Basqı bet / Ğibadat / Räbiya swltan begim kesenesi

Räbiya swltan begim kesenesi

HV ğasırdıñ säulet eskertkişi, Qoja Ahmet YAsaui kesenesiniñ irgesinde, 50-60 metrdey jerde orın tepken kök kümbezdi Räbiya Swltan Begim kesenesi – «Qazaqstannıñ jalpıwlttıq qasietti orındarı» retinde erekşe qasterlenetin mwramız retinde saralanıp otır.

Onıñ qwlpıtasına: «Bwl – qwdiretti Ämir Temir Köregenniñ wlı, azaptı ajaldan qaza tapqan, qwdiretti wlı swltan Wlıqbek Guraganıñ qızın, qwday keşirip, raqımşılıq jasağan, izgi jandı Räbiya Swltan begimniñ tınıştıq tauıp jatqan jeri» degen jazu qaşalıp jazılğan.
1394 jılı 22 nau­rız küni düniege Mwhammed Tarağay degen bala keldi. Keyin oğan Wlıqbek degen laqap at beriledi. Onıñ äkesi Şahruh Temirdiñ üşinşi balası edi. Şahruh biraz uaqıt bileuşi bolıp, kezinde ğılımnıñ örkendeuine ülken qayırım jasağan kisi. Wlıqbekten säl keyin ömir sürgen aqın Älişer Nauai ol turalı: «Swltan Wlıqbek, Ämir Temirdiñ äuleti, düniede teñdesi joq patşa boldı. Onıñ tuısqandarınıñ bäri o düniege sapar şekti. Olardı qazir kim biledi? Al Wlıqbek ğılımğa qol sozıp köp närseni igerdi. Ol dese aspan tömen tüsip, jwldızdar jaqın keler edi. Onıñ aşqan zañdarı men erejeleri dünieniñ aqırına deyin är uaqıtta adamdar kädesine jaray beredi…» dep jırlaydı.
Al Äziret Swltannıñ kesenesi janınan mäñgilik mekenin bwyırtqan Räbiya Swltan Begim kim? Qazaqtıñ belgili jazuşısı İliyas Esenberlinniñ «Köşpendiler» trilogiyasında Räbiya Swltan Begimniñ swlulığın bılayşa sipattaydı: «Äsirese, ortada kele jatqan, bükil Deşti Qıpşaq jerine äygili, «Orteke» dep at qoyılğan külsarı säygülik mingen jas äyel tañğajayıp saltanatımen anadaydan-aq közdiñ jauın aladı. Astındağı säygülik jüyriginiñ at-äbzeli, jügen-qwyısqanı, ömildirigi – bäri sarı altınmen aptalğan. Äyeldiñ üstinde altın jippen zerlegen sarğılt, düriya qısqa şapan, basında süyir wştı qwndız börik. Şalbarınıñ etegi de altın oqamen däriptelgen. Keudesindegi gauhar taspen bezelgen alqası közdi şağılıstırıp kün säulesimen oynaydı. Alıstan-aq bwl äyel qalıñ kökpek arasındağı sarğaldaqtay közdi tartadı. Özi de meylinşe swlu, jaña tuğan ay sekildi jiñişke qasın sürmelep tastağan. Wzın şaştarın jiırma-otız sala etip, wp-wsaq etip örgen. Bir öziniñ tür-kelbeti bükil älemge sän bergendey osınau saltanattı äyeldi körgen adam «bwl jalğanda mwnday jan jaratılmas» dep oylarlıq. Bwl – Äbilqayır hannıñ törtinşi äyeli, ataqtı ğalım – Samarqand hanı Wlıqbek mırzanıñ qızı Räbiya Swltan begim swlu edi».
Ataqtı Ämir Temirdiñ wrpağı Deşti Qıp­şaqtıñ hanımına qalay aynaldı degende, tarihşılardıñ mınday däyegi bar. Temirdiñ nemeresi Wlıqbek 1449 jılı öz wrpağınıñ ökimimen şahid bolıp, Maurrannahrda bilik üşin tartıs bastaladı. «Köşpeli özbek-qazaq wlısı» dep atalıp jürgen memlekettiñ basşısı Joşı wrpağına jatatın Şaybani äuletiniñ ökili, Däulet Şayhınıñ balası Äbilhayır hannıñ äskeri qoldauımen Swltan Äbu Said Wlıqbektiñ tağın aladı. Osı oqiğalardıñ soñınan Räbiya Swltan Begim Äbilhayır hanğa wzatıladı.

 

Aygül UAYSOVA Astana aqşamı gazetinen alındı

Sonday-aq, oqıñız

Sayramnıñ äulieli jerleri

Ortağasırlıq Sayram qalasınıñ qaldıqtarı qazirgi  Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ ortalığı Şımkent qalasınan şığısqa qaray 10 şaqırım …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan