaraydı! Osı jolı sizge äkelu üşin de eki kün alıstıq. Äli kelmey, mına Qartañbaydan ğana (Qoñırtay) beti qaytıp twr. Jaña auılğa jaqındağanda «qojağa barmaymın»-dep atpen keyin qaşıp, qasımdağı azamattarmen quıp jürip «Ädiresinnen»* qaytarıp, zorğa wstadıq, -dep, bayandap otır…
Äñgimege qwlağın salıp otırğan Raman degen kisi arqasın qabırğağa tirep, äkeme qarama-qarsı şüyile qarap, tünerip, şıqşıt etin bwltwldatıp, tisin qayrap, tistenip otır.
Äkem äñgime tıñdağan bolıp, moldasın qwrıp törde tasfiğın tartıp, äñgimege basın izep ğana işara jasap qoydı. Ol kisiniñ basqa ispen şwğıldanıp otırğanın bildim…

Bwl jağıday bizge es bilgeli tanıs. Qorqıttağı üş bölmeli üyimizdiñ bir bölmesi osınday auru-sırqau kisilerdiñ ornı bolatın…
1966 jıldıñ qısı. Birde, üyge atqa minip, auzınan aq köbigin şaşıp, şudasın jelpildetip jarau* bura jetektegen Äytpen degen kisi kelip tüsti. Burağa teñdegen jügi bar. Özi üstinde qasqır işik, basında tülki tımaq, ayağında saptama* etik. Belin qayıs belbeumen tartıp alğan. Astında juan beldi torı ayğırı bar. Özi, eñgezerdey saqal, mwrttı aqsarı adam eken.
Attan tüsip, buranı jetektep äkelip esiktiñ aldına şögerdi. Dalada oynap jürgen üş-tört bala, jügirip kelip qarap twrmız. Üyden äkem men apam da şığıp amandasıp jatır. Apam ol kisige «Qoş keldiñiz äke!» dep edi, ol kisi:
– Aynalayın Töleu jan! Jalğız bala dertke wşırap, sonı alıp kele jatırmın!?-dep, buranıñ üstindegi qırau, qar basqan kiizdi arqanın ağıtıp sıpırıp alğanda, boyımen birdey bören ağaşqa tañılıp, wzına boyı buranıñ qaptalına artılğan aq köylek, aq dambalımen jatqan 18-19 jasar paluan deneli appaq jas jigitti kördim. Sol jaq şekesinen aqqan qan mwz bolıp sorğalap, basınıñ qwyqası qasıq basınday bölek qatıp qalıptı. Apam jan wşırıp, balağa wmtılıp:
– Mına balanı qoldan öltirip äkelipsiz ğoy! Bwl ne degen meyrimsizdik dep?!-dauısı qattı şıqtı. Sol kezde baylaulı jigit te, tirşiliktiñ nışanın berip ıñıldap dıbıs şığardı. Şandıp baylağan qıl arqan şeşuge kelmey jatır. Apam üyden ötkir pışaq äkelip, arqandı qiıp-qiıp tastadı. Jigit jüruge jaramay, qardıñ üstine dizerlep otıra ketti. Qol-ayağı dombığıp isip ketken eken. Äkemniñ ayağınan qwşaqtap, «äke-äke!»- dep, jılay berdi.
Äkesi:
– Qojeke, bayqa! Bwl adamdı alıp tüsedi!?-dep, saqtıq üşin şögip jatqan buranıñ miner jaq jazı ağaşın* suırıp aldı.
Äkem jigittiñ arqasınan qağıp:
– Balam, «Jau qırılıp qalıptı ğoy!»(äkemizdiñ söziniñ saltı edi)-twra ğoy?-dep, süyemeldep apam ekeui üyge kirgizdi.
Äkesine:
– Egesi bar* dert qoy! Sizdi körip qaysarısıp köterilip keter. Bizdiñ Kökemniñ* (nağaşı äkemiz Töremwrattı äkemiz solay ataytın) üyine barıp demala beriñiz, mına bala aparadı dep mağan tapsırdı.
Ol jwmıstı orındap, üyge tez qaytıp keldim.
Peştiñ tübine otırğızğan boyda apam, öziniñ däri-därmek salğan arnayı qobdişasın alıp basındağı jaraqatın emdeuge kiristi. Jigittiñ basın jılı sumen äbden juıp, tazalap, şaşın sıpırıp alıp, därilep bas terisin ornına qoyıp tañıp, qol-ayağın jılı sumen juıp, jılqınıñ mayımen maylap orap tastadı. Boyı jılıp, nauqas balbırap wyqığa ketti. Ol uaqıtta äkesi kelip bolğan jağıdaydı bayandadı.
– Qojeke qwdaydan tilep alğan jalğız wlım edi. Balamdı üş jıldıq armiyadan qaldırıp beremin dep bireu köp qarajatımdı alıp, balamdı uaqıtşa Qızılordadağı jındıqanağa jatqızıp qoydı. Äne-mine dep jürgende üş ay jatıp qaldı. İşine bir kirgizse şağaruı qiın eken. Sap-sau balam sonıñ işinen osınday qalge duşar boldı. Qaraqwmnan osında jolşıbay eki qonıp jettim. Bala köterilip, jını şeşesi men ekeumizge tüsti. Öltiretin sıñay tanıttı. Sosın, jazı ağaşpen wrıp jığıp baylap aldım. Bwl käzir twrsa qiratadı. Qol-ayağın baylap tastayın dep şılbırdı ala keldim. Endi balanı qayta sol jaqtıñ doqtırına alıp bara jatırmın-dep, basın şayqap küyzelip otır. Äkem ünsiz tıñda taspiğın tartıp otırıp bar aytqanı:
– Alla biledi! Aqsaqal, balanı olay kiriptar qılmañız. Oıs üyde qalsın. Alla jar bolsa dertiniñ de şipasın berer?!-dedi… Sol, nauqastanıp kelgen Meñilbay bizdiñ üyde bir ay şamasında boldı. Özimizge ağaday bolıp ketti. Qora-qopsını jöndep, azın-aulaq malımızdı jayğap, äkemizben bes uaqıt namazğa birge jığılıp, däret suın dayındap otıradı. Dertinen qwlan-taza ayığıp äkesiniñ qolına tapsırdı.
Äkem Äytpen aqsaqalğa:
– Alla jar bolıp, bala dertinen ayıqtı. Jası ülkeygen uaqıtta qayta soğar. Ol, uaqıtta dert iesiniñ de qolınan eşteñe kelmeydi. Dertte özimen birge qartayadı-dep, jattı. Ol sözderin tolıq tüsinbesem de, mağınasın şamaladım…
Sol, Meñilbay ağamız wl-qız ösirip ordalı otbasına aynalıp, 75 jasında, osı jıldıñ (2018) mamır ayında Qarmaqşı audanınıñ «Twrmağambet» aulında ömirden ötti. Atbasın bwrıp, qol jayıp qwran bağıştadıq…

«Qorqıt äuliege» tüneuge keletin belgili jandar da üyimizde jatıp, äkemizben erip barıp ziarattap qaytatın. Jarıqtıq; Dürman qoja, Mahan maqswm, Äbu qoja, Omıq mahswm, Ospan molla, Jwmaş tiginşi degen kisiler zamananıñ tar kezeñderinde de äulielikke soğıp twratın.
Üyimizge qarama-qarsı eski eki bölmeli üydi äkem «Qaratamır Semetey atalığınan Mäşeñke äulieniñ üii»-dep, esik terezesin bekitip, it-qws kirmesin dep, qarauıldap jüretin. Bwl kisiniñ ömiri özinşe bir sala äñgime…

Bügingi kelgen qonaqtar jaqsı jayğalıp, äkemizben wzaq äñgimelesip keş jattı. Tünniñ jarımnan audı. Apam ekeumiz ayaq-tabaq jinastırıp, äli jürmiz. Biz üyde tört er balamız. Kişkentay qarındasımız jas. Äkem däret aluğa şapanın iığına ilip, tayağına süyenip dalağı bettedi. Tomırtqalap* jılıtıp qoyğan qwmandı qolıma wstatıp ere şıqtım. Tayıp qwlamauı kerek. Ol kisi sırtqa şığıp bara jatıp dälizge kidirdi. Kelgen qonaqtardıñ ayaq kiimin oñ jaq qabırğağa qatarlap tizip qoyğanmın. Ol kisi soğan qarap twrıp:
– Oypırmay balam, «Jau qırılıp qalaptı ğoy!»-degen, üyreşikti kirispe sözinen soñ, tayağımen nwsqap:
– Balam, mına jerde, ülken sauap twr ğoy!?-dep, mağan qaradı. Kün wzağında qızmetimnen min şıqqan joq edi. Tüsindim. Basımdı izep, amalsız maqwldadım… Ol kisi qaytıp işke kirip, qwptan namazın oquğa kiristi. Ol sağat jarım oqıladı.
Demalıp jata qalğım-aq kelip twr. Onıñ üstine äkemniñ tapsırması da wnap twrğan joq… Oşaq basında öz isimen aynalısıp otırğan apam, bir şekelep qabağın kötere kerip:
– Äkeñniñ aytqan jwmısın bitir!-dedi. Bwl kisige sıltau aytuğa bolmaydı. «Al, endeşe!»-dep, saptama* eki etik pen üş adamnıñ grzebey*etigin äkelip peştiñ auzına qoydım. Apam:
– Mınauıñ ne?-dep, jatır.
– Äkem, osı segiz etiktiñ işinde «sauap» bar- deydi. Sonı tauıp alamın!-dedim. İşimde renişim de bar.
Özi de şarşap otırğan apam, mırs etip külip jiberdi. Aldıma kenep* äkelip tösep, peştiñ aldına moldas qwrıp jäylanıp otırıp aldım. Apam soğımnıñ sorpasınan qalqığan may salğan äleumen* kätölekten* eki ojau bası maydı omırıp ıdısqa salıp berdi. Sonımen etikterdi ığal şüberekpen sürtip, maylauğa kiristim. Qonışına qolımdı salıp şwlğaulardı alıp şıqqannan-aq ayaday bölmedegi jağday özgerdi… Sırttan kirgen apam:
– Äkeñniñ tıqqan «sauabın» taptıñ ba?-dedi jüzinde külki, säl jımiıp. Özim ne isterimdi bilmey otırmın.
Apama sıbırlap, ızalanıp söylep:
– Apa bwl , qoyşılardnıñ etigi ğoy! Osığan maydıñ ne qajeti bar? Osılar may tappay jürme?»-dep, kele jatır edim, ol kisi swq sausağımen etikterdi körsetip, tağıda qabağın kerip, iegin qaqtı. «Boldı – isiñe kiris!»-degen söz. Endi artıq söyleuge bolmaydı.
Sosın qasımda jatqan är türli şwlğaulardı janıp jatqan peşke atıp wrdı. Añ-tañ bolıp apama qaradım.
Idıstağa may erip, ekeulep etik maylauğa kiristik. Şildede şıraq körmegen «saptama etikter» jaqqan maydı jäyinniñ basınday jaltırap, jwtıp işip jatır… Adamnıñ qolı qoysın ba. Barlıq etik jaltırap, süñgidey bolıp şığa keldi. Äsirese taza bılğarıdan tigilgen qonıştı saptama* etik, jılqınıñ işindegi ayğırday közge erekşe körinedi. Wltaraqtarına deyin keptirip, etikterdi jılı jerge qoydım.
Apam sandıqtı aşıp, oramı men swrğılt tüsti şibarqwt* mata alıp keldi. Är etikke qarboyınan* mol etip jırtıp, işine büktep salıp qoydıq. Bäri ädemi boldı. Oypırmay,- öz isime, özim süyindim-au!

Tañerteñ äkem tañ namazına erte twrıp, däretke şıqtı. Özim äkeme ere twrıp, qonaqtardıñ attarına dorbamen kürmek* jem ilip, qamıs şöptiñ soñğı orımındağı üpelektep* ketken tört bau şöp saldım. Äkem däret alıp bolıp:
– Balam qonaqtardıñ at-köligi jaylandı ma?-dep, swradı.
– YA, äke. Şöp salıp, jemin ilip qoydım-degenimşe bolmay qorağa bwrıldı. Tañ aldında jal-qwyrığı bozqıraulanıp dorbadan jem jep twrğan attarğa qarap twrıp:
– Balam, «jau qırılıp qalğan eken». Tört atqa tört bau joñırşqadan sal. Kün ayazdau. «Jortar attıñ toğı jaqsı» degen. Otın* alsın-dedi. Özi bar-joğı üydiñ aynalasınan orıp alğan otız bau joñırşqa. Köktemde erte tuğan tölge berermiz dep bölek jinatıp qoyğan edi. Amalsızdan saldım.
«Bala soqqan kezdiktiñ, bası jarıq» -dep, bwl kisiniñ osınday oylamağan jerden jwmısımdı baqılap qoyatını bar.
Attardıñ dorbasın alıp, otqa qoyıp işke kirsem, qonaqtar da wyqılarınan twrıp, ayaq kiimderin körip, audarıp-töñkerip:
– Aynalayın qojekemniñ balası-ay! Jarıqtıq qojekeñniñ tärbiesi ğoy!-dep, jatır. Özim quıstanıp äkeme qarasam ol kisi, taspiğın tartıp otırıp bolar-bolmas basın izegendey boldı.
– Oybay-au! Şwlğauımızğa deyin jañalap qoyıptı ğoy. Örkeniñ össin!-dep, alğıstarın berip, qauır-jauır bolıp jatır. Sırtqa şığıp qayta oralğan Şärtimbay aqsaqal äkeme:
– Oypırmay qojeke! Minis kölikteridiñ jağdayın bileyin dep qorağa barsam, mına kişkentay qojekeñ attarğa jemin ilip, tört bau kök joñırşa salıp qoyıptı. Aynalayın, jwrttıñ baldarı nege osınday bolmaydı? «At bolatın tay sayaqqa üyir, adam bolatın bala qonaqqa üyir»-dep, ülkender aytıp otıratın edi. Aynalayın baqıttı bol!-dep, jatır. Äkem rizalıq bildirip, işaramen qolın jayıp, betin sipap, saqalın taraqtap otır.

Apam tañğı şäydiñ üstinde kelgen qonaqtarğa:
– Aynalayındar biz osı Qojekeñniñ – Bibisimiz. Mağan qazaq bolğan jerdiñ bäri – törkinim! Qazaqta «Qızdıñ täuiri, at jemine jaraydı»-degen, söz bar. Üy osı, kelip twrıñdar?!-dep, tört kisige tört er oramal, bir-bir köylek berip batasın aldıq. «Qojekeñnen täbärik» -dep, ol kisiler de mäz bolıp jatır.

Dastarhan jinalğan boyında Raman ağamız äkemniñ aldına barıp jürelep otırdıp:
– Qojeke meni bayladıñız. Men tünimen köretinimdi kördim! Endi mınalarğa aytıñız. Meni jındıhanağa ötkizbesin? Men sizge kelip twrayın. Men ketsem meniñ bala-şağamdı kim bağadı?!-dep, iığı selkildep jıladı.
Äkem:
– Aynalayın Ramanjan! Mına Şärtekeñe tapsırdım. Eş jaqqa aparmaydı. Bir Alla – dep, kälimañdı qayırıp, däretiñdi alıp taza jür. Şırağım malıñdı bağıp, otbasıña ege bol!? – dep, aqıl-keñesin berip jattı… Sol Raman uädesinde twrıp, äkemiz dünieden ötkenşe qwstıñ kelu-qaytuında, jılına eki märte üyde bir jwma bolıp, sapta twrıp namaz oqıp, äkemniñ aynalasında boladı. Balalı-şağalı otbası bolıp ketti.
Birde, äkemniñ auırıñqırap jürgen uaqıtında Raman atpen şauıp kelip, apamnan:
– Sälem berdik – Bibi! Üyde qojekeñ bar ma?-dep swraydı.
Apam auırıp jürgen adamnıñ mazasın alar dep:
– Qoja jol jürip ketti-dese:
– Jaña «Tölegenniñ bwlağında» (auılğa 40 km jer) qoy jäyip twrıp, qwmalaq salğanımda qojekeñ törgi bölmede namaz oqıp twr edi. Meni şaqırdı. Bügin – kün jwma ğoy!?-degende apam qattı wyalıp:
– Aynalayın Raman jan, üyge kire ğoy- dep, üyge kirgizsem äkeñ namazda twr eken. Raman da däretin alıp namazğa twrdı. Soñıra, äñgimesin aytıp, şäy-sulanıp otırıp:
– Qojeke, mına Bibige aytıp qoyıñız. Sizdi menen jasırmasın. Siz meni dwğañızğa qosqan uaqıtta Qwday mağan jetkizip twradı!-degende apam qattı wyalıs taptım dep, aytıp otıratın.

Sonımen qonaqtar säskelikte riza bolıp attandı. Ayağındağı etikteri erekşe jaltırap saltanattı toyğa bara jatqanday jarasımdı boldı.
Äkem qwptan namazınan soñ jäynamazınıñ üstinde tasfiğın tartıp otırıp:

– Balam, – Allanıñ jaratqan janınıñ artıq-kemi bolmaydı. Allanıñ aldında qonaq ta, qoyşı da, biz de birdeymiz. Qonaq kütkende, peyiliñdi sol kisige baylap qızmet jasa. Köñliñe küpirlik keltirme. Alla – ädil! Etken qızmetiñniñ esesin, eselep qaytaradı!?
Atbasın tirep kelgen qwdayı qonaqtıñ tabaldırığıñnan attağannan, attanıp ketkenşe – enşisi osı üyde boladı. At-köliginiñ jem-şöbin ıjdaqattap*, etken qızmetiñde min bolmasın!?. Bir isiñe nemqwraylı qarasañ, bar eñbegiñ zaya ketedi. «Ättegen-ay, Qojekeñ balasına aytpağan eken!»- dese, barlıq sauaptan qwr qalamız!?
Ärdäyim esteriñde bolsın – qonaq osılay jayğaladı! Qızmeteriñe rahmet – balam!-dedi.

Ol kisiniñ, bizdiñ işki jan-dilmizge deyin baqılap otıratının tüsindim. Anıq közim jetti.
Bile twra istemegen eki isimdi, nayzanıñ wşımen türtip twrğızğanday qolımmen jasatıp, onıñ nätijesi qanday bolatının közime körsetti.
Äkeme közimniñ astımen qarap otırıp, işimnen rahmetimdi ayttım. Bwl kisiniñ bizge beymälim qasetteri köp jan edi…

Bwl qısta söytip asaudan basbilgen tayday, tärtiptiñ tezine* tüsip şıqtıq.

A.N.Almatov

Astana. 06.07. 2018.

 

Sonday-aq, oqıñız

Mergenniñ on besi jäne Saqıpjamal

Mergen atanıñ kelini 76 jastağı Külän Seyilova: Qazirgi künde birge tuğandardıñ arasında bauırmaldıq azayıp baradı. …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan