ناساب-ناما

ءتالىپ يشان شەجىرەسى

 ءداستۇر بويىنشا شەجىرە تەك 40 ادامنان تۇراتىن كۋاگەردىڭ كوزىنشە اشىلادى ەكەن. ءتالىپ يشان 40 كۋانىڭ ورتاسىندا، جان باسىن ءوزى ساناپ وتىرىپ، شەجىرەلەردىڭ وراۋىن جازدى. مەن 40 ادامنىڭ كوز الدىندا اكەمىز جازىپ قالدىرعان 11 اتامىزعا دەيىنگى ءتىزىلىمدى قويدىم.

ءتالىپ يشاننىڭ ارعى تەگى – باقشايىس قوجا. مەكەن-جايى – سامارقاند ءۋالاياتى، جامباي تۇمانى (اۋدانى). قىزمەتى – وسىنداعى “اۋليە قاراحان” مەشىتىنىڭ يمامى. ونىمەن ەكى رەت كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

بۇل كىسىدە تەك قاراحاندىقتاردىڭ عانا ەمەس، بارشا پايعامبار (س.ع.س.) اۋلەتتەرىنىڭ شەجىرەسى ساقتالىپتى. ايتۋشىلاردىڭ دەرەگىنە قاراعاندا، ونىڭ اتاسى قىزىلاسكەر قاتارىندا بۇحارا ءامىرىن تاقتان تايدىرىپ، ورداسىن ويرانداۋعا قاتىسادى. سول كەزدە بارلىعى ورداداعى التىن-كۇمىس، باعالى زاتتارعا جارماسىپ جاتقاندا ونىڭ كوزى الاڭعا شىعارىلىپ، ورتەلىپ جاتقان كىتاپتار مەن ەلىك تەرىسىنە جازىلعان ورامالارعا تۇسەدى. ارابشا ساۋاتتى بولعاندىقتان، ورامالاردىڭ شەجىرە ەكەنىن كورىسىمەن جيناپ الىپ، تىعىپ تاستايدى. بۇل كىسى كەڭەس كەزىندە زاڭ اياسىنان شىقپاي، جاسىرىن يشاندىق تا ەتەدى. بالاسى كولحوزدا ەسەپشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ول بار بىلگەنىن بالاسىنا ەمەس، نەمەرەسى تالىپكە ۇيرەتەدى. شەجىرە ورامالارىن سوعان ميراس ەتىپ قالدىرادى.

ءداستۇر بويىنشا شەجىرە تەك 40 ادامنان تۇراتىن كۋاگەردىڭ كوزىنشە اشىلادى ەكەن. مەن مۇنداي جاعدايمەن وزبەكسانداعى ۇلكەن انامىزدىڭ قازاسىندا بەتپە-بەت كەلدىم. سامارقانتتىق اعامىز مەنى سول جەردە تانىستىرىپ، بۇيىمتايىمدى ايتتى. ولاردىڭ سالتى بويىنشا مولدالار 3 كۇننەن كەيىن كەلىپ، بەلىمىزدەگى “قايعى بەلبەۋىن” شەشەدى ەكەن. سول كەزدە كورشى ۇيگە كۋالاردى جيۋ جونىندە ەسكەرتىلدى. بۇل 1993 جىلعى كۇزدىگۇنى بولاتىن.

ايتىلعان ۋاقىتتا ءتالىپ يشان 40 كۋانىڭ ورتاسىندا، جان باسىن ءوزى ساناپ وتىرىپ، شەجىرەلەردىڭ وراۋىن جازدى (سامارقاند ءۋالاياتى، بۇلىنعىر قالاسى، ينقلوب كوشەسى، 83-ءۇي. وتاعاسى – قوراساندىق قوجا تاۋباي). مەن سول جەردە، اكەمىز جازىپ قالدىرعان 11 اتامىزعا دەيىنگى ءتىزىلىمدى قويدىم. ول كىسىلەردىڭ اتتارى بىردە-ءبىر تىزىمنەن شىقپادى. مەنىڭ تۋىستارىم قوبالجي باستادى. ويتكەنى، اتالارىمىز بۇل تىزىمدەردەن شىقپاسا “قارا كوتەن” بولادى ەكەنبىز. ءالى ەسىمدە، ءۇي يەسى تاۋباي قاريا: ء“بارىمىز دە قوجا احمەت ياساۋيدەن باستالامىز” دەپ قىبىجىقتاپ وتىردى. سول كەزدە ءتالىپ يشان: “ەندى حان اۋلەتى شەجىرەسىن قاراپ كورەمىز. بۇل شاھ مۇحاممەدي حان شەجىرەسى”، – دەپ باسقا ورامدارىن تارقاتا باستادى. وسى تىزىمدە ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى سوڭعى 4 اتامىزعا دەيىن تولىق جازىلىپتى. ءتالىپ يشان: ء“مىنا، بۋ – سيزلار حان ءاۆلاتيدان بولدينگيزلار”،– دەدى جادىراپ. ءبارىنىڭ ۇستىنەن توننالاعان جۇك تۇسكەندەي قاۋقىلداسىپ قالدى.

ول بۇل شەجىرەنى: “ابد ار-راحيمنان مۇحاممەدي شەيح ابد ءال-حاسان حان، ودان شاھ مانسۋر حان”، – دەپ باستاپ ەدى. مۇحاممەديدىڭ ابد ءال-حاسان قاراحاني بابامىزدىڭ ءدىني اتاعى، تيتۋلى ەكەنىن بىلەتىنمىن. ويتكەنى، مەنىڭ اكەم عانا ەمەس، مەن سويلەسكەن، تاربيەسىندە وسكەن بارلىق كونەكوز اعالارىم وتەپحان دا، ءزايىن دە، مۇسىرەپحان دا: ء“بىزدىڭ ءتۇبىمىز ابد ءال-حاسان قاراحانيدان باستالادى. ونىڭ قابىرى تارازدا”، – دەيتىن. ونى سامارقاندقا بارعان سوڭعى ساپارىمدا سوپى ايدار يشاننىڭ بالاسى سايدۋللا قارت تا ايتتى، سوزدەرىن بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ الدىق. وسىدان سوڭ، قانشا كۇمانشىل ادام بولسام دا “نۇر ءال-ۋلۋمداعى” ابد ءال-حاسان بابامىز بەن تارازداعى اۋليە اتا قاراحاننىڭ ءبىر ادام ەكەنىنە سەنبەسكە امالىم قالمادى. كىتاپتا ونىڭ اتى ء“الي، لاقابى – ابد ءال-حاسان” دەلىنەدى. ءبىزدىڭ شەجىرەدە قاراحاندىقتار مەملەكەتىنىڭ ۇلى حانى ماحرام ءالي حان بۇل كىسىنىڭ شوبەرەسى بولىپ كەلەدى. ءسىرا، اتالعان كىتاپ وسى كىسىنىڭ زامانىندا جازىلۋى، كەيىن ونىڭ اتى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ ۇلى بابامىزعا تىركەلۋى دە مۇمكىن. بايىرعى تاريحتا مۇنداي وقيعالار ءجيى كەزدەسكەنىن “مىڭ ءبىر ءتۇن” قيسساسىنداعى ھارون راشيد تۋرالى حيكايالاردان انىق كورۋگە بولادى.

بۇدان سوڭ قولىما اتالعان جامباي تۇمانىنىڭ تۇرعىنى ماحمۋد يشان نەمەرەسىنىڭ قولىنداعى شەجىرە تاپ بولدى. بىراق بۇل شەجىرە مەن ەستىپ وسكەن شەجىرەگە دە، ءتالىپ يشاننان العان شەجىرەگە دە سايكەس كەلمەيدى. سوندا ماحمۋد يشان نەمەرەسىنەن العان شەجىرەنىڭ كومەسكى جازىلعان تۇستارىنداعى كەيبىر ادام اتتارى كىمدىكى؟ مەن ونى باسقا شەجىرەلەردە كەزدەسەتىن ازبۋر، دۋا-ي-تون، ەربوزاي، شاھ قاسىم، ت.ب. تۇرىندە قالدىرىپ، ءوز بىلگەنىمدى ءارى قاراي جالعاستىرۋدى ءجون كوردىم. ويتكەنى، ءبىز بۇل تاقىرىپقا قايتا ورالامىز، سول كەزدە ايتا جاتارمىز.

سونىمەن، بارلىق شەجىرەلەردە ابد ار-راحيم (ر.ا.) بابتىڭ نەمەرەسى، ابد ءال-حاسان قاراحاني بابامىزدىڭ بالاسى شاھ مانسۋر حۋمار حان ەكەنى ونىڭ سايرامدا (پيروم) 43 جىل پاتشالىق قۇرعانى ءبىراۋىزدان ايتىلادى. قارحان مەملەكتىنىڭ بيلەۋشىلەرىندە ۇلى بابامىز مۇحاممەد يبن ءال-حانافيادان (ر.ا.) جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇر بويىنشا ولاردىڭ بىردە-ءبىرى بيلىك باسىندا پايعامبار (س.ع.س.) جاسىنان ارى ءبىر ءسات تە وتىرماعان. بۇل ءداستۇردى ابد ار-راحيم (ر.ا.) باپ تا، ىسقاق (ر.ا.) باپ تا ساقتاعان.

ابد ار-راحيم (ر.ا.) باپ تۋرالى ءبىز جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ال، ىسقاق (ر.ا.) باپقا قاتىستى دەرەكتەردىڭ بارىندە دە ونىڭ كارىلىككە جەتىپ، باب اتا كەنتىن سالدىرىپ، وسىندا ءوز حاناكاسىندا ومىردەن وتكەنى جازىلعان. وسى داستۇرمەن بابامىز شاھ مانسۋر دە تارازعا قايتا ورالىپ، اكەسىنىڭ حاناكاسىندا ءبىرجولا دىنگە قىزمەت ەتىپ، يشاندىق جاسايدى. ومىردەن وزعان سوڭ ءمايىتى قاراحان بابانىڭ جانىنان سالىنعان ءوز حاناكاسىنا قويىلادى. قازىر وسىنداعى داۋىتبەك بابانىڭ كەسەنەسى سول كىسىگە تەلىنەدى. ولاي بولۋى دا مۇمكىن، ودان وزگە قيراپ كەتكەن كەسەنەلەردىڭ بىرىندە جاتۋى دا مۇمكىن. سۇيەگىنىڭ سايرامدا قالماعانى انىق جايت.

ونىڭ ۇلى عازيز مۇسا حان. تاريح: “مۇسا حاننىڭ پاتشالىعى كەزىندە قاراحاندىقتار مەملەكەتىنىڭ رەسمي ءدىنى يسلام بولىپ جاريالاندى” دەيدى. بۇل تۋرالى باسقا شەجىرەلەردە ءسوز قوزعالمايدى. تەك ج.دادەباەۆ بۇل كىسىنى ابدول ءازيز، لاقاب اتى ەربوزاي حان دەپ كورسەتەدى. ماحمۋد يشان شەجىرەسىندە بۇل بابامىزدىڭ اتى كومەسكى تارتقان، تەك “35 جىل پاتشا بولدى” دەگەنگە عانا قانىقتىق.

بۇل كىسىنىڭ يسلامدى مەملەكەتتىك ءدىن دەپ جاريالاۋىنا بايلانىستى ءبىز مىنا جاعدايلارعا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. “مىڭ ءبىر ءتۇن” حيكايالارىندا ۇلى ءپىرىمىز ءابۋ بايازيد ءبيستاميدىڭ (ر.ا.) مەككەگە بارا جاتىپ، ناماز وقۋ ءۇشىن نەستورياندىق حريستياندار شىركەۋىنە توقتاپ، ولارمەن سۇحبات وتكىزگەنى، سۇحبات ۇستىندە ابايلاماي الدىنا قويعان شاراپتى ءىشىپ جىبەرگەنى تۋرالى ايتىلعان. حريستياندار: ء“سىز شاراپ ءىشىپ قويدىڭىز، كۇناعا باتىپ قالدىڭىز”، – دەگەندە، ول: “مىناداي سۇحبات ۇستىندە ىشكەن شاراپتا كۇنا جوق”، – دەيدى. بۇل جەردە ءبىز نازار اۋداراتىن نارسە: ءبىرىنشىسى، بۇل داۋىردە مۇسىلماندار، حريستياندار جانە ياحۋديلەر قاتار ءومىر ءسۇرىپ، ەركىن ارالاسقان. ءدىن ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىن بولماعان. ءتىپتى حازىرەتى وماردىڭ (ر.ا.) ءوزى يەرۋساليم الىنعاندا جولدان ءۇستى-باسىن شاڭ باسىپ جەتەدى. كيىمى تازالانعانشا پوپتىڭ كيىمىن كيىپ وتىرادى. ومەيادتىقتار كەزىندە حريستيانداردان قۋدالاۋ كورگەن ياحۋديلەر حاليفاتقا كەلىپ، وسىندا قورعان، پانا تابادى. بۇل وقيعا سول داۋىردەگى ءدىني توزىمدىلىكتى، تاعاتتىلىقتى كورسەتەدى. ەكىنشىسى، نەستوريان حريستياندارى يسانى (ع.س.) قۇداي دەپ ەمەس، پايعامبار دەپ تانىعان. شىركەۋلەرىنە سۋرەتتەر جاپسىرماعان. مويىندارىنا ءولىم قۇرالى – شارمىق تاقپاعان. يسلامنىڭ ءدىني توزىمدىلىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى – اۋعانستاندا كاپىرستان دەگەن ءۋالايات (پروۆينتسيا) بار. مۇندا يسلام اشىلعاننان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن پۇتقا تابىنۋشىلار مەكەن ەتىپ كەلدى. الەمدەگى ەڭ ۇلكەن پۇت مۇسىندەرىن ۋاحابيلىق ۋساما بين حاتتاب پەن موللا ومار جارىپ جىبەرگەنشە ساقتالىپ تۇردى. بۇل قاراحان مەملەكەتىنىڭ تۇلا بويىندا ساقتالعان ءداستۇر ەدى. مۇسا حاننىڭ كەزىندە دە ساقتالدى، بىراق باستى تايپالار مەن ورتالىق بيلىك قۇرامى تولىق يسلامعا ءوتتى. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى يسلام ءتارتىبى مەن شاريعاتقا باعىندىرىلدى.

 

عازيز مۇسا حاننىڭ ۇلى – ءازيز ماحرام ءالي حان.

 

مەن وسى كۇنگە دەيىن قانشا ىزدەنسەم دە “ماحرام” دەگەن ءسوزدىڭ ۇشىعىنا جەتە الماي-اق قويدىم. “باحرام” دەپ تە وقىپ كوردىم. بىراق نەگە باحرام؟ جاۋاپسىز سۇراق. سونىمەن، “ماحرام” دەگەننىڭ نە ماعىنا بەرەتىنى بەلگىسىز، ال، ء“ازيز” دەگەن ءسوز “اۋليە، قۇرمەتتى، قاسيەتتى، مارتەبەلى” دەگەن سوزدەردىڭ بالاماسى.

بۇل جولى دا شەجىرەلەردە الشاقتىق بار. مىسالى، ج.دادەباەۆتا بۇل كىسىنى “شاھ ماحمۋد، لاقاب اتى ساتۇق بوعرا اۋليە قاراحان” دەپ كورسەتەدى. وسى جەردە ونىڭ پىكىرى مەن “نۇر ءال-ۋلۋم” كىتابىنداعى دەرەكتە ۇقساستىق بار. اتالمىش كىتاپ بويىنشا ماحرام ءالي حاننىڭ كۋنياسى، ياعني لاقابى ابد ال حاسان دەپ كورسەتىلگەن. وندا تارازداعى اۋليە اتا قاراحان دەگەنىمىز – ماحرام ءالي حان بولىپ شىعۋعا ءتيىس. ۇرپاق اراسىن ورتاشا 30 جىلدان ەسەپتەسەك، بۇل كىسى 860 – 880 جىلدار شاماسىندا تۋعان. بۇل جاعدايدا كىتاپتا ايتىلعانىنداي ماحرام ءالي حان ۇلى ۇستاز ءابۋ يازيد بيستامي (ر.ا.) ءپىرىمىزدى كورمەي-اق، ۋۆايسيا جولىمەن باتا العان، ماحمۋد گازناۆي مەن يبن سينا ىزدەپ كەلىپ كەزدەسكەن كىسى بولىپ شىعادى. بىراق ءبىز وسى تۇستا سوفى اللايار ارقىلى جەتكەن بىرقاتار مالىمەتتەرگە دە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ونىڭ ايتۋىنشا، حازىرەتى ءابۋ يازيد بيستامي (ر.ا.) تۋمىسىنان اسا قابىلەتتى بولىپ وسەدى. جاسى 15-كە تولعاندا ۇستازدان بارشا عىلىمحاتتى وقىپ، يگەرىپ الادى. وعان قاسىنداعىلاردىڭ ءبىرى: ء“سىز ۇستازدان بارشا ءىلىمدى الىپ بولدىڭىز. ەندىگى ءجۇرىسىڭىز بەكەرشىلىك. قۇراندا ىسىراپتىڭ ىسىرابى ولشەپ بەرىلگەن ۋاقىت ىسىرابى ەكەنى ايتىلعان. ال ىسىراپشىلار شايتاننىڭ تۋىسى. ۋاقىتتى بەكەر ولتىرگەنشە ەلىڭىزگە بارىپ، يسلام ەسىگىن اشپايسىز با؟” – دەيدى. وسى سوزدەردەن سوڭ ۇستازدان باتا سۇراۋ ءۇشىن الدىنا بارادى. ۇستازى وعان: “سەنى ىزدەپ وتىر ەدىم، جاقسى كەلدىڭ. مەنىڭ ساعان ءبىر ءوتىنىشىم بار. دۇنيەدەگى ەڭ جامان، قاجەتسىز ءبىر زاتتى تاۋىپ اكەلشى”، – دەيدى.

ءابۋ يازيد ءپىرىمىز ۇستازىنىڭ تاپسىرماسىن تەز ارادا ورىنداۋ ءۇشىن اسىعىپ سىرتقا شىقسا كوزى جارعا جابىسىپ تۇرعان جاپالاققا تۇسەدى. سول ساتتە-اق جاپالاققا ءتىل ءبىتىپ: “ەي، اللانىڭ دارمەنسىز پەندەسى. مەنەن نە جاماندىق كورىپ تۇرسىڭ. ۇستىمدەگى قاۋىرسىن دا، ءجۇن دە وزىمدىكى. قيانات جاساپ العان ەش زاتىم جوق. نە ىشسەم دە، نە جەسەم دە اللانىڭ بۇيىرتقانى، بىرەۋدى ءولتىرىپ العان دانەڭەم جوق. سەن وزىڭە قارا، ۇستىڭدەگى – نەنىكى، جەگەنىڭ – نەنىكى. ءبىرىنىڭ ەتىن ءبىرى جەپ كۇن كورەتىن ادامزاتتان مەنىڭ قاي جەرىم جامان!” دەيدى. ءپىرىمىز: “استاپىراللا! استاپىراللا!” دەپ ودان ءارى جۇرەدى.

جەلدىڭ وتىندە ءبىر اجەتحانا تۇر ەكەن. ودان شىققان ساسىق ءيىس قولقانى قاۋىپ، تىنىس الۋ مۇمكىن بولماي كەتەدى. ءپىرىمىز شاپانىنىڭ جاعاسىمەن مۇرنىن تۇمشالايدى. سوندا اجەتحاناعا ءتىل ءبىتىپ: “ەي، ءابۋ يازيد. مەنەن جيىركەنىپ قالدىڭ با! مەن ۇشىپ جۇرگەن قۇس، جايىلىپ جۇرگەن مال، جايقالعان جەمىس، ساباعى مايىسقان ءدان ەدىم. سەن سەكىلدى پەندەلەردىڭ قۇلقىنىنا كىرىپ، قارنىنان وسىلاي بولىپ شىقتىم. سەن مەنەن جيىركەنسەڭ ءوزىڭ ارقالاپ جۇرگەن قارنىڭدا تۇرمىن. جارىپ تاستا وندا!” دەيدى. ءپىرىمىز: “استاپىراللا! استاپىراللا!” دەپ ودان ءارى جۇرەدى.

كەزدەسكەن قالىڭ شەڭگەلگە كىرەدى. شەڭگەل بۇتاسىنىڭ ۇشىنداعى ءبىر شوڭگەگە ءيتتىڭ قىل ارالاس قيى ءىلىنىپ قالىپتى. ءپىرىمىز شاپانىن لاستاپ الماۋ ءۇشىن ەتەگىن ءتۇرىپ، سەكىرىپ وتە بەرگەنىندە جاۋرىنىنان تيگەن قاتتى سوققىدان ەتبەتىنەن تۇسەدى. قاراسا جارىلارداي بوپ اشۋلانعان ءبىر ايەلدى كورەدى. ايەل دەرەۋ قالتاسىنان جىبەك ورامالىن الىپ: “ون جىل ىزدەپ، ازەر تاپقانىمدا سەنى ءبىر وڭباعان ءبۇلدىرىپ تاستاي جازدادى-اۋ” دەپ، قيدى ورامالىنا ءتۇيىپ الادى. ءپىرىمىز: “استاپىراللا! استاپىراللا!” دەپ، وتىرعان جەرىندە ويعا قالادى. سوسىن: “مەن – مەنمىن دەپ جۇرسەم، بىرەۋلەر ءۇشىن يت ەكەش ءيتتىڭ قيىنان دا كەيىن تۇر ەكەنمىن عوي. باسقادان جامان نارسە ىزدەپ اۋرە بولعانشا ۇستازعا ءوزىمدى اپارايىن” دەپ ۇستازىنىڭ الدىنا قايتا كەلەدى. “تاقسىر بۇل الەمنەن وزىمنەن جاماندى تاپپادىم،” – دەيدى. سوندا ۇلى ۇستاز: ء“ومىردىڭ ءمانىن ەندى ءتۇسىندىڭ”، – دەپ باتاسىن بەرىپ، يشاندىققا (يرشود) رۇقسات ەتەدى.

قازاقتىڭ اياز بي قيسساسىنا پروتوتيپ بولعان ءابۋ يازيد بيستامي (ر.ا.) ءپىرىمىزدىڭ ۇستازى، وعان 16-عا تولعاندا باتا بەرگەن سۋفيزم سيلسيلاسى بويىنشا حازىرەتى ءالي (ر.ا.) بابامىزدىڭ فاتيما (ر.ا.) انامىزدان تارايتىن نەمەرەسى يمام جاعىفار سىددىق (ر.ا.) ەدى. ونىڭ ۇستازى – حازىرەتى وسپاندى (ر.ا.) ولتىرۋگە قاتىسۋشى، “تۇيەلەر سوعىسىنان” كەيىن حازىرەتى ايشا (ر.ا.) انامىزدى الىپ مەدينەگە كەلگەن، سۋفادا ءبىرجولاتا قالىپ قويعان، حازىرەتى ءابۋ باكىر اس-سىددىقتىڭ (ر.ا.) تۋعان، حازىرەتى ءاليدىڭ (ر.ا.) وگەي بالاسى مۇحاممەد يبن ءابۋ باكىر اس-سىددىقتىڭ ۇلى قاسىم يبن مۇحامەد بولاتىن. يمام جاعىفار سىددىق وسى كىسىنىڭ ءارى شاكىرتى، ءارى كۇيەۋ بالاسى بولعان. بۇل جەردە جوعارىداعى كەلتىرىلگەن دالەلدەردەن كورىنىپ تۇرعانىنداي ەشقانداي ۋۆايسيالىق تىزبەك جوق. ءبارى ءبىرىنىڭ الدىندا ءبىرى تىزە بۇگىپ جۇرەلەپ وتىرىپ ءىلىم العاندار. حازىرەتى ءابۋ باكىر اس-سىددىق (ر.ا.) 574 جىلى تۋىپ، 634 جىلى ومىردەن وتكەن. حازىرەتى وسپان (ر.ا.) 656 جىلى ولتىرىلەدى. “تۇيەلەر سوعىسى” 656–657 جىلدارداعى وقيعا. دەمەك، مۇحاممەد يبن ءابۋ باكىر 630 جىل شاماسىندا تۋعان. ونىڭ ۇلى قاسىم 660 جىلى تۋى مۇمكىن. يمام جاعىفار سىددىق (ر.ا.) وسى كىسىنىڭ كۇيەۋ بالاسى. ونىڭ تۋعان ۋاقىتى شامامەن 680–690 جىلدار بولادى. ءابۋ يازيد (ر.ا.) ءپىرىمىز بۇل كىسىنىڭ (ونىڭ ومىردەن قارىلىككە جەتپەي وتكەنىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر از ەمەس، دەگەنمەن) قارتايعانداعى شاكىرتى دەگەننىڭ وزىندە ەڭ بەرىسى 740 جىلدار شاماسىندا تۋعان. بۇل ەسەپتەۋلەر “نۇر ءال-ۋلۋمدى” زەرتەۋشىلەرگە قاراعاندا ءابۋ يازيد (ر.ا.) ءپىرىمىز بەن ابد ءال-حاسان (ر.ا.) بابامىزدى كەزدەستىرەتىن “مىڭ ءبىر ءتۇن” حيكايالارى شىندىققا نەعۇرلىم جاقىن ەكەنىن كورسەتەدى.

زەرتتەۋشىلەردى شاتاستىراتىن تاعى ءبىر جاعداي، ءبىز ايتىپ وتىرعان ابد ءال-حاسان، شاھ مانسۋر، مۇسا، ءالي بابالارىمىزدىڭ ءبارى دە اۋليەلەر (اللاھتىڭ دوسى) قاتارىندا بولىپ، مويىندالعان كىسىلەر. ولاردىڭ تورتەۋىنە دە تايپا-تايپا ەلدەر كەلىپ، بايات ەتىپ يسلامدى قابىلداعان. “اللاھتىڭ دوسى” دەپ تىرىسىندە-اق قۇرمەت كورسەتىلگەن. ءبارى دە تارازدا تۋىپ، بيلىك قۇرىپ، وسىندا ومىردەن وتكەن قاراحاندىقتار بولعان. بىراق تارازداعى اۋليە اتا ماحرام ءالي حان بابامىز بولۋى مۇمكىن ەمەس. بىرىنشىدەن، ونىڭ ەسىمى حازىرەتى پايعامبار (س.ع.س.) بابامىزدان باستالاتىن سيلسيلادا جوق. ەكىنشىدەن، تارازدىڭ اۋليە اتا اتانۋى ءابد ال-حاسان قاراحاني بابامىزدىڭ كۇللى ءيسى تۇركى اۋليەلەرىنىڭ اتاسى بولۋىنا بايلانىستى. ءتىپتى بۇل تۋرالى پايعامبارىمىزدان (س.ع.س.) قالعان حاديس تۇرىندە ايتىلاتىن قاعيدات تا بار. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): “مەنىڭ ۇممەتىمنەن شىققان اللاھ دوستارىنىڭ (اۋليە) دارەجەسى يسرايىل (س.ع.) اۋلەتىنەن شىققان پايعامبارلارمەن تەڭ بولادى”، – دەپ ايتادى.

بۇدان ءارى ماحرام ءالي حاننىڭ ۇلى – يادگار حان.

باسقا شەجىرەلەردە – جۇحرا حان، جۋگراح حان، ال ج.دادەباەۆتا – ابدول فاتتاح، لاقابى – مانسۋر حان.

ونىڭ ۇلى بىزدە دە، ءتالىپ يشاندا دا ناسىروللا حان. باسقا ەكى دەرەكتە – يسمايىل حان. ال، ج.دادەباەۆتا ارىستان حانعا دەيىن سايكەستىك جوق. ناسىروللا حاننىڭ ۇلى يسمايىل حان, باسقالاردا – ءىلياس حان.

يسمايىل حاننىڭ ۇلى ءىلياس تامعاش حان, ماحمۋد يشاندا سايد حاسان حان جانە سايد حۋسەيىن حان، باسقالارىندا – احماد حان. اتا-بابامىزدىڭ بايان ەتۋىنشە بۇل بابامىز قارا قۇرىمداي قاپتاعان قىتاي اتاۋىلىنىڭ ءبارىن باس ءيدىرىپتى. تامعاش حان دەگەن تيتۋلى سونى، قىتايلاردى بيلەگەنىن كورسەتەدى ەكەن. وسى كىسىگە دەيىنگى اتا-بابالارىمىزدىڭ بارلىعىنىڭ دا مەكەنى، تۋىن تىككەن جەرى تاراز بولعان. بىراق ءبىز بۇلاردى اۋليەلەر دەپ ەمەس، ۇلى حاقاندار، ەل بيلەۋشىلەر، عازىلار دەپ بىلەمىز.

ءبىزدىڭ نۇسقادا ءىلياس حاننىڭ ەكى ۇلى بولادى: سايد حاسان حان جانە سايد حۋسەيىن حان. بۇل ماحمۋد يشان شەجىرەسىندە – يشان يستيدجود حان، باسقالارىندا سانجار حان، ارىستان حان بولىپ كەلەدى.

ءىلياس تامعاش حان بابامىز ولگەن سوڭ بيلىك تۇقىمنىڭ باسقا تارماعىنا وتەدى. بۇل بۇگىنگى تاريحي دەرەكتەردە ءجيى ايتىلاتىن، بيلىكتە شاراف اد-داۋلا – سۇلەيمان شاحتىڭ تاريح ساحناسىنا شىعار ساتىنە ساي كەلەدى. ءبىر كىسى ماعان: “قاراحاندىق قوجالاردىڭ شەجىرەسىن وقىسام، قىپ-قىزىل قان عوي!” دەپ ەدى. بۇل – سول زامان. قاراحان اۋلەتى بيلىككە تالاسىپ قىرىق پىشاق بولىپ، ءبىرىن-ءبىرى قىرىپ جاتقان كەزەڭ. امالى بىتكەن شاراف اد-داۋلا ارقايسىسى كوكجال قاسقىرداي تاقتىڭ اينالاسىندا تارپا باس سالۋعا دايىن تۇرعان تۋىستارىن تىنىشتاندىرۋ، ولاردان قۇتىلۋ ءۇشىن وسى تۇستا 92 تايپالى مەملەكەتتى ءوز بەكتىككە (دەربەس بەكتىك، اۆتونوميا) ءبولىپ، ارقايسىسىنا اۋلەتتىڭ ءبىر-ءبىر وكىلىن يشان (ۇلى حان اتىنان بيلەۋشى) ەتەدى. وسى بولىستە ءبىزدىڭ بابامىز سايد حۋسەيىنگە وتىرار القابى تيەدى. ەكى اعايىندى ءبولىنىپ، سايد حاساننان ىشىنەن كەيىننەن وزدەرىن فاتيميدتەرگە تەلىپ جۇرگەندەرى دە بار باسقا اۋلەتتەر تارايدى.

وعان سەبەپ، سايد حاسانعا ءتيىستى بەكتىكتى قاراقىتايلار قاپتاعاندا اقىرزامان باسىپ، تۋ-تالاپاي ەتەدى. بۇل قىرعىننان امان قالعاندارى نەكەن-ساياق. قاراقىتايلار قاپتاعاندا وزەن بولىپ اعىپ، كول بولىپ جينالعان قاننان كەيىن بۇل اۋلەتتىڭ بيلىككە دەگەن قۇلشىنىستارى دا ءبىرجولا جوعالادى. بۇل ءبىزدىڭ شەجىرەدە ءبىر اتا ۇرپاعىنىڭ جول ايرىعى رەتىندە عانا ايتىلادى. ءىلياس حاننىڭ قوس بىردەي ۇلىنىڭ شەجىرەدە قاتار اتالۋىن دا ولاردان ەكى اۋلەت تارالاتىنىنان دەپ تۇسىندىرىلەدى.

وسى زاماندا 92 بەكتىككە جەكە-جەكە يە بولعان قاراحاندىق بيلەۋشىلەردىڭ اراسىندا “سىرتى – ءبۇتىن، ءىشى – ءتۇتىن” دەيتىندەي باقتالاستىق ءورشي تۇسەدى. ارقايسىسى ءوز بەكتىكتەرىن نىعايتۋ، سول ارقىلى ۇلى حان دارەجەسىنە كوتەرىلۋ ءۇشىن جانتالاسادى. سايد حۋسەيىن بابامىز دا وسىنداي ارەكەتتەردىڭ سوڭىندا ومىردەن وتەدى.

وتىراردىڭ گۇلدەنۋى سايد حۋسەيىننىڭ ۇلى مۋسا حاننىڭ كەزىندە باستالادى. باسقا شەجىرەلەردە بۇل كىسىنىڭ ورنىنا – حاسان حان، ياداك حان دەگەن كىسىلەردىڭ اتتارى جازىلادى. ماحمۋد يشان شەجىرەسىندە بۇل كىسىنى ءبىر ۇرپاق شەگىندىرىپ، ء“ازيز مۇسا حان، لاقابى – قوجا اتا” دەسە، ەندىگى ءبىر شەجىرەلەردە “مۇحاممەد حان (بىلگە حان), ابدۋ حالىق حان” دەلىنگەن. بۇل كىسىنىڭ تۇسىندا وتىراردىڭ ىقپالىندا ياسى، ساۋران، وزگەنت، سوزاق، سىعاناق سياقتى قالالار بولعان. بىراق ول دەربەستىككە قول جەتكىزە المايدى. ونىڭ ەسىمى دە ەرەكشەلەنىپ اتالمايدى. ال، وتىراردىڭ اتى بۇل كەزدە فاراب القابىمەن شەكتەسىپ جاتقان ەڭ قيىرداعى، كوشپەلى تايپالاردىڭ وتىرىقشى مەملەكەتتەرمەن شەكارالىق قالاسى بولۋى ارقىلى عانا بەلگىلى ەدى.

وتىرار تاريح ساحناسىنا قاراقىتايلار قاراحان اۋلەتىنىڭ باس قالاسى تارازدى، سايرامدى باسىپ الىپ، قاراحان اۋلەتىن تاقتان ءتۇسىرىپ، يسلامعا قارسى جويقىن سوققى بەرگەننەن كەيىن عانا شىعا باستادى. اتا-بابامىزدان قالعان اڭىزدارعا قاراعاندا قاراقىتايلار تارازدان سايرامعا دەيىنگى ءار اعاشتىڭ باسىنا ءبىر-ءبىر يشان مەن پىرلەردىڭ باستارىن ءىلىپ، قاقتاپ قويعان ەكەن. ولاردىڭ قولىنا قاراحاندىقتار اۋلەتى تۇسسە بەسىكتەگى بالاسىنا دەيىن باۋىزداپ، ءولتىرىپ وتىرعان. بۇل تۋرالى بارلىق تاريحتا، ءتىپتى قىتايلار تۇسىرگەن «شىڭعىسحان» كينوسىندا دا جان–جاقتى ايتىلادى.

مۇسىلمانداردى مىڭ-مىڭداپ قايتا پۇتقا تابىندىرىپ، سالدەلەرىمەن بوق تازارتقان. سول زاماننان بىزگە جەتكەنى: “قاراقىتاي قاپتاعاندا اقىرزامان بولادى” دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز عانا. حازىرەتى ىسقاق باپ سالدىرعان قارااسماندى سۋعا الدىرعان. ولاردان قاشقان مۇسىلماندار مەن قاراحان اۋلەتىنىڭ قالدىقتارى توپ-توبىمەن وتىرارعا كەلىپ بوي تاسالايدى. كوكىرەكتەرىن اشۋ-ىزا مەن كەك كەرنەگەن قاشقىندار ەسەبىنەن وتىراردىڭ حالقى دا، اسكەرى دە ەسەلەنە تۇسەدى.

بۇل مۇسا حاننىڭ ۇلى – ارىستان حاننىڭ (ارىستان باپ) زامانى ەدى. جالپى مۇسا حاننىڭ ءبىر ۇل، ءبىر قىزى بولعان دەلىنەدى. ۇلى – ارىستان باپ، قىزى – قاراشاش انا. مۇسا حان بابامىز قىزىن ىسقاق (ر.ا.) باپ بابامىزدىڭ ۇرپاعى يبراگيم ازيزگە ۇزاتادى. ولاردان اتاعى كۇللى الەمگە ءماشھۇر قۇل قوجا احمەت ياساۋي بابامىز تۋادى. ارىستان باپ – ارىسلان حان بابامىز تۋرالى اقىن ءابدىراش جامىشەۆ ءوزى قۇراستىرعان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حيكمەتتەر جيناعىنىڭ كىرىسپەسى مەن قورىتىندى سوزىندە ويعا ورالىمدى، كوكەيگە قونىمدى ەتىپ جازعان. مەن بۇدان اتالارىمىزدان ەستىگەن اڭىزدىڭ تولىق بولماسا دا كىتاپ بەتىندەگى نۇسقاسىن تۇڭعىش رەت كوردىم.

ءبىز جوعارىدا قاراقىتايلاردىڭ قىرعىنىن ايتتىق. كوز جاستارى قان بولىپ اققان باۋىرلارىنىڭ كورگەن ازابىنا قابىرعالارى قايىسقان وتىرارلىقتار ارىستان باپ بابامىزدان جورىققا شىعۋدى تالاپ ەتەدى. وعان تۋىستاس سەلجۇقتار سۇلتانى سانجار حان دا قوسىلدى. سەلجۇقتار مەن وتىرارلىقتاردىڭ بىرىككەن اسكەرى تارازعا جورىق اشىپ، قاراقىتايلاردىڭ كۇل-تالقانىن شىعارادى. بىراق بۇل جەڭىس ولار ءۇشىن باياندى بولعان جوق، ۋاقىتشا عانا جەتىستىك ەدى. وسى جورىقتان ورالعان سوڭ سانجار سۇلتان مەن ارىستان حان ياسى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى جازىقتا جەڭىس قۇرمەتىنە ۇلان-اسىر توي بەرەدى. وسى تويدا قوجا احمەت ياساۋي (ناعاشى) باباسىن ىزدەپ كەلىپ، باباسى ونى 40 بالاعا باس ەتىپ، 50 مىڭ التىن اقشامەن سامارقاندتاعى قوجا يۋسۋب حامادانيگە وقۋعا جىبەرەدى. ارىستان باپتىڭ بۇدان باسقا جورىقتارى تۋرالى مالىمەت بىزدە جوق. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز قاراقىتايلار سوققىسىنان شاڭىراعى شايقالىپ، 92-گە ءبولىنىپ توز-توزى شىققان قاراحان مەملەكەتىن كىم ەرىنبەسە سول جاۋلاپ العان زامان باستالادى. مۇنداي تەگىن نەسىبەدەن ۇرگەنىش (حورەزم) پاتشاسى دا قۇر قالماۋعا تىرىستى. ول 40 مولداعا ارىستان باپتى ءدىنسىز، تاساۆۆۋفتى (سوپىلىق ءىلىمىن) يسلام ەمەس دەگەن ءپاتۋا جاساتىپ، ۇلى بابامىز ۇيقتاپ جاتقاندا 40 جەرىنەن پىشاق ۇرعىزىپ ولتىرتەدى. قالادا الدىن-الا كەلىپ جاسىرىنىپ جاتقان ۇرگەنىش حانىنىڭ جانسىزدارى بۇلىك شىعارادى. ارىستان باپتىڭ تۋىستارى سارايدى جاۋلاپ العان بۇلىكشىلەردەن قورقىپ بابامىزدىڭ جانازاسىن جاسىرىن شىعارىپ، ساراي دۋالىنىڭ ورتاسىنا ءتۇن قاتىپ جەرلەيدى. وزدەرى ءبىر ءسات تە ايالداماي قالادان قاشىپ شىعادى. بۇل تۋرالى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ “ارىستان باباما” دەگەن حيكمەتىندە كەڭىرەك ايتىلىپ، قورقىت بابا قوبىزىمەن زارلانعان.

شەجىرە مەن تاريحتى بىرىكتىرەتىن بۇدان باسقا دا دەرەكتەر كوپ-اق. ءبىزدىڭ يسلام تاريحشىسى م.بۇلىتاي دا بۇل زاماندى ءبىر ادامنىڭ زوبالاڭى رەتىندە اتاپ ءوتىپ، “جاميع ات-تاۋريحقا” ء(ى توم، 2-ءشى كىتابى) سىلتەمە جاساپ، قاراقىتايلار لياۋ پاتشالىعى كەزىندە ء“ىسلام ءدىنى بويىنشا كيىنگەن ادامداردى ءشول دالاعا قۋعىندادى”، بۇل ايماقتا “كاپىرلەر ءىسلام دىنىندەگىلەرگە قاراتقان زورلىق-زومبىلىق ارەكەتىن اشكەرەلەۋدى (جاريا) كۇشەيتە ءتۇستى” دەپ جازادى. بۇل شىندىعىندا بەر جاعى، وسىدان كوپ ۇزاماي-اق كۋچلۋك حان سۇلتان مۇحاممەد حورەزمشاحپەن وداقتاسىپ، قاراقىتاي بيلەۋشىسى گۋرحاننان بيلىكتى تارتىپ العان سوڭ بۇدان دا ماسقاراسىن جاسايدى. ول ءوزى جەڭىپ العان جەرلەردە م.ح.دۋلاتيدىڭ “تاريح-ي جاھانگۋشايدان” الىپ بايانداۋىنشا: “مۇحاممەد دىنىنەن شىعۋدى بۇيىردى. نە حريستيان، نە پۇتقا تابىنۋشىلىقتى – ەكەۋىنىڭ ءبىرىن قابىلداسىن نەمەسە ءناساري (حريستيان) قىتاي كيىمىن كيسىن دەدى” دەيدى. وسى بايانداۋدا كۋچلۋكتىڭ حوتاندا اسا داڭقتى يمام الا-اد-دين مۇحاممەد ءال-حوتانيدى ءوز مەدرەسەسىنىڭ ەسىگىنە دارعا اسقانىن كەلتىرىپ: “وسىدان سوڭ مۇسىلماندىق جۇمىستار كۇرت توقتاپ، بىردەن جويىلدى” دەپ (319-ب), زۇلىمدىق پەن بۇزاقىلىققا جول اشىلعانىن ايتادى. ۇلى يمامعا كىتابىنىڭ تۇتاس تاراۋىن ارنايدى (مۇسىلمانداردى مۇنداي ازاپتان قۇتقارۋ ءۇشىن اللا شىڭعىسحاندى جىبەردى. مۇسىلماندار ءۇشىن ازاتتىق تاڭى قايتا اتتى، يسلام نۇرى قايتا شۋاق شاشتى). تاريحي دەرەكتەردە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇستازى قوجا يۋسۋب ءحامادانيدىڭ 1140 جىلدارى ومىردەن وتكەنىن باياندايدى. ز.جانداربەكوۆ ونىڭ شاكىرتى “قوجا احمەت ءياساۋيدى 1200 جىلدارى” قايتىس بولعان دەپ شامالايدى. بۇعان ز.جانداربەكوۆ كەلتىرگەن ءياساۋيدىڭ شاكىرتى مۇحاممەد دانىشماند زەرنۋكيدىڭ زەرنۋك قالاسىن شىڭعىسحان اسكەرىنەن سوعىسسىز الىپ قالعانى تۋرالى دالەل كەلتىرەدى. ال، “قوجا احمەت ءياساۋيدى 120 جىل ءومىر ءسۇردى” دەيدى. ونىسى ەندى اقىلعا سىيمايدى. ءبىز ءۇشىن قازىرگى ماسەلە وندا ەمەس، ارىستان باپتىڭ تۇلعاسى مەن تاريحتاعى ورنىندا جاتىر.

تاريحي دەرەكتەردە ارىستان حان مەن سەلجۇق سانجار حاننىڭ ءبىز ايتىپ وتكەندەي، 1110 جىل شاماسىندا بىرىگىپ، تارازعا قاراقىتايلارعا قارسى جورىق جاساعانى ايتىلادى. بۇل ونىڭ بيلىككە ەندى كەلگەن كەزى بولسا كەرەك. ونىڭ وسى كەزدە جاسى مىقتاعاندا 30-دىڭ توڭىرەگىندە بولۋى مۇمكىن. شىندىعىندا ءياساۋيدىڭ ەمەس، ارىستان باپتىڭ تۋعان جىلى 1080 جىلدار شاماسى. ءبىزدىڭ قولدانىستاعى رەسمي تاريحتا وسى وقيعالار ەسكەرىلمەي، ارىستان باپتى بالحىدا وپات بولعان ونىمەن اتتاس ارىستان حانمەن شاتاستىرۋ ارقىلى “1130 جىلى اۋىر ناۋقاستان قايتىس بولدى” دەپ جازىپ ءجۇر. سونى نەگىز ەتىپ، “قازاق سسر تاريحىنىڭ” ءىى تومىنىڭ 22-بەتىندە ء“حىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قاراحان مەملەكەتى ءىس جۇزىندە تاريحي ساحنادان شىقتى” دەپ قورىتىندى جاسايدى. شىندىققا كەلمەيدى.

ويتكەنى، وتىراردا ودان كەيىن دە، 1165–1177 جىلدارى ارىستان باپ – بىلگە حان اتىنان شاقالار سوعىلعان*. قاراحاندىقتار ىقپالى تۇركىستاننان ارعى ساۋران، زەرنۇح، سىعاناق سياقتى قالالاردا ساقتالىپ تۇر. قوجا احمەت ياساۋي ومىردەن وتكەن سوڭ ونىڭ حاناكاسىن قاراحاندىقتار اۋلەتى ۇستىنەن كوتەرىپ، قايتا كەڭەيتكەنى دە تاريحتا دالەلدەنگەن وقيعا. بۇگىنگى كۇمبەزدى ءامىر تەمىر سونىڭ ۇستىنەن كيگىزىپ جاساتقان.

ارىستان حان بابامىز بارلىق سۋفيلەر سياقتى پارىز سۇننەت امالدارىنا اسا بەرىك بولعان. ول ءوزىنىڭ ءار ءىسىن شاريعاتقا سالىپ، پايعامبار (س.ع.س.) بابامىزدىڭ سۇننەتىمەن تارازىلاپ وتىرعان. سىيعا العان، ەسىگىنىڭ الدىنداعى قارا كۇڭىنە نەكەلەسىپ، قوسىلعان. ونىڭ ارتىندا 40 بالاسى قالعان دەسە، سولاردىڭ ءبىرى وسى قارا كۇڭىنەن تۋعان زاڭگى بابا.

ال تاعى ءبىر ۇرپاعى – ءبىزدىڭ تامىرىمىزدىڭ باستاۋى – بارات حان.

*شاقا–مىس تەڭگەلەر

بارات حاننىڭ حاندىق دارەجەسى قانداي بولعان؟ قاي جەردى مەكەندەگەن؟ بۇل جاعى بىزگە بەيمالىم. ماحمۋد يشان شەجىرەسىندە دە، باسقا شەجىرەلەردە وعان قاتىستى دەرەكتەر اشىقتان-اشىق بۇرمالانعان.

ءبىزدىڭ نۇسقا بويىنشا بارات حاننىڭ ۇلى قارا حان دەگەن بابامىز بولادى. ول حورەەزم شاحتان وتىراردى قايتارۋعا ءتۇرلى ارەكەتتەر جاسايدى. وزدىگىنەن امالى جەتپەگەن سوڭ شىڭعىسحانعا بارىپ قوسىلادى. شىڭعىسحاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى حانمەن دوستاسىپ، يسلامعا كىرۋىنە ىقپال جاسايدى. سولاردىڭ كومەگىمەن وتىراردى ازات ەتەدى. شىڭعىسحان ءوز امىرىمەن ونى وتىرار القابىنا مالىك شاح ەتىپ تاعايىندايدى.

قىتايدىڭ “شىڭعىس حان” دەپ اتالاتىن كوپ ءبولىمدى تەلەفيلمىندە جوشى حاندى بۇحارادا توسەك ۇستىندە قايتىس بولدى دەپ كورسەتەدى. ونى مەركىتتەن تۋعان دەپ شاعاتايمەن شاتاستىرىپ قويادى. ءبىزدىڭ شەجىرەدە ونىڭ ءبارى جالعان، شىڭعىس حان جازمىشتان جىبەرىلگەن يللاھي تۇلعا. ار مەن وجداننىڭ ادامى. ول دىنىنە، تىلىنە قاراماي بارشا كوشپەلى حالىقتاردى ءبىر وردانىڭ استىنا بىرىكتىرە ءبىلدى. مەن وسىعان وراي بىرقاتار قاراپايىم سۇراقتار قويىپ، بىردە-ءبىر تاريحشىدان وڭدى جاۋاپ الا الماي كەلەمىن. مىسالى:

 ەتنوگراف ءا.ديۆاەۆ ءوز زەرتتەۋلەرىندە شىڭعىسحان شىققان قيات تايپاسىن دا، قوڭىرات تايپاسىن دا 92 باۋىلى وزبەكتىڭ ءبىر-ءبىر بەكتىگى رەتىندە كورسەتەدى. ەندەشە نەگە ولاردى “كوك قاندىلار، اقسۇيەك” دەيدى؟

 ولاردىڭ باباسىن التىن حان دەپ نەگە اتاعان؟ قىتاي بوعدىحانى نە ءۇشىن ونى اعاش اتقا شەگەلەپ ولتىرەدى؟

 قوڭىراتتار يسلامدى ەرتە قابىلداعان تۇركى تايپاسى. ولار نەگە وزدەرى مۇسىلمان بولا تۇرىپ قياتتار تۇركىلىك بولماسا ولارمەن قۇدا-قۇداندالى بولعان؟

 شىڭعىسحان مۇڭعۇل بولسا ۇيلەنگەننەن كەيىن تۇركىلىك ايەلىمەن قاي تىلدە تۇسىنىسكەن؟

 حازىرەتى ءالي (ر.ا.) ۇرپاعىنىڭ ءبىر تارماعى قاراحاندىق قوجالاردى ىندەتىپ ءجۇرىپ بيلىكتەن كەتىرگەن، قىرىپ-جويعان اقساق تەمىرگە ءوز تەگىن شىڭعىسحانعا قوسىپ، بۇدان ءارى حازىرەتى اليگە (ر.ا.) اپارىپ تىركەۋدىڭ نە قاجەتتىلىگى بولدى؟

عىلىم مەن رەسمي تاريح جاۋاپ بەرمەيتىن وسى سۇراقتاردىڭ بارىنە قازاق دالاسىن ارالاپ، اڭىز-ءاپسانالارىن تىڭداعان كەز-كەلگەن ادام جاۋاپ تابار ەدى. جوشى حاننىڭ قاراحاندىقتار ۇلگىسىمەن سالىنعان مازارى سارىارقانىڭ تورىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاسقايىپ تۇر.

جوشى حانعا شىعارىلعان جوقتاۋ – “اقساق قۇلاندى” قازاق كۇيشىلەرى بۇگىنگى كۇنى دە زارلاتا تارتىپ كەلەدى.

وسى جەردە قاراحاندىقتار ۇلگىسىمەن سالىنعان “الاشا حان” اتتى تاعى ءبىر مازارات بار. قانشاما عالىم، قانشاما بىلگىش زەرتتەسە دە ونىڭ يەسىن بىردە-ءبىرى شىڭعىسحان اۋلەتىنەنە جاقىنداستىرا الماي دال بولىپ كەلەدى. ول كىمدىكى، نەگە قاراحاندىقتار ۇلگىسىمەن سالىنعان؟ اتىنىڭ تەگى “الانچا”، ياعني جيھانگەر، جەڭىمپاز، الۋشى دەگەن سوزدەن شىققان الاشا حان مازارىن جوشىمەن دوس بولعان كەيىنگى قاراحان بابامىز ەمەس پا؟ البەتتە ونى ءبىر اللا بىلەدى.

مەنىڭ بىلەتىنىم “الاش” دەگەن ءسوز ەدەنگە توسەلەتىن، قابىرعاعا ىلىنەتىن الاشا بۇيىمىنان ەمەس، كەرىسىنشە، قازاق رۋحىن بىلدىرەتىن “الاش” دەگەن سوزدەن شىققان. الاشا ورنەگىنە زەر سالىپ قاراعان كەز-كەلگەن ادام ودان باسى تاراز، اتۋشتاعى قاراحان بابالار مازارىنان باستالىتىن قاراحاندىق بەزەندىرۋ ۇلگىسىن كورەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا پاراساتتاپ، پايىمداپ قاراعان ادامعا بىزگە جەتكەن شەجىرەنىڭ شىندىعىن عانا كورسەتەدى.

ماحمۋد يشان شەجىرەسىندە مۇنىڭ ءبارى كومەسكىلەنىپ كەتكەن. ونداعى – حۋسەيىن حان، باسقالاردا ابدال حالىق حان (بىلگە حان), احماد حان بولىپ جالعاسادى.

ءبىزدىڭ شەجىرەدە بۇل قارا حاننىڭ ۇلى ابد ءال-جاليل حان دەپ اتالسا، ماحمۋد يشاندا – حاميد حان، وزگە شەجەرەلەردە – كوك ءبورى حان، اق ارىستان حان.

بۇدان ءارى ابد ءال-جاليل حاننىڭ ۇلى – بابا حان.

بايقاپ وتىرعاندار ءۇشىن شەجىرەلەر اراسىنداعى جەتى اتاعا دەيىنگى ناعىز الشاقتىق ارىستان باپتان كەيىن باستالادى.

وزگە شەجىرەلەردىڭ بىردە-بىرىندە بارات حاننىڭ، ونىڭ ۇلى قارا حاننىڭ، ونىڭ ۇلى ابد ءال-جاليل حاننىڭ، ونىڭ ۇلى بابا حاننىڭ، ونىڭ ۇلى قارا حاننىڭ (لاقابى – وعىز حان), ونىڭ اراب (قوجا) ايەلىنەن تۋعان ۇلدارى كۇن حاننىڭ، اي حاننىڭ، جۇلدىز حاننىڭ جانە اجام (تۇركى) ايەلىنەن تۋعان كوك حاننىڭ، ءتاڭىر حاننىڭ، توق حاننىڭ، ايحاننىڭ ۇلى حالدار حاننىڭ اتتارى ءتىپتى دە ايتىلمايدى.

بابا حاننىڭ ۇلى قارا حاننىڭ (وعىزحان) ورنىنا 1– ماحمۋد يشاندا كوك ءبورى حان، 2 – وبيد سۋفيحاندا بىلگە حان، 3 – ءۇشىنشى نۇسقادا سايد حان دەپ جازىلادى. ءبىزدىڭ شەجىرەدە قاراحاننان ايحان بولسا، باسقالارىندا 1 – حۋسەيىن حان، 2 – كوك بۋرۋت حان، 3 – شاھ ھيدويات پانوح كارامات، سادىر-اد-دين حان بابا تۋكلاس شاشتي ءازيز بولىپ جالعاسادى.

ءبىزدىڭ شەجىرەدە ايحاننان – حالدار حان بولسا، باسقالارىندا 1 – راشيد حان، 2 – حاسان حان، 3 – ماحمۋد حان.

ماحمۋد يشان شەجىرەسىندە: “شاھ ھيدويات حاننىڭ لاقاپ اتى حازىرەتى شەيح سادر-اد-دين بابا ەدى” (بابا تۋكلاس شاشتي ءازيز) دەپ وعان مىناداي ماداق ايتىلادى: “ول – دوستىڭ (اللانىڭ) دوسى، ءۇمماتتىڭ نۇرى، حاق جولىنا حالىقتى باستاۋشى ءمۇرشيد، ءدىننىڭ، ۇلىستىڭ، اقيقاتتىڭ جۇلدىزى، قۇتىبتاردىڭ قۇتىبى ەدى”. تاريحتا بولماعان ادامعا مۇنداي ماداق ايتىلماسا كەرەك!

ەگەر شىنىمەن ونداي ادام وتكەن بولسا ول كىم، قايدا جاتىر، قانداي دەرەكتەر قالعان؟ بۇل سۇراقتاردىڭ ءبارى اتالعان شەجىرەدە جاۋاپسىز قالعان. كەرىسىنشە قازاقتىڭ “بولات–جانات” داستانى مەن “ساۋداگەر يشان” حيكاياسىندا ءبىزدىڭ شەجىرەدەگى حالدار حاننىڭ اتى ساقتالعان. مىسالى “بولات–جانات”* داستانىنادا:

ءبىر پاديشا بار ەدى،

اقىلى ديقان، دانا ەدى.

جاس ءوسپىرىم بالا ەدى،

ءوزىنىڭ اتى حالدار حان،

اكەسى جۇلدىز حان ەدى، –

دەلىنەدى. وقيعا بۇگىنگى سوزاق جەرىندە ءوتىپ جاتادى. قالا اتتارى، تابيعاتى ءدال ساقتالعان. بارلىق وقيعالارعا قاراعاندا بۇل كىسى شاھ ھيدويات حان بابا تۋكلاس شاشتى ءازيز سادر-اد-دين شەيحقا كەلىپ تۇر…

حالادار حاننان ماحمۋد حان بولسا، باسقالارىندا 1 – شاھ حيدويات حان (لاقابى – سادر-اد-دين بابا) 2 – راشيد حان، 3 – سادىر حان.

ماحمۋد حاننان يبراگيم حان، باسقالارىندا 1 – ماحمۋد حان، 2 – شاھ حيدويات حان، 3 – ابدۋللاح حان. بۇدان ءارى ماحمۋد يشان مەن بىزدەگى نۇسقادا ايىرماشىلىق جوق. قالعان ءۇش شەجىرەدە دە شاھ ھيدويات حاننىڭ لاقاپ اتى سادر-اد-دين بابا (شاھ حيدويات، شاھ ھيدويات پانوح كارامات) حاننىڭ، كوك ءبورى (كوك بۋرات، كوك بارات) حاننىڭ اتتارى ءارتۇرلى ديالەكتىدە قايتالانادى. تەك رەتتەرى، ورىندارى ساقتالماعان. ەكى شەجىرەدە

*بابالار ءسوزى، 6–توم، 30–بەت استانا -2004. دە شاھ ھيدويات حاننىڭ اكەسى راشيد حان. ءۇش شەجىرەدە دە شاھ ھيدويات حان ماحمۋد حاننىڭ اكەسى رەتىندە كورسەتىلەدى.

ەكى شەجىرە دە ماحمۋد حاننان:

يبراگيم حان;

ودان شايف حان;

ودان ياحيا حان;

ودان يسمايىل حان;

ودان ىسحاق حان;

ودان بابا حان;

ودان يۋسۋب حان;

ودان سالىح حان;

ودان شايم حان;

ودان موللا يبراحيم ازيز;

ودان قارا يشان;

ودان حانقوجا ازيز;

ودان قاراقوجا ازيز;

ودان ءازيز ابزالحان يشان;

ودان اۋليە قاراحان ءازيز;

ودان 1) ارالحان; 2) مۇساحان (بۋراحان) جانە 3) تورەحان.

1) ارالحاننان – ماحمۋد يشان;

ودان ابدىكارىم يشان;

ودان سىزدىققوجا، سايدقوجا يشان، يسانقوجا، پەردەباي قوجا (ودان – ءۋالي (وزبەكستاندا تۇرادى).

سىزدىققوجادان – ءزايىن قوجا;

ودان ابىلقاسىم (ودان – ايبەك، ودان ابىلاي), جولداس (ودان جانىبەك، ادىلبەك. جانىبەكتەن–بەكەت، بەكزات), بەكباي، قازىبەك (ودان ازامات), ءمادىحان (ودان مەدەت).

2) مۇساحاننان – ماعرۋفحان;

ودان – ءاشىلدى قۇندىز;

ودان ومارحان يشان (بۇل كىسىنىڭ ءبىر تۋعان باۋىرلارىنان نياز، ناماز دەگەن كىسىلەر بار (وزبەكستاندا تۇرادى);

ودان وتەپحان، مۇسىرەپحان.

وتەپحاننان – ايدارحان (ودان الماس) (ودان قۇلمۇحامەد), نۇرلان، ابزال، قانات. شايزاتحان (ودان راشيد), (ودان قادىر قاراحان), جاندوس، شىڭعىسحان، جۇماحان (مۇرات، ابدوللا، ماقسات), سۇلتانحان (ودان نۇرسۇلتان، نۇرداۋلەت، نۇرمۇحامەدالى), سايد باتتالعازى (ايدوس، نۇرحان), سايپىرحان (ودان – عافۋر). مۇسىرەپحاننان – اعزام (ودان نۇرمۇحامەد، اسىل، تيمۋر، بولات)

3) تورەحاننان – تايىر حالپە;

ودان ەسىبەك (ۇرپاق جوق), ورال (ودان – ابدوللا (سارى يشان، ودان – جالال-اد-دين، ودان – ءابد ار-راحمان، ءابد اس-سالام، ۇسەنحان ء(بارى دە وزبەكستاندا تۇرادى) جانە ءابدىمومىن;

ءابدىمومىننان – ابدىقايىم;

ودان – حاميدوللا (ودان – ارىپحان، باحتيار), ماقسۇت (ودان – جومارت، ودان – فارحاد), ورىنبايقوجا (ودان – شىڭعىس، مۇحامبەتقالي، نۇرقوجا، باحر-اد-دين), ابدىكارىم (كۋنياسى – يكرام-اد-دين، ودان – ءابد ءال-حاسان).

وسىلايشا، بۇگىنگى كۇنگە جەتەدى.

سوڭعى اۋليە قاراحاننىڭ ءۇش ۇلىنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ءبىر بولىگى – سامارقاندتا، ءبىر بولىگى شيەلىدە تۇرادى. وسى كىتاپتا مەن جاقىن تۋىستارىم قاتارىندا اتتارىن اتاعان جانە ىلعي دا اۋىزدان تاستاماي ايتىپ جۇرەتىن سايپىرحان يشان، مامبەت يشان، ومارحان يشان، سەيىت يشان، سونداي-اق وتەپحان، مۇسىرەپحان جانە ءزايىن اعالارىمىز وسى ءۇش اتادان تارايتىن اۋلەتى بولىپ تابىلادى.

قالعان ەكى شەجىرەدە ماحمۋد حاننان سادىر حان مەن سابىر حاننىڭ اتتارى اتالىپ، بۇدان ءارى ەكەۋىنەن دە بىردەي ابدۋللاح حان، ودان – حاليل حان، ودان – حاسان حان، ودان – بابا حان، ودان – ابدوللاح (عايبدۋللا) حان، ودان ابد ءال-ماليك حان بولىپ جالعاسىدى. بۇدان ءارى تاعى دا ەكى تارماققا ءبولىنىپ كەتەدى (بۇل دەرەكتەردىڭ ءبىز بىلمەيتىن باسقا دا اتالاستارىمىز ءۇشىن جازىلعانىن قاپەرگە العان ءجون).

مەن ءوز شەجىرەمىزدى تاعى ءبىر سۇرىپتاپ، تەكسەرىپ الۋ ءۇشىن اۋليە قاراحان مەشىتىندەگى ءتالىپ يشانعا شەجىرەنى قايتا اقتارتتىم. ول بۇل جولى وتكەندەگىدەي وراما شەجىرەلەردى ەمەس، ءوزىنىڭ سولاردان جازىپ العان كوشىرمەلەرىن اكەلىپتى. قاراحاندىقتار شەجىرەسىن قايتا وقىتىپ، بەينە-تاسپاعا جازىپ الدىق. بۇل جولى ول حانقوجا ءازيز بابامىزدىڭ باۋىرلارى مەن ەكىنشى ۇلى اققوجا يشاننان تارايتىن ۇرپاعىنىڭ شەجىرەسىن ايتىپ كەتتى. ءبارى سول قالپىندا قايتالانىپ وتىردى. تاعى دا قارا حان (وعىز حان) وقيعاسى ايتىلدى. ءوزى وكىلى بولىپ تابىلاتىن باقشايىس قوجالارىن اكەلىپ ابد ار-راحيم باپ اۋلەتىنە تىركەدى (تولىعىراق كەيىن توقتالامىز). ءتالىپ يشاننىڭ جازبالارىن باقشايىس قوجالار اۋلەتىن زەرتتەپ جۇرگەن سەيىت ومار اعامىزعا بەردىم.

بۇرىن اڭىزدارعا، قولدا بار دەرەكتەرگە، شەجىرەگە ارقا سۇيەپ قاراحان اۋلەتىن زەرتتەۋدە جالعىز شاۋىپ جۇرسەم، ەندى سونىڭ ءبارىن قايتا قاراۋعا ءماجبۇر بولدىم.

 

ابدىكارىم ءابدىمومىنوۆ، «قاراحان اۋلەتى» كىتابىنان الىندى 

اۆتوردىڭ بايلانىس نومەرى: 87777291459

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

سونداي-اق، وقىڭىز

جابۋ
Жабу