جاڭالىقتار

ديۋاني حيكمەت جانە بۇگىنگى اۋدارما

قۇل قوجا احمەد ءياساۋيدىڭ اسىل مۇراسى «ديۋاني حيكمەت» جايىندا تالاس تارتىس تولاستار ەمەس. قازىر مەنىڭ قولىمدا «حيكمەتتىڭ» 7 نۇسقاسى تۇر:

  1. 1890 جىلعى قازان باسپاسى;
  2. وزبەك تىلىندە جارىق كورگەن، تۇركىستاندىق راسۋل مۇحامماد ءاشىربايۇلى اۋدارعان 1992 جىلعى تاشكەنت باسپاسى;
  3. راسۋل مۇحامماد ءاشىربايۇلى اۋدارعان قازاقشا نۇسقاسى. تۇركىستان، اتامۇرا، 1992 جىل;
  4. قۋانشىبەك قاجى، عاليا قامباربەكوۆا، راسۋل يسمايل زادە دايىنداعان. تەگەران، 2000 ج
  5. سارى اعاشتىق ءتۇرسىنالى اينابەكوۆ اۋدارعان 2001 جىلعى نۇسقاسى، شىمكەنت باسپاسى;
  6. ەسەنباي دۇيسەنباي دايىنداعان 1998 جىلعى الماتى نۇسقاسى;
  7. يباتوۆ ءا.م، جانداربەك ز.، نۇرمانوۆ ا.ش. اۋدارعان الماتى نۇسقاسى.

ءوزىم ادەبيەتشى ەمەسپىن، بىراق سول اۋىلعا قاراي كوپ جايىلامىز. وسى نۇسقالاردى وقىپ شىعىپ، كورىپ، اتتەڭ-اي دەپ قويىپ وتىراتىن ەدىم. مامان ەمەس ەكەنىمدى ايتتىم، بىراق مەن بىلەتىن دۇنيە اسىل نۇسقاعا، اۆتوردىڭ ايتايىن دەپ تۇرعان ويىن تەرىس ماعىنامەن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرۋگە ەشكىمنىڭ دە قاقىسى جوق. ادەيى تاپسىرىسپەن بولسا، وعان امال جوق. جالاڭ ءسوزدى قويىپ، ىسكە كىرىسەيىك.

  1. قازان باسپاسى، 1 حيكمەت:

بيسميللاھ – دەپ بايان ايلاي – حيكمەت ايتىپ

تالاپلارعا دۋر ۋا گاۋحار شاشتىم منا

ريازاتنى قاتتىع تارتىپ، قانلار ۋيتۋپ

مان دافتاري ساني سۋزين اشتيم منا;

  1. وزبەكشە:

بيسميللوح دەپ باەن ايلاي حيكمەت ايتىپ

توليبلارعا دۋررۋ گاۆحار سوچتيم مانا

ريەزاتني كاتتيع تورتيب، قانلار يۋتيب

مان دافتاري سوني سۋزين اگتيم مانا;

  1. 1992 جىلعى تۇركىستان نۇسقاسى:

بيسميللاھ دەپ باياندايىن حيكمەت ايتىپ

توليپتەرگە دۋر مەن گاۋحھار شاشتىم ءمانا

ريزاياتتى قاتتى تارتىپ، قاندار ءتۇتىپ،

مەن «داپتەر ساني» ءسوزىن اشتىم مىنە.

  1. ەسەنباي دۇيسەنباي نۇسقاسى، كوركەم اۋدارما:

بايانداپ حيكمەت ايتىپ بيسميلدامەن

ءدۇر-گاۋھار شاكىرتتەرگە شاشتىم مىنە.

ەركىممەن قان جۇتىپ، شەر قۇشتىم دا، مەن

«ەكىنشى داپتەر» ءسوزىن اشتىم مىنە.

  1. 2000 جىلعى تەگەران تۇسقاسى:

«ءبيسميللا» دەپ بايان ەتتىم حيكمەت ايتىپ

شاكىرتتەرگە ءدۇر مەن گاۋھار شاشتىم مىنە

جىلدى جالداپ، قايعى شەگىپ، قاندار جۇتىپ

مەن «داپتەر ساني» ءسوزىن اشتىم، مىنە.

  1. 2000 جىلعى الماتى، قر بعم ر.ب. سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ نۇسقاسى (بۇدان بىلاي يباتوۆ نۇسقاسى):

«ءبيسميللا» دەپ باياندايىن حيكمەت ايتىپ

شاكىرتتەرگە ءدۇر مەن گاۋھار شاشتىم مىنە

جاندى جارالاپ، قايعى شەگىپ، قاندار جۇتىپ

مەن «دافتاري-ي ساني» ءسوزىن اشتىم مىنە.

مىنە، العاشقى ءۇش نۇسقا قازان باسپاسى، وزبەك نۇسقاسى مەن م. ءاشىربايۇلى نۇسقاسى ءبىر ءجون، كەيىنگى قازاقشا اۋداردىق دەگەن ءۇش نۇسقا ءبىر بولەك. العاشقى ءۇش نۇسقادا «بايان ايلاي» «باياندايىن» دەپ جولعا ەندى كىرىسكەنىن بىلدىرسە، كەيىنگى ءۇش نۇسقادا ەسەنباي نۇسقاسى مەن تەگەران نۇسقاسىندا بايان ەتتىم دەپ، جۇمىستىڭ بىتكەنىن، ياعني، باستاماي تۇرىپ تاۋىسقانىنان حابار بەرەدى.

العاشقى ءۇش نۇسقادا بىردەي «ريازاتني» «ريازاتتى» قاتتى تارتىپ، قاندار جۇتىپ» دەپ، نەگىزگى حيكمەتتى جازۋداعى ماقسات، يسلامدىق تاريقات جولىنداعى ماقام، باسقىشتاردىڭ بىرەۋىن، شىدامدىلىق، ءتوزىم، شۇكىردىڭ جەتىلگەن، سوليحتىڭ عانا امالىندا كەزدەسەتىن ورىنداۋدا قاندار جۇتىپ، ياعني وزىنە ءتان قانشا قيىن بولسا دا اللا رازىلىعى ءۇشىن قابىلداعان امالدى ايتىپ وتىر.

سوڭعى ۇشەۋىندە، ياعني ەسەنباي، تەگەران، يباتوۆ نۇسقاسىندا بۇل جاي جوق. ەسەنباي مەن تەگەران نۇسقاسىنداعى جاندى جالداپ قايعى شەگىپ، قاندار جۇتىپ دەگەن جولدار ەشتەڭە دە ايتىپ تۇرعان جوق.

العاشقى ءۇش نۇسقادا بىردەي «تاليپتەرگە» دەپ يسلام عىلىمىن ۇيرەنۋگە، مەڭگەرۋگە ۇمتىلعان سانالى ازامات جايىن ايتسا، سوڭعى ءۇش نۇسقادا بىردەي «شاكىرتتەرگە» دەپ، جاڭادان مولدا الدىن كورگەن جەتكىنشەك دارەجەسىندەگى جاستاردى مەڭزەيدى. ياعني، شاكىرت يسلمدىق شاريعاتتى وقيتىن، ۇيرەنەتىن جاستار بولسا، توليب-تاريقات جولىنا تۇسكەن ريزاياتقا دايىن ازامات.

كورىنىپ  تۇرعانىنداي، العاشقى شۋماقتى سوڭعى ءۇش نۇسقادا ۇقساستىق وتە مول. تەك، سوڭعى يباتوۆ نۇسقاسىندا جاندى جارالاپ جانە «دافتاري-ي ساني» دەگەن سوزدەر شىعىس ادەبيەتىنەن سالدە بولسا حابارى بار جاننىڭ قولىنان شىققانىن كورسەتىپ تۇر. ەكىنشى شۋماق:

  1. قازان نۇسقاسى:

ءسۇزني ايديم ھاركيم بۋلسا ديدار تالاب

جاننى جانعا پايۋاند قىليپ راكني اۋلاپ

عارىپ، يتيم، فاقيرلارني كۋنكلين اۋلاپ

كۋنكلي بۋتۋن حالايكدين قاگتيم ءمانا;

  1. وزبەك نۇسقاسى:

سۋزني ايديم حاركيم بۋلسا ديدور تالاب

جونني جونگا پايۆاند قيليب، رانگي ۋلاب

عاريب، ەتيم، فاقيرلارني كۋنگلين سيلاب

كۋنگلي بۋتۋن حالايقدين قاگتيم ءمىنو;

  1. تۇركىستان نۇسقاسى:

ءسوزدى ايتتىم اركىم بولسا ديدار تالاپ

جاندى جانعا ۇلاستىرىپ، راككى اۋلاپ

عارىپ، جەتىم، پاقىرلاردىڭ كوڭلىن قوسىپ

كوڭلى ءبۇتىم حالايىقتان  قاشتىم مىنە;

  1. ەسەنباي نۇسقاسى:

ءسوزدى ايتتىم كىمدەرگە دە ەتسە تالاپ

اشىق سويلەپ، جاقىن جاندى جالعا بالاپ

عارىم، پاقىر، جەتىمدەردىڭ باسىن سيپاپ

ءدىنى قاتتى حالايىقتان قاشتىم مىنە;

  1. كوركەم اۋدارما:

جاراتسا ىقىلاس قويىپ اقىلعا كىم

جالعاندا تۇتار سونى جاقىن جانىم

جەدىم دە جەتىم، جەسىر، پاقىر قامىن

جەتەسىز كەردەڭدەردەن قاشتىم مىنە;

  1. تەگەران نۇسقاسى:

ءسوزدى ايتتىم كىمدەرگە دە ەتسە تالاپ

اشىق سويلەپ، جاقىن جاندى جانعا بالاپ

عارىپ، پاقىر، جەتىمدەردىڭ باسىن سىيلاپ

ءدىنى قاتتى حالايىقتان قاشتىم مىنە.

مىنە، العاشقى ءۇش نۇسقا ءبىر كەلكى، ازعانا ايىرماشىلىق «قازان» باسپاسىندا «راكني ا، ا، اۋلاپ» دەپ ءالىپتىڭ ۇستىنە ءمات بەلگىسىن قويىپ ا-نى سوزعان. وزبەك نۇسقاسىندا  «راگني ۋلاپ» دەيدى. تۇركىستان نۇسقاسى «راكتى اۋلاپ» دەپتى. قازان نۇسقاسى «كۋنكلين اۋلاپ»، وزبەك نۇسقاسى «كۋنگلين سيلاپ»، تۇركىستان نۇسقاسى «كوڭلىن قوسىپ» دەپتى.

قازان نۇسقاسىندا  «جانني نارعا پايۋاند كيليپ» دەيدى، وزبەك نۇسقاسى «جونني جونگا پايۆاند قيليپ»، تۇركىستان نۇسقاسى «جاندى جانعا ۇلاستىرىپ» دەپتى. وسى جەردە ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە «پايۆوند قىلىپ» دەگەن ءسوز. جەمىس اعاشتارى كوپ جىلدىق بولعاندىقتان ءدانىن سەۋىپ، شىققان كوشەتىن اركىم قالاعان سورتقا ۋلاي الادى. المانى المانىڭ جاقسى سورتىنا، ورىكتى ورىككە ۇلاماسا شىققان كوشەت جابايى بولىپ، ءونىمى ناشار، كوپ جاعدايدا جەۋگە كەلمەيدى. قازاقشا ۋلاۋ دەگەن ءسوزدى ەسكى تۇرىك تىلىندە، قازىرگى وزبەك تىلىندە «پايۆوند» دەيدى. بۇل جەردە ۇلى عۇلاما ءوز ءسوزىن تۇسىنەتىن جاندى، ادامدى ءوز بىلىمىنە ۋلاپ، جاقسى ءونىم بەرەتىن دارەجەگە جەتكىزىپ، راك-تى، ياعني ادامدى نەگىز «كەمەل بەندەلىك» جولعا سالىپ «ديدار تالاپ» ەتەتىن، ياعني اللانىڭ ديدارىنا لايىق ەتىپ تاربيەلەدىم دەمەكشى.

ال، ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ەسەنباي نۇسقاسىندا «ەتسە تالاپ»، تەگەران نۇسقاسى دا «ەتسە تالاپ» دەسە، يباتوۆ نۇسقاسى «ديدار تالاپ» دەپ ماقساتقا جاقىنداعانىمەن ۇشەۋى دە «اشىق سويلەپ جاقىن جانعا بالاپ» دەگەن ءسوز ەشقانداي ءبىر وي ايتىپ تۇرعان جوق، انىقتاۋشى، جول باسشى ءسوز قايسى، وي قايسى  انىق ەمەس.ال، ماقسات ديدار تالاپ ەتەتىن توليب تاربيەلەپ شىعارۋ.

ايتا كەتەتىن ءبىر جايت «پاقىر» بەيشارا ەمەس. حان تاعىندا وتىرىپ تا «فاقىرلىق» قىرقاسىن كيگەندەر از بولعان جوق. پاقىر دەمەك، اجەتى بىتپەگەن، ديدار كورمەگەنشە زار ەڭىرەپ تىنبايتىن، التىن-كۇمىستى توپىراق قۇرلى كورمەيتىن جان. ول سىزگە ماڭدايىنان سيپاتپايدى.

ال وسى حيكمەتتەگى 12 ءتورت تاعان، شۋماقتى اۋدارعانىن كورگەندە جاعامدى ۇستادىم.

قازان نۇسقاسى:

يمانچا چانكال ۋرۋب كيلدي عامناك

پير مۋعون حازر بۋل شاشتي تارناق

شايتان لاعين قاچيپ كيتتي بيپاك

بيحام اللاھ نۋر يمان اچتيم منا;

وزبەك نۇسقاسى:

يمونيمگا چانگال ۋرۋب، قيلدي عامنوك

پيري مۋعون حازير بۇل، دەپ ساچتي تارەك

شايتان لاعين مەننەن قاچيپ بەپوك

بيحامديللوح، نۋري يمان وگتيم مانو;

ەسەنباي نۇسقاسى:

يمانىما قول ۇرىپ قايعى سالدىم

ءپىر مۇعان ءازىر  بول دەپ اپيىن الدى

شايتاندىعىم بار كۇناسىمەن كەتە باردى

«بيھامديللا» – نۇرلى يمان اشتىم مىنە;

كوركەم اۋدارما:

جەبەب ءبىر كەزىندە سول شىرىلداعان

جەتتى عوي جەتى كامىل ءپىرىم ماعان

قالپىندا قالدى ءىبىلىس بۇرىلماعان

نۇر يمان بيعامديللاح اشتىم مىنە;

تەگەران نۇسقاسى:

يمانىما قول ۇرىپ قايعى سالدى

ءپىر مۇعان ءازىر بول دەپ، اپيىن شاشتى

شايتان قارعىس ءمۇندان قاشىپ كەتە باردى

«بيحامديللا» نۇرلى يمام اشتىم مىنە;

يباتوۆ نۇسقاسى:

يمانىما تىرناق ساپ قايعى قىلدى

تارىك شاشتى ءپىر مۇعان ءازىر بول دەپ

شايتان لاعنەت مەنەن قاشىپ تۇردى

يمان نۇرىن – «بيھامديللاح» ايتتىم مىنە.

اينابەكوۆ نۇسقاسى:

يمانىما شەڭگەل ۇرىن سالدى قاسىرەت

كامىل ءپىرىم دايىندال دەپ، تۇردى جەبەپ

شايتان ءلاھين قاشتى مەنەن قارا نيەت

شۇكىر ەتىپ نۇر يمانىما اشتىم مىنە.

العاشقى ەكى نۇسقاسىدا يمانعا شەڭگەل سالعانىن ايتادى، ال تىرناقتىڭ ەكى ماعىناسى بار ەكەنى ءبىزدىڭ اۋدارماشىلارىمىزعا بەلگىسىز بولعان. اپيننىڭ ءبىر اتاۋى تارناك ەكەنى راس، بىراق سول كوكنارىنىڭ وسىمدىگىنەن دايىندايتىن، اپيىننىڭ ءزارىن قايتاراتىن ءدارى بار، ونىڭ ءوزىنىڭ اتاۋى تارناك. بۇل جەردە ەسەنباي دا، تەگەران نۇسقاسى دا ءپىر مۇعان ماعان اپيىن بەردى، ماعان قاراپ شاشتى دەپ، كەشەگى ءدىن اپيىن كوز قاراسىن ايتىپ وتىرعانداي اسەر قالدىرادى. ال يباتوۆ نۇسقاسىندا «يمانىنا تىرناق سالدى دەپ، ءاسىل نۇسقاعا ءسال جاقىنداعانىمەن، تارىك شاشتى دەگەنى دۇنيە مۇلىك اپيىنىنا، ءمانساپ، ءبىلىم ماستىعىنا ۇرىنىپ قالماسىن دەپ «تىرناك شاشتى» دەمەكشى سەكىلدى. ال ەسەنباي شايتاندىعىم مەنىڭ قاشتى دەپ، شايتاندى جەكەلەندىرىپ العان. بىراق، اسىل نۇسقاداعى بي پاك» دەگەن سوزگە ءمان بەرمەگەن، ياعني شايتان ءوزى، بە پاك «تازا، پاك» بولماعان سوڭ، ءپىر مۇعانىڭ ەتەگىنەن ۇستاعان مەنەن قاشتى دەمەكشى. ءبىز مۇنى اڭلامادىق.

جاعالاپ وتىرىپ 23 حيكمەتكە كەلدىك.

قازان نۇسقاسى:

ۋن سەگز مينك عالامعا سارۋار بۋلعان مۋحامماد

ۋتۋز ۋچمينك اسحابعا راھبار بۋلعان مۋحامماد

يالانكاچ، اچليكقا قاناعاتليك مۋحامماد

عاسى، جافي ۋمماتقا شاپاعاتليك مۋحامماد;

وزبەك نۇسقاسى:

ۋن ساككيز ميڭ ولامگا سارۆار بۋلعان مۋحامماد

ۋتۋز ۋچ ميڭ اسحوبگا راحبار بۋلعان مۋحامماد

ەلونعاچۋ، وچليككا قونوعاتليك مۋحامماد

وسي، جوفي ۋمماتعا شوفواتليع مۋحامماد;

ەسەنباي نۇسقسى:

ون سەگىز مىڭ عالامعا داڭقى شىققان مۇحامماد

وتىز ءۇش مىڭ ساحاباعا باسشى بولعان مۇحامماد

جالاڭاشتار مەن اشتارعا قاناعات بولعان مۇحامماد

كەمتارلىق كورگەن ۇمبەتكە شاپاعات بولعان مۇحامماد;

كوركەم اۋدارما:

ون سەگىز مىڭ عالامعا ساردار بولعان مۇحاممەد

وتىز ءۇش مىڭ ساحاباعا ارمان بولعان مۇحاممەد

اش-جالاڭاش عارىپتەردىڭ قاناعاتى مۇحاممەد

جارىلقاعان كەمدىك كورسە جاماعاتى مۇحاممەد;

تەگەران نۇسقاسى:

ون سەگىز مىڭ عالامعا داڭقى شىققان مۇحاممەد

وتىز ءۇش مىڭ ساحاباعا باسشى بولعان مۇحاممەد

جاڭاشتار مەن اشتارعا قاناعات بولعان مۇحاممەد

كەمتارلىق كورگەن ۇمبەتكە شاپاعات بەرگەن مۇحاممەد;

يباتوۆ نۇسقاسى:

ون سەگىز مىڭ بۇل عالامعا ساردار بولعان مۇحاممەد

وتىز ءۇش مىڭ ساحاباتقا ارمان بولعان مۇحاممەد

اش-جالاڭاش عارىپتەردىڭ قاناعاتى مۇحاممەد

جارىلقاعان كەمدىك كورسە جاماعاتى مۇحاممەد.

كورىپ تۇرعانىمىزداي، العاشقى ەكى نۇسقاعا، ياعني قازان نۇسقاسى مەن وزبەك نۇسقاسىنا ءبىزدىڭ ءۇش اۋدارماشىمىز دا وق بويى جاقىنداي الماعان. بۇل جەردەگى كىلتيپان بەرتەلس ايتقانداي «سوفىلىقتىڭ ءوزىن بىلمەي تۇرىپ، سوپىلىق پوەزيانى ءبىلۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس». سەبەبى، قازان نۇسقاسى «سارۋار»، وزبەك نۇسقاسى «سارۆار» بولعان مۋحاممەد دەسە، ەسەنباي نۇسقاسىن «داڭقى شىققان مۇحاممەد» تەگەران نۇسقاسى ەش قاتەسىز قايتالايدى. تەك مۇحاممەد دەپ د-نى ت-عا ايىرباستايدى. يباتوۆ نۇسقاسى «ساردار» بولعان دەپ، باسقا توبەگە شىعىپ كەتەدى. ەكىنشى جول ەسەنباي مەن تەگەران نۇسقاسىندا بىردەي الىنسا، يباتوۆ نۇسقاسىندا «وتىز ءۇش مىڭ ساحاباتقا ارمان بولعان» دەي سالادى. ءۇشىنشى، ءتورتىنشى جول اۋدارما رەتىندە ءتىپتى سىن كوتەرمەيدى. اسىل نۇسقا دەپ الىنعان قازاق باسپاسىندا – جالاڭاش، اشتىققا قاناعاتلى مۋحامماد دەپ ايدان اشىق ەتىپ، سول ۇلى زاتتىڭ ءوزىن – ياعني مۇحامماد (س.ءا.ۋ) دى ايتىپ وتىرسا، ءبىزدىڭ اۋدارماشىلار – ەسەنباي «جالاڭاشتار مەن اشتارعا قاناعات بولعان» دەيدى. تەگەران نۇسقاسى وسىنى قاتەسىز قايتالايدى. يباتوۆ نۇسقاسى «اش-جالاڭاش عارىپتەردىڭ قاناعاتى» دەيدى. ياعني، ءبىزدىڭ وقىمىستىلار ۇلى شايىردىڭ ويىن تۇسىنبەگەن. سەبەبى، ۇلى شايىر اللانىڭ سوڭعى راسۋلى وسى دارەجەگە اش-جالاڭاش بولسا دا قاناعاتتىعىنان اجىراماي جەتتى دەمەكشى ەدى. ال، ءتورتىنشى جولداعى اسى-جافي دەگەن ءسوزدىڭ تەرىس جاعىن، ياعني كەمتارلىق، قورلىق كورگەن ءۇممات دەپ تۇسىنگەن. ولاي ەمەس، «اسى» دەگەن اسىلىق، مەنمەندىڭ، تاكاپبارلىق. «جافي» دەگەندە ءوزىن قورشاعان ورتاعا ءجابىر بەرگەن، بىراق تاۋبە ەتكەن سوڭ پايعامباردىڭ شاپاعاتىنا لايىق بولعان ءۇممات. ءوزى تاۋبە ەتىپ اللاعا قاراپ قادام قويماسا اللا دا ونىڭ راسۋلى دا وعان قايدان شاپاعات ەتسىن.

ۇلى شايىح اللانىڭ راسۋلى ءوز قارا باسىنىڭ ارەكەتىمەن قاناعات ەتۋگە كوندىردى. قاناعات  ارقىلى حالايىقتىڭ قارنىن تويعىزدى.

ءوزىنىڭ كوركەم مىنەزىمەن اسىلىق ەتكەن مەنمەن تاكاپبار ۇمماتپەن جافي قورشاعان ورتاعا جاپا بەرگەن ءۇمماتتى جاقسى جولعا بەت بۇرعىزىپ اللىنىڭ راحمەتىن لايىق ەتتى دەمەكشى.

قازان نۇسقاسى:

استاناعا باشيم كۋيب زاري قيلسام

حالققا كۋرۋب كيم زكر ايتسا ياري بيرسام

زيكرين ايتيب ول سۋحباتدا دۋرلار تيرسام

جان ۋا ديلدا حاي زكرين ايتيڭ دۋسلار;

وزبەك نۇسقاسى:

استاناعا بوشيم كۋيب زوري قيلسام

حالققا كۋرۋب كيم زيكر ايتسا ەري بەرسام

زيكرين ايتيب ۇل سۇحباتدين دۋرلار تەرسام

جونۋ ديلدا حاي زيكرين ايتينگ دۋستلار

ەسەنباي نۇسقاسى: جولما جول اۋدارما، 33 حيكمەت، 3-ءشى شۋماق:

ارۋاقتارعا باسىم قويىپ، زور يلەسەم

سوپىلارمەن زىكىر ايتۋعا جاراي بەرسەم

زىكىر ايتىپ سول سۇحباتتا دۇرلەر تەرسەم

جان مەن دىلدە حاق زىكىرىن ايتقىن دوستار.

ەسەنباي نۇسقاسى، كوركەم اۋدارما:

ءبىر اۋناپ تۇسكەنشە كىل ارۋاق قاشان

قوسىلىپ سوپىلارعا زار قاقساسام

ءدۇر تەرىپ سول سۇحباتتان بارماقتاسام

قان جۇرەك حاق زىكىرىن ايتقىن دوستار.

تەگەران نۇسقاسى:

ارۋاقتارعا باسىم قويىپ زور يلەسەم

سوپىلارمەن زىكىر ايتۋعا جاراي بەرسەم

زىكىر ايتىپ سول سۇحباتتا دۇرلەر تەرسەم

جان مەن دىلدە حاق زىكىرىن ايتىڭ دوستار.

يباتوۆ نۇسقاسى:

ءبىر اۋناپ تۇسكەنشە كىل ارۋاق قاشان

قوسىلىپ سوپىلارعا زور قاقساسام

ءدۇر ەتىپ سول سۇحباتتا بارماقتاسام

قان جۇرەك حاق زىكىرىن ايتىڭ دوستار.

العاشقى ەكى نۇسقاداعى استانا، تابالدىرىق، ەسىكتىڭ كوزى، حاي دەپ اتتاپ ءوتۋ كەرەك. ال ءبىزدىڭ اۋدارماشىلار ءوز الدىنا تۇيە ايداپ كەتتى.

زىكىر ايتىپ وتىرعان حالايىققا قالقا، پانا بولسام دەگەن ۇعىمدى «سوپىلارمەن زىركىر ايتۋعا جاراي بەرسەم» دەيدى. ەسەنباي جولما جول اۋدارمادا ءوزى ءدال قارسى بەتىنە قويىپ قويعان حاي ءسوزىن نەگە حاق دەپ العانىن ءوزى عانا بىلەتىن بولار. سەبەبى، ياسساۋيا زىكىرىنە «حاي» دەپ ءىشتى ءبىر بوساتىپ، ودان ءارى اللا جادىن ايتاتىن زىكىر بار. بالكىم، «حاي» دەپ نەسىنە اۋرە بولامىز، حاق دەسەك تۇسىنىكتى بولادى دەسە كەرەك.

وسى حيكمەتتىڭ بەسىنشى شۋماعى، قازان نۇسقاسى مەن وزبەك نۇسقاسى:

مۋنكير ناكير «مان راببۋك» ديب ساۆال قيلعاي

قول يلميدان ءبىر نۇقتاسى كور قيلماعاي

ۆو حاسراتو، امالسيزلار نەچۋك قىلعاي

جونۋ ديلدي حاي زيكيريني ايتينگ دۋستلار

ەسەنباي نۇسقاسى، جولما-جول اۋدارما:

ماڭكۇر-ناڭكۇر: «راببىڭ كىم» دەپ سۇراققا العاي

قانشا زارلاساڭ دا ايتقانىڭنان پايدا بولماس

ە-سورلىلار، سوندا ءحالىڭ نەشىك بولعاي

جان مەن ءدىلدى حاق زىكىرىن ايتىپ دوستار.

كوركەم اۋدارما:

قورلىعى ماڭكۇر-نۇڭكۇر سىيىڭ بولار

«راببىڭ كىم؟» دەپ شاققاندا ميىڭدى ولار

ە-سورلى سوندا ءحالىڭ قيىن بولار

قان جۇرەك حاق زىكىر ايتىڭ دوستار.

تەگەران نۇسقاسى:

ماڭكۇر-ناڭكۇر «راببىڭ كىم» دەپ سۇراققا العاي

قانشا زورلاسان دا ايتقانىڭنان پايدا بولماس

ە-سورلىلار، سوندا ءحالىڭ نەشىك بولعاي

جان مەن دىلدە حاق زىكىرىن ايتقىن دوستار.

يباتوۆ نۇسقاسى:

قورلىعى ماڭكۇر-نۇڭكۇر سىيىڭ بولار

«راببىڭ كىم؟» دەپ شاققاندا ميىڭدى ولار

ە-سورلى، سوندا ءحالىڭ قيىن بولار

قان جۇرەك زىكىر ايتقىن دوستار.

بۇل شۋماقتاعى ەكىنشى جولدا «قول يليميدان بير نۇقتاسى قول قىلماعاي» دەگەندە، ۇلى شايىر دۇنيەگە اۋىنىپ ىستەگەن ەشقانداي امالىڭ جاردەم ەتپەيدى، قول ءىلىمى دەگەندە ءومىر ءسۇرۋ زاڭدىلىقتارىن ايتىپ وتىر. سەبەبى، وسى كۇنى «مەن ەشكىمنىڭ اقىسىن جەگەن جوقپىن، نەگە ناماز وقۋىم كەرەك»، – دەيتىن توعىشارلار تابىلادى. مىنە، كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىك، قورا-قورا مال، قاپ-قاپ اقشا ەشكىمگە جاردەم بەرمەيدى. «ۆو حاسراتو» مىنە قاسىرەت، سول كۇنى امالى جوقتار نە ىستەي الادى. سول سەبەپتەن جان دىلىڭىزبەن حاي زىكىرىن ايتىڭىز دەمەكشى.

وسى حيكمەت بارىسىندا ەسەنبايدىڭ ايتىپ جۇرگەنىندە شىندىق بار. تەگەران نۇسقاسىندا وسى حيكمەت تولىق بەرىلگەن. بۇل جەردەگى ءبىر قىزىق ماسەلە ەسەنبايدىڭ ەڭبەگىن   تەگەران نۇسقاسى دا، يباتوۆ نۇسقاسى دا ەركىن پايدالانعانى انىق. جوق، وسى ەكى نۇسقادان الىپ ەسەنباي پايدالاندى ما؟ بۇلاي بولا قويۋى نەيعابىل، سەبەبى، يباتوۆ نۇسقاسى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا ءۇردىس دايىندالعان سەكىلدى. ال، ەسەنباي 1998 جىلى باسپادان ءوز ەڭبەگىن شىعارعان.

55 حيكمەت، وزبەك نۇسقاسى:

قول يليميني ۋقۋبون، حول يليميگا ەتيبون

يۋقلۋق يچرا بوبيتون  بورليقلاردان وليڭلار، – دەگەن ەكى جول قازان نۇسقاسىندا دا وسىلاي قوسپاسىز بەرىلگەن. سوزبە ءسوز اۋدارما، ەسەنباي نۇسقاسىندا 47 حيكمەت:

ءسوز ونەرىن مەڭگەرىپ، ءومىر ىلىمىنە جەتىڭدەر

جوقشىلىقپەن كۇنەلتكەن، بار بايلىقتى الىڭدار، – دەيدى.

كوركەم اۋدارما:

ءسوز ونەرىن تانىڭدار، ءومىر ناما قانىڭدار

جوقشىلىقپەن كۇنەلتكەن بار  بايلىقتى الىڭدار، – دەسە، تەگەران نۇسقاسى:

ءسوز ونەرىن مەڭگەرىپ، ءومىر ىلىمىنە جەتىڭدەر

جوقشىلىقپەن كۇنەلتكەن بار بايلىقتى الىڭدار.

يباتوۆ نۇسقاسى:

ءسوز ونەرىن تانىڭدار، ءومىر ناما قانىڭدار

جوقشىلىقپەن كۇنەلتكەن بار بايلىقتى الىڭدار.

بۇل جەردە ءبىزدىڭ اۋدارماشىلار سوپىلىق ءىلىمى تاساۆۆۋۆتان مۇلدە حابارسىز، ياعني قول ءىلىمى مەن حول ءىلىمىنىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى.

بۇل جەردە ۇلى شايىر قال ءىلىمىن، شاريعاتتى تولىق ءبىلىپ مەڭگەرسەڭ، ياعني قال-احۋال زاڭدىلىعىن يگەرىپ، دۇنيە بىلىعىنان پاكتەنۋ كەرەك ەكەنىن مىنە وسى كەزدە ىلگەرى ۇمتىلعان جانعا حول ءىلىمى يلوحي ءىلىم جولى اشىلادى، يسلام ىلىمىندەگى «ولمەي تۇرىپ ءولۋ» – قاعيداسى امالعا اسادى. «جوقتىق ىشىنە باتۋ»دەگەنىمىز وسى، ياعني ءوزىڭ مىنا دۇنيەدە بار بول، بىراق ءلاپسى تىلەگىڭ، كوڭىل قالاۋىڭ بەس كۇندىك بارلىققا ەمەس، ماڭگىلىك بارلىققا، يلوحي راحمەتكە ۇلاسىپ، اللا ديدارىنا داۋعا قىلاتىن دارەجەگە جەتىڭدەر دەيدى.

ەسەنباي نۇسقاسى، 9 حيكمەت، سوزبە ءسوز اۋدارما:

پىرمۇعان ىقىلاس ەتتى، شاراپ ءىشتىم

شابىلگە ۇقساپ زىكىر ايتىپ، جاننان كەشتىم، – دەسە، كوركەم اۋدارما:

ءپىر بەرگەن شاراپقا ەلتىپ قارا باستىم

شابلىدەي جان دەرتىمەن جاعالاستىم،- دەيدى.

مىنە، وسى جەردە مەن دە زەرتتەۋدى توقتاتتىم. سەبەبى، بۇدان ارى قاراي مىنا كىتاپتى وقۋدا ءمان قالمادى. اقىن ءوزى اۋدارىپ وتىرعان جادىگەردىڭ  تۇپكى ماقساتىن بىلمەيدى. ياعني، مىنا اسىل دۇنيە حالىققا يگىلىك بولسىن دەپ ەمەس، اۋدارۋ ءۇشىن عانا اۋدارىپ وتىر. ال، حالايىق ءبىر كەزدەرى مەملەكەتتىك باقىلاۋ تسەنزۋرا اقىن-جازۋشىلارعا قول بايلاۋ بولدى دەپ ءجۇردى. باقىلاۋدان بوساعانداعى شىققان توبەمىز وسى بولسا، بۇل ماسقارالىقتىڭ باستالۋى. سەگىز عاسىر نە ءبىر الامان تاسىر، عالاماتتاردان امان وتكەن اسىل جادىگەر ەل ەگەمەندىك الدى دەگەن زاماندا وسىنشا قورلىققا ۇشىرايتىن بولسا، ياعن «تۇركىستان مۇلكىنىڭ شايح ۇل-موشايحى» دەپ اليشەر ناۆوي دارىپتەگەن قۇل قوجا احمەد ياسساۋي ءپىر مۇعاننان شاراپ ءىشىپ، قارا باستى دەپ ايتتى دەپ وتىرساق، ارى قاراي ءسوز ايتۋعا بولماس.

سونىمەن، سوڭعى ءسوز جوعارىداعى ويىمىزدى جيناقتاساق، ءبىز ءسوز ەتكەن اۋدارماشىلار قۇل قوجا احمەد ياسساۋي شىعارماسىن اۋدارۋعا ەش دايىندىقسىز كەلگەن. ونى تاپتىشتەپ تەكسەرگەن ەشكىم بولماعان. اۋدارماعا قول تيۋىمەن قۇداي جارىلقادى دەپ الا جۇگىرىپ، باسپاعا تاپسىرىپ، كىتاپ ەتىپ شىعارىپ، وسى كۇنى وزدەرى سونىڭ بۋىنا ماس بولىپ وتىر.

بۇل ارينە عىلىم سالاسىنىڭ ۇلكەن كەمىستىگى. بۇل ماسەلەنى قولعا الۋعا تيەسىلى ءار دەڭگەيدەگى ادەبيەت-مادەنيەت ۇيىمدارى، عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى، جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى وسى سالادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار وسى ماسەلەنى، ياعني قۇل قوجا احمەت ياسساۋي مۇراسىن زەرتتەۋدى قولعا الماسا، تاعى ءبىر-ەكى اۋدارماشىدان كەيىن وسى باعىتتا كەتە بەرسە، حالايىق قۇل قوجا احمەتتەن شىنىمەن ات-تونىن الا قاشاتىن بولادى.

ءبىز ەستى بىلەتىن كەزدە ەل اراسىندا «ازعان حالىق الدىمەن ءپىرىن جەيدى، سونان سوڭ ءبىرىن ءبىرى جەيدى» دەيتىن ماقال بار ەدى. وسى تۇرعىدان ءيىسى تۇركى حالقىنىڭ ءپىرى، ماشايىحى اتانىپ، الەمگە جايىلعان قۇل قوجا احمەد مۇراسىن قاستەرلەپ، قادىر قاسيەتىن حالىققا جەتكىزىپ، تىنىش تىرشىلىكتىڭ ناسيحاتى ەتۋ قارىز دا پارىز بولىپ تۇر.

ەسەنباي دۇيسەنباي قانشالىقتى ءدال ءتۇسىپ، ءادىل اۋدارما جاساي الماسا دا، كوز مايىن تاۋىسىپ جازعان ەڭبەگىنىڭ قولدى بولعانى راس. سوندىقتان، يباتوۆ مارقۇمنىڭ اتىنان شىعىستانۋ ينستيتۋتى ەسەنبايدان كەشىرىم سۇراۋى كەرەك. ال، اۋدارمانىڭ ءمانى ەسەنبايدىڭ ار-نامىسىنا قالسىن.

ەسەنباي نۇسقاسىنان: 15, 17, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 27, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 48, 50-ءشى حيكمەتتەردىڭ يباتوۆ نۇسقاسىندا  13, 15, 16, 17, 23, 27, 25, 28, 30, 31, 32, 36, 37, 38, 39, 40, 42, 43, 44, 45, 46, 47 48-ءشى حيكمەتتەرى بارىمتاعا ۇشىراعان.

سونىمەن قاتار، تەگەران نۇسقاسى وڭىپ تۇرعان جوق. ەسەنباي نۇسقاسىنىڭ جولما جول اۋدارماسىنىڭ ەگىزىنىڭ سىڭارى. قاجەتتىلىك بولماعان سوڭ، قادالىپ سۇرىپتاۋعا زاۋقىم سوقپادى.

 

سەيىت-ومار ساتتارۇلى

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان