Şortanbay (Äli Mwhammed) Qanaywlı

Şortanbay jırınıñ jaña qoljazbası tabıldı

Saypulla MOLLAQANAĞATWLI

Qazaqstan Respublikası Wlttıq akademiyalıq kitaphanasınıñ kitap muzeyinde saqtalğan qoljazba-kitaptardıñ birinen Şortanbay öleñderiniñ qoljazbası tabıldı. Onıñ iesi jäne qoljazbanı kitap muzeyine tapsırğan – ataqtı din ğalımı Säduaqas Ğılmani.

Däpterdiñ mwqabası arasındağı artıq paraqqa mör basılğan. Mördiñ joğarı jağına qızıl siyamen «ŞK33121» degen jazu jazılğan, mördiñ işinde «Muzey knigi Kazahstana, postupil ot Gilmanova S.G., akt №102, 26.09.1980, cena 25.00, Fond RK, Inv. 701» dep jazılğan.
Mwqabanıñ işki jağında qolmen jazılğan «Alma-Ata 23, Şolohovu…» degen mekenjay jäne däpter şığarılğan fabrikanıñ ­«SVETOÇ» mekenjayı körsetilip, 1930 jıl dep jazılğan.
Qoljazba 1a betinen bastalıp, 27a betimen ayaqtaladı. Eki bölimnen twradı. Birinşi bölim 1a betinen bastalıp, 18b betimen ayaqtaladı. Bwl bölimde «Ğabdul Ğalım» hikayatı orın alğan. Bastaluı:
Bismillä dep söz bastaymın Täñirim atın,
Serkalı mwnı jazğan meniñ atım.
Jamağat, tıñdasañız bw qissanı,
Mälika Baqiranıñ qikayatın
Ağalar wlıqsat berseñ jazayın qat,
Boladı oqığanda köñiliñ şat.
Aqılbek Säbelwlı öleñ jazdım,
Keyingi boz balağa bäyit bolıp jat.
Mwqambet Rasulollah Qwday dostı,
Nadandar oylap twrsam dinniñ bosı.
Jazayın nwsqa sözdi öleñ qılıp,
«Qikayat Ğabdul Ğalim» boladı osı.
Men Aqılbek öleñ jazam ötkenimşe,
Astına qara jerdiñ jetkenimşe.
Ayaqtaluı:
Dünie köp jügirgen köş sekildi,
Oylağanda bir körgen tüs sekildi.
Oyanğanda tüsimniñ bireui joq,
Düniya tüste körgen is sekildi.
Kirispe öleñge qarağanda bwl dastandı jazuğa birneşe adam qatısqan, solardıñ biri – Serkalı. Bwl kisi dastandı basqa tilden audarıp, qara sözben jazğan boluı mümkin. Ekinşisi – dastandı öleñ türinde jazğan Aqılbek Säbelwlı.
Ekinşi bölim qoljazbanıñ 19a betinen bas­talıp, 27a betimen ayaqtaladı. Bwl bölimdegi Şortanbay öleñderin eki topqa jinaqtap bergen birinşi böligi «Şortanbay sözderi» dep, ekinşisi «Şortanbaydıñ bala zarı» dep ataladı. Birinşi toptağı öleñderge, «Tar zaman», «Zaman qaytip oñalsın», «Mınau zaman qay zaman?», «Täñirdiñ isi qımbattı», «Jalmauız boldı ülkeniñ», «Köterildi keremet», «Wlıñ kier düriya», «Bwrınğınıñ söziniñ», «Malıñdı bilep wlıñ twr», «Basqa tise öldiñ dep», «Asılıq asqan zamanda», «Adam ata ötkeli», «Jwrt jiılıp bülingen», «Bwl asılıq asqan zamanda», «Auıldıñ malı bwralqı» degen öleñderi toptastırılğan. Şortanbaydıñ bala zarı attı toptamada «Atamız Adam payğambar», «Aldau jalğan dünieniñ», «Opasız jalğan», «Onşa azdı el neden», «Jalğanşı», «Jalğızdıq – kedeylik», «Jas ömir», «Ne bolar?», «Edildi aldı», «Azğan zamanda», «Şwnaq bidiñ twsında», «Jüdeme», «Özi turalı aytqanı», «Şortanbaydıñ ölerinde aytqanı» degen öleñderi orın alğan. Bwl eñbek şortanbaytanuşılar üşin ülken olja bolıp tabıladı.

Şortanbay sözderi

Tar zaman

Sözdiñ bası bismelda,

Mwsılmannıñ tariıqı.

Törit ayaqtı januar,

Bwl jalğannıñ jarığı.

Bağası ketken jigittiñ,

Betinen ala zayıbı.

Bir Täñirden özgeniñ,

Köp tür qılğan ayıbı.

Äueligi zorlar qor boldı,

Sondağı qorlar zor boldı.

Äuelgi baylar joq boldı,

Sondağı joqtar toq boldı.

Jön bilmeytin jamandar,

El bilegen bek boldı.

Kötere almay bektigin,

Wlasqan ülken kek boldı.

Nietine qazaqtıñ,

Tımaq täuir ep boldı.

Qısı köbeydi, jaz az bop,

Bay tausıldı mal az bop.

Ağanı ini körmedi,

Atağa bala araz bop.

Söyteme dep wlımız,

Keteme dep pwlımız,

Otar zaman bolar dep,

Sol sebepten qorqamın.

Är närseniñ boljalı,

Kele jatır jaqında.

Ağaştı jerge üy salıp,

Aldı dwşman alqımdap.

Eldi erkine qoymadı,

Buırsınday taqımdap.

Sorlı qazaq qamalıp,

Tarıldı keñ qonıstar.

Jarısqa kirgen jaqsılar,

Duan bası bolıstar,

Şwlğıp basın izeydi.

Jauızdıñ sözin maqwldap,

Osı bälem qayta az dep,

Üyde küler saqıldap,

Naşardıñ bittey bwlı joq,

Qwr jılaydı qaqıldap.

Qorlıqpen ölgen quımız,

Aşılar qaşan köziñ dep,

Sol sebepten qorqamın.

Asılıq asqan zamanda,

Aluan-aluan jan şıqtı,

Adam azar qan şıqtı,

Qayırı joq bay şıqtı.

Sauıp işer süti joq,

Minip körer küşi joq,

Aqşa degen mal şıqtı.

Jarılı kedey joq jitik,

Qaytıp kündi körer dep,

Sol sebepten qorqamın.

Bir para jandı zorsındı,

Bir para jandı qorsındı.

Osı küngi adamdar,

Eş närse joq oyında.

Ädet qılıp wrlığın,

Qasiet qalmas boyında.

Aramğa baulır balasın,

It esebi körmeydi,

Ata menen anasın.

Bwl swm zamannıñ ayağı,

Zaman ketti bayağı.

Jarlınıñ jalğız tayanşı,

Mal bolıptı bayağı.

Iqılas niet qalmadı,

Ülkenge bilik salmadı.

Wlıqsığan wl tuıp,

Zaman jauğa tigen soñ,

Wlıqsığan qız tuıp,

Qay ülkendi sıylaydı.

Jan esinen adastı,

Jamandıq mwnşa wlastı.

Jarısqa kirgen jaqsılar,

Jaqınmın dep tartınbay,

Jaumenen birge qanastı.

Auzına käpir qarattı,

Din mwsılman Alaştı.

Bwl dünieniñ twtqası,

Oylap twrsam mol eken.

Endi soğan jigitter,

Käpir men qazaq talastı…

***

Zaman qaytip oñalsın,

Adam qaytip quansın.

Jarandar boldı wlığıñ,

Mayır boldı sıpayıñ.

Ayırılmaytın dert boldı,

Kedeyge qılğan zorlığıñ.

Kinäzdi kördiñ piriñdey,

Tilmaştı kördiñ biiñdey.

Duandı kördiñ üyiñdey.

Abaqtı twr qasıñda,

Qazılıp twrğan köriñdey.

Baylar zorlıq qıladı,

Mal közine körinbey.

Biler jeydi paranı,

Saqtap qoyğan sürindey.

Oylağanı jamandıq,

Jaradan aqqan iriñdey.

Zaman türi bwzıldı,

Tekemettiñ türindey.

Jeti jwrt ketken qu jerden,

Sen twrmassıñ bülinbey.

Qazaqtıñ wlı joyılıp,

Qwdayıña sıyınıp.

Qayılı qarğa qat jazıp,

Keşiktirmey bwt jazıp,

Ölmesiniñ qamın qıl,

Basqa bäle ilinbey.

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan