Ежелгі мұрадан – жаңа өрлеуге

Өзбекстан жері ежелден-ақ әлем өркениеттерінің дамуына теңдессіз әсер етіп, оларға жаңа рух, жаңа мазмұн сыйлаған қасиетті мекен ретінде танылып келеді. Бұл жерде қалыптасқан ғылыми және рухани мұра ғасырлар бойы адамзат ой-санасына жол көрсетіп келе жатқаны арқылы ерекше маңызға ие. Бүгінде әлем қауымдастығы еліміздің мүлде жаңа кезеңге көтерілген дамуын мұқият бақылап, оны терең талдап, қол жеткізіліп жатқан жетістіктерді жоғары бағалауда. Осындай жүйелілік, жігер мен табандылықтың нәтижесінде Өзбекстан жаңа белестерді сеніммен бағындыруда. Бұл өрлеудің берік негізі, сөзсіз, терең білімге, жоғары ағартушылыққа және бай рухани мұраға сүйенеді.

Соңғы жылдары елімізде діни-ағартушылық салада жүзеге асырылып жатқан ауқымды реформалар ислам дінінің шынайы адамгершілік мәнін терең ашуға қызмет етуде. Сонымен қатар, ұлы ғұламаларымыз қалдырған теңдессіз ғылыми мұраны қайта жаңғырту, оны заманауи тәсілдер негізінде зерттеу және кең жұртшылыққа жеткізу басым міндетке айналды. Атап айтқанда, адамды рухани кемелдікке жетелейтін маңызды ілім — тасаввуфқа деген қызығушылық пен назар тұрақты түрде артып келеді. Бұл бағытта атқарылып жатқан ауқымды жұмыстар беделді халықаралық ұйымдар — UNESCO, ICESCO, IRCICA және Organization of Turkic States тарапынан жоғары бағалануда.

Елімізде қызмет атқарып жатқан Өзбекстандағы Ислам өркениеті орталығы, Имам Бұхари, Имам Матуриди, Имам Термизи халықаралық ғылыми-зерттеу орталықтары сияқты ғылыми мекемелер “Жаҳолатга қарши маърифат” яғни “Надандыққа қарсы ағартушылық”  ізгі идеясы негізінде қоғамда салауатты рухани ортаны қалыптастыруға қызмет етуде. Олар жас ұрпақтың заманауи ойлайтын, сонымен бірге ұлы ата-бабаларымызға лайық болып қалыптасуына елеулі үлес қосуда.

Сондай-ақ, ұлы ғұламалар мұрасын зерттеу, олардың еңбектерін ғылыми түсіндірмелермен аудару және салыстырмалы мәтіндерін жариялау арқылы бұл баға жетпес рухани байлық тек халқымыз арасында ғана емес, бүкіл әлем жұртшылығы арасында кеңінен насихатталуда.

Құран, хадис, фиқһ және калам ілімдеріне қатысты сирек кездесетін еңбектер алғаш рет өзбек тіліне аударылып, кең жұртшылыққа ұсынылды. Сонымен қатар, тасаввуф ілімі тарихын және тариқат өкілдерінің мұрасын зерттеу мен аудару бағытында да ауқымды жұмыстар атқарылды. Атап айтқанда, Өзбекстан халықаралық исламтану академиясында тасаввуф тарихы мен философиясы, сопылардың ғылыми мұрасына арналған іргелі зерттеулер жүйелі түрде жүргізілуде. Сонымен бірге, еліміздің бірқатар беделді жоғары оқу орындарында тасаввуф жеке пән ретінде оқытылып, студенттерге теориялық білім берілуде.

Осының негізінде тасаввуфтың нақшбандия, яссауия және кубравия сияқты классикалық тариқаттары, сондай-ақ олармен байланысты қасиетті зиярат орындарының абаттандырылуы халықаралық зиярат туризмінің тұрақты өсіп келе жатқанын көрсетеді. Өйткені тасаввуфқа деген назар тек өткенді еске алу ғана емес, қоғамда кеңпейілділік, рухани тазалық және ішкі тұрақтылықты қалыптастыруға бағытталған нақты іс-әрекеттердің көрінісі болып табылады. Бұл үдеріс, ең алдымен, ата-бабаларымыз қалдырған бай ғылыми-рухани мұраның шынайы мәнін кең жұртшылыққа жеткізуге қызмет етеді. Осы арқылы ғұламаларымыздың ғылыми жетістіктерін заманмен үйлестіру мүмкіндігі арта түседі.

Өзбекстан жерінде қалыптасып, кемелденген нақшбандия, яссауия және кубравия сияқты тасаввуф тариқаттары өзінің жоғары рухани-адамгершілік идеяларымен, әсіресе отаншылдық рухымен мыңдаған адамдардың жүрегінен терең орын алған. Бұл ілімдер Құран мен хадиске сүйене отырып қалыптасқан және тариқат пірлерінің басты мақсаты — Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүннеттерін нығайту, ал негізгі міндеті — бидғат пен ырымшылдыққа қарсы күрес болған.

Нақшбандия ілімі, әсіресе, еңбекқорлық идеясын алға тартуымен ерекше мәнге ие. Онда «Дил ба ёр, даст ба кор» — «Жүрек — Аллада, қол — еңбекте»  яғни адамның жүрегі Алламен, ал қолы еңбекпен айналысуы керек деген қағида ұсынылады. Бұл ұстаным адамның адал еңбек арқылы өмір сүріп, сонымен қатар рухани кемелдікке ұмтыла алатынын дәлелдейді. Мұндай көзқарас қоғамда әлеуметтік әділеттіліктің орнауына ықпал етеді.

Яссауия ілімі адамды нәпсісін тыйған, рухани және жүрек тазалығын сақтаған, ой-санасы кемел болуға үндейді. Онда шариғат сыртқы амалдар арқылы, тариқат жүрек арқылы, ал хақиқат адамның ішкі дүниесі — көңілі арқылы танылатыны атап өтіледі. Ал мағрифат осы үйлесімділікті хикметтер арқылы насихаттайды.

Кубравия ілімі адам кемелдігін ең жоғары мақсат ретінде түсіндіре отырып, кеңпейілділік пен рухани сергектікке негізделген шынайы адамгершілік қағидаларын алға тартады. Бұл ілімнің негізін қалаушы Нажмиддин Кубра шариғатты кемеге, тариқатты теңізге, ал хақиқатты інжу-маржанға теңейді. Яғни адам ақиқатқа жету үшін алдымен шариғат пен білім негіздерін терең меңгеріп, кейін өмір сынақтарына төзімділікпен қарсы тұрып, рухани кемелдікке ұмтылуы қажет. Сонда ғана ол ақиқат інжуіне қол жеткізе алады.

Тариқаттар, ең алдымен, адамның нәпсісін тізгіндей білу, барлық күш-қуат пен мүмкіндіктерді иләһи махаббат жолына жұмылдыру, бүкіл болмысты рухани кемелдікке бағыттау қажеттігін үйретеді. Жерден мол өнім алу үшін оны арамшөптерден тазартып, кейін тұқым себілгені сияқты, адам да алдымен ішкі дүниесін тазалап, содан кейін рухани зікір дәнін жүрегіне егуі қажет екені атап өтіледі. Сонымен бірге, мағрифатқа ұмтылу жолында нәпсіге қарсы сабырлы болу, адал ризықты сақтау, сергектікті жоғалтпау және адал еңбекті өмір салтына айналдыру маңызды факторлар ретінде көрсетіледі.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Баһоуддин Нақшбанд, Ахмад Яссауи және Нажмиддин Кубра сияқты сопылық ғұламалардың туған күндері негізінен тар шеңберде атап өтілсе, бүгінгі таңда тасаввуфқа, әсіресе нақшбандия, яссауия және кубравия ілімдеріне деген назар мүлде жаңа деңгейге көтерілді.

Жаңа Өзбекстанда «Жеті Пір», «Баһоуддин Нақшбанд мемориалдық кешені», «Махдуми Ағзам кешені» сияқты ірі құрылыс жұмыстары жүзеге асырылды. Сонымен қатар, Мир Араб жоғары медресесі жанынан «Баһоуддин Нақшбанд тасаввуф ғылыми мектебі» өз қызметін бастады. Бұл ғылыми мектеп жастарды түрлі жат идеологиялардың ықпалынан қорғау, оларды Отанға сүйіспеншілік пен ұлттық-діни құндылықтарға құрмет рухында тәрбиелеу, ұлы ғұламалар мұрасын терең зерттеп, кең жұртшылыққа жеткізу, сондай-ақ жат идеяларға ғылыми негізде жауап беру сияқты маңызды міндеттерді жүзеге асыруда.

Мемлекет басшысы 2024 жылғы 30 мамырда Бұхара облысына сапары аясында Баһоуддин Нақшбанд зиярат орнында болды. Сапар барысында нақшбандия тариқаты өкілдерінің ілімін терең зерттеу, халықаралық ынтымақтастықты дамыту, ата-бабаларымыздың адамзат мұрасы болып саналатын еңбектерін зерттеу, қасиетті орындарды абаттандыру, соның ішінде кешен аумағын жетілдіру, Дониёлбий медресесін қалпына келтіру, ғұламаның өмірі мен қызметіне арналған музей құру сияқты маңызды міндеттер белгіленді. Осы жұмыстардың нәтижесінде кешен жаңа келбетке ие болып, одан әрі көркейе түсті.

Қазіргі уақытта елімізде діни-ағартушылық саладағы реформалардың келесі кезеңі ретінде Баһоуддин Нақшбанд сәулет кешенін ірі рухани-ағартушылық орталыққа айналдыру жұмыстары жалғасуда. Бұл арқылы аталған орын, ең алдымен, нақшбандия ілімінің мәнін ғылыми тұрғыда ашуға, тұрғындар мен шетелдік туристерді «Жеті Пір» зиярат орындарымен таныстыруға, жастарды ұлттық және діни кеңпейілділік рухында тәрбиелеуге, сондай-ақ Өзбекстанның бейбітшілік сүйгіш және толерантты саясатының мәнін көрсетуге қызмет етуде.

Өзбекстан Республикасы Президентінің 2025 жылғы 21 сәуірдегі ПФ–68 Жарлығына сәйкес «Баһоуддин Нақшбанд ғылыми-зерттеу орталығы» құрылды. Бұл орталық қысқа уақыт ішінде рухани-ағартушылық бағытта айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізді. Атап айтқанда, «Өзбекстан – кеңпейіл өлке», «Ақидапарасттық және радикализмге қарсы күрестің рухани негіздері», «Радикализм мен фанатизмнің теріс салдары» сияқты өзекті тақырыптарда 20-дан астам іс-шара өткізілді. Ғылыми бағытта 8 кітап және жиырмадан астам ғылыми-танымдық мақалалар жарық көрді. Сонымен қатар, орталықтың ресми сайты мен әлеуметтік желілерінде 600-ден астам материал жарияланды.

Мәдени мұраны сақтау және қалпына келтіру бағытындағы жұмыстар Махдуми Ағзам кешенінде де жүйелі түрде жүргізілді. Бұл кешен алғаш рет 1618 жылы Самарқанд билеушісі Ялангтуш Баһадир тарапынан мешіт пен кесенеден тұратын сәулет нысаны ретінде салынған. Кейін Бұхара билеушісі Әмір Хайдар ұстазы Мұхаммад Амин Дахбедийдің қабірі үстіне суфа-дахма тұрғызған.

Кешенде 1991, 1998 және 2014 жылдары жөндеу және абаттандыру жұмыстары жүргізілсе, соңғы жылдары бұл үдеріс одан әрі кең ауқым алды. Атап айтқанда, Шавкат Мирзиёев Самарқанд облысына сапары барысында 2025 жылдың наурыз айында осы кешенді абаттандыру жобасымен танысып, тиісті тапсырмалар берді. Соның негізінде ауқымды реконструкция және абаттандыру жұмыстары басталды.

Мемлекет басшысының 2025 жылғы 25 қарашадағы сапары барысында Ақдария ауданы Дахбед қалашығында орналасқан осы кешендегі жұмыстармен жақын танысты. Оның бастамасымен зиярат орны түбегейлі жаңартылып, аумағы кеңейтіліп, ұлттық-рухани мұрамыздың жарқын үлгісі ретінде заманауи келбетке ие болды. Төрт ғасырға жуық уақыттан кейін кешен тарихи келбетіне жақын түрде қалпына келтіріліп, заманауи және шығыстық стиль үйлесімінде жаңа нысандар салынды.

Өзбекстандық ғалымдар жүргізген зерттеулер нәтижесінде кешен тарихы мен онда жерленген тұлғалар туралы құнды мәліметтер қалпына келтірілді. Атап айтқанда, Мирзо Мақсуд Дахбедийдің 1840–1848 жылдары жазған «Миръотус соликин» («Саликтер айнасы») еңбегі негізінде кешен картасы қайта жасалды. Сонымен қатар, Махдуми Ағзам Дахбедий, Хожа Мұхаммад Хашим, Мусохонхожа Дахбедий, Ялангтуш Баһадир сияқты тарихи тұлғаларға қатысты елуге жуық құлпытас жазулары зерттелді. Бұрын жойылған кейбір қабірлер қалпына келтіріліп, оларға жаңа құлпытастар орнатылды.

Кешен аумағында зияратшылар үшін қолайлы жағдайлар жасалды: екі үлкен қақпа, ашық және жабық көпқабатты автотұрақ, субұрқақ, демалыс аймақтары, әйелдер мен ерлерге арналған заманауи дәретханалар салынды. Төрт жүз жылға жуық тарихы бар мешіт толық жөндеуден өткізіліп, кеңейтілді, айван бөлігіне өрнекті бағандар орнатылды. Әйелдерге арналған жеке намазхана салынды. Дахма бөлігінде Құран оқу үшін арналған айван қабырғалары нәзік өрнектермен безендіріліп, төбесінде шығыстық ағаш оюлар қолданылды. Кешеннің жалпы аумағы шамамен 5 гектарды құрайды.

Қазіргі таңда Махдуми Ағзам кешенінде кең ауқымды реконструкция және абаттандыру жұмыстары жалғасуда. Шамамен 5 гектар аумақты қамтитын кешенде зияратшылар үшін барлық жағдай жасалуда: үш қабатты заманауи автотұрақ, екі салтанатты кіреберіс қақпа, әкімшілік және қызметтік ғимараттар, дәретханалар, мың адамға арналған мешіт және қосымша айванлар салынды. Соның нәтижесінде кешен бір уақытта 35 мыңға дейін зияратшы қабылдай алады, ал бұрын бұл көрсеткіш шамамен 5 мың адам болған.

Кешен қалпына келтірілу барысында оның тарихи келбеті сақталып, заманауи сәулеттік шешімдермен үйлестірілді. Аумаққа түрлі сәндік ағаштар мен гүлдер отырғызылып, жасыл аймақтар жасалды. Бұл зиярат орнын тек қасиетті ғана емес, сондай-ақ көркем әрі тыныштық сыйлайтын мекенге айналдырды.

Ақдария ауданы Дахбед қалашығында орналасқан кешенге апаратын жолдар мен жол бойы инфрақұрылымы да толық жаңартылды. Зияратшыларға қолайлы жағдай жасау мақсатында жаяу жүргіншілерге арналған жерасты өткелі салынды, айналасы абаттандырылды. Мұның барлығы адам қадірін арттыруға және зиярат мәдениетін дамытуға бағытталған.

Мұндай ауқымды өзгерістердің негізінде, сөзсіз, мемлекет басшысының ғылымға, руханиятқа және ұлттық мұраға деген жоғары көңілі мен қамқор саясаты жатыр. Діни-ағартушылық салада жүзеге асырылып жатқан жүйелі реформалар тек елімізде ғана емес, халықаралық деңгейде де бейбітшілік, кеңпейілділік және тұрақтылықты нығайтуға қызмет етуде.

Кешеннің қайта жаңғыруы — бұл тек ғимараттардың жаңаруы ғана емес. Бұл Махдуми Ағзам Дахбедийдің «Адамның меһнаты мен қызметін қадірле, өйткені адамға шүкірсіздік ету — Жаратушыға шүкірсіздік етумен тең» деген даналығын халық жүрегіне қайта сіңіру деген сөз. Осы тұрғыдан алғанда, бұл орын бүгін тек зиярат орны ғана емес, жоғары рухани тәрбие мен ағартушылық орталығына айналды.

Тасаввуф ғұламаларының өнегелі өмірі, олардың дін мен дүние, адам мен әлем, ғылым мен махаббат туралы терең көзқарастары адамзатқа ислам ойының таза әрі көркем жолдарын көрсетеді. Олардың ғылыми-ағартушылық мұрасы адам жүрегінде берік сенім, дұрыс ойлау және рухани иммунитет қалыптастырады. Өйткені дана халқымыз айтқандай: «Ауызға түскен ас — жүрекке егілген дән сияқты: адам не ексе, соны орады».