Басқы бет / Жарық нұрдың сәулесі / «Рашахат айн әл-Хаят – Тіршілік көзінің сыр тамшылары»

«Рашахат айн әл-Хаят – Тіршілік көзінің сыр тамшылары»

Қожа Ахмет Иасауи

 Қожа Жүсіп Хамаданидің үшінші халпесі еді. Туған жері – Иасы. Ол Түркістандағы танымал қала. Қожа хазіреті есімінің соңындағы лақабы осы қалаға байланысты алынған. Ол кісінің  қабірі сонда. Түркістан халқы оны қожа ата Иасауи деп атайды. «Ата» сөзі ноғай тілінде «әке» мағынасын бергенімен, оны түркілер шейхтардың ұлыларына қолданады. Қожа Ахмет хазіретті ұлы кереметтер мен жоғары мәртебе иесі еді.

Балалық шағында Баба Арыслан (Арыстан баб) хазіреттің назарына іліккен. Бізге жеткен әңгімелерге қарағанда, Арыстан баб пайғамбар (с.а.у.) нұсқауы негізінде қожа тәрбиесімен айналысады. Ол кісімен бірге жүру, оның қызметінде болу қожаға өрлеу мәртебелері жолын жеңілдетті. Арыстан бабтың тірі кезінде қожа Ахмет оның қызметінен қол үзген емес. Баба дүниеден өткен соң қожа Ахмет ол кісінің өсиетімен Бұхараға келіп, қожа Жүсіп Хамадани қызметінде сопылық жолын тәмамдап, мүршидтік кемел мәртебеге жетті. Кейінгі шейхтардың кейбірінің жазбаларында былай делінгені қожа Ғұбайдулла Барқи және Қожа Хасан Андақи дүние салғаннан соң халпелік кезегі қожа Ахмет Иасауиге тиеді. Бұхара халқын дағуат етумен айналысып жүріп, біраз уақыттардан соң ғайыптық аянмен Түркістанға баруы ләзім болады. Кетер кезінде барша шәкірттеріне қожа Абдулхалық Ғыждуаниге ілесулерін өсиет етеді. Содан кейін Иасыға бет алады.

Қожа Ахмет Иасауи – түркі шейхтарының көшбасшысы. Түркістанның басым көпшілігі осы кісі тариқатында. Осы әулеттен көптеген ұлы тұлғалар шыққан. Егер оларды мұнда атап шықсақ, өз алдына жеке бір кітап болады. Қысқаша шежіресі де жетерлік. Одан кейін қожа Жүсіп Хамаданидің төрт халпесінің төртіншісі ұлы, халпе Абдулхалық Ғыждуаниді атау керек, оны жоғарыда айтып өттік. Қожа Ахметтің төрт халпе-орынбасарлары болған. Оларды қысқаша баяндаймыз (сәттілік Алла Тағаладан).

 Мансұр ата

 Қожа Ахметтің алғашқы шәкірттерінің бірі. Бұл кісі Арыстан бабтың бел баласы. Ол сыртқы және рухани ілім иесі болып, алғашында әкесі Арыстан бабтан тәрбие алып, ол кісі қайтыс болғаннан кейін оның әмірімен қожа Ахмет хазіреті қызметінде болады. Көркем тәрбиесін алып, әулиелік мәртебеге жетті.

Абдімәлік ата (Алла Тағала рахмет етсін) Мансұр атаның баласы. Әкесі дүниеден өткен соң әке орнын басып, шәкірттерді тәрбиелеу және Хақ жолына мүридтерді жетелеумен айналысты. Тәж қожа (Алла Тағала рахмет етсін) Абдімәлік атаның баласы және Зәнки ата хазіретінің әкесі. Таж ата тариқат пен ақиқат ілімін игерген соң әкесінің тәрбиелеуімен кәмілдік мәртебеге жеткеннен кейін шәкірт дайындауға әзір болды.

 Сайд ата

 Ахмет Иасауи хазіретінің екінші халпесі болып, хазірет нұсқауымен шәкірт тәрбиелеумен айналысты.

 Сүлеймен ата

 Қожа Ахмет Иасауидің үшінші халпесі. Ол түркі шейхтарының үлкендерінен. Оның дәруіштер хәлі жайлы түркі тіліндегі «Хикмет сөздері» Түркістан өлкесіне танымал. Олардың бірі, халық туралы жақсы пікірде болуға және әр уақыттың қадірін білуге шақыратын мына бір даналық «Әркімді көрсең Қызыр біл, әрбір түнді қадыр біл».

Нәпсіге тыйым салуда айтқан тағы бір даналығы «Барша жақсы біз жаман, бәрі бидай біз сабан», яғни барша жұрт жақсы, тек біз жаманбыз, баршасы бидайдай тек біз сабанбыз демекші.

 Хәкім ата

 Қожа Ахмет Иасауи хазіретінің төртінші халпесі. Ол алғашқы үш халпеден кейін қаншама жылдар бойы тура жолға бастаушы, негізгі болып халықты Хаққа дағуат етті. Тұрған жері мен жерленген жері Хорезм өлкесіндегі Аққорған атты жер. Оның қабірі де танымал.

 Занки ата

 Бұл Занки (Зеңгі) бабадан басқа кісі. Ол Хәкім атаның ең ұлы, әрі ескіден келе жатқан халпесі және тариқат жолы да баршасына тура. Туып өскен, жерленген жері Шаш өлкесі. Қабірі де сол жерде. Мәулана қазы Мұхаммед қожа Ғұбайдулла (Алла Тағала қабірін нұрлы етсін) хазіретінен риуаят етілген: қожа хазіреті Занки атаның қабірін зиярат еткен сайын қабірінен «Алла, Алла» деген дауыс есітемін.

Занки ата Арыстан баб хазіретінің немересі және Тәж қожа хазіретінің перзенті. Ол жылдар бойы әкесінің тәрбиесінде болып, әкесі қайтыс болғаннан соң ғайыптан болған нұсқаумен Хәкім ата қызметіне барады. Хәкім ата дүниеден өткен соң, ол кісінің Әйелі Барақханқызы Анбар ананы өз некесіне алады. Занки атаның Анбар анадан бала-немерелері болды. Олардың әрқайсысы ғалым әрі тақуа болып өз замандарының жол бастаушысы, шәкірт жетелеушісі болған.

Риуаят етілуінше Хәкім ата хазіреті қара түсті кісі еді. Бір күні Анбар ана Хәкім ата қара түсті болмаса еді деп көңілінен өткізеді. Сонда керемет нұрымен Хәкім ата көп ұзамай менен де қара түсті кісіге жолдас боласың, -дейді. Бұл әңгіменің сыры Анбар ана Хәкім атадан соң Занки атамен бас қосатындығын ишарат еткен еді. Кейбіреулер Занки ата Хәкім атамен жүздесіп кездеспеген. Риуаят етілуінше ол заманда Хәкім ата Хорезм өлкесінде көз жұмғанда Занки ата Ташкентте еді. Ол тез арада Хорезмге келіп Хәкім ата хазіретінің қабірін зиярат етіп, жанұясына көңіл айтады. Анбар ананың ерінің үйінде отыру мерзімі аяқталған соң, оған саушы етіп туыстарын жіберіп, оның ризалығын сұрайды.

Анбар ана қабақ шытып мен Хәкім атадан соң ешкімге тұрмысқа шықпаймын. Әсіресе мына Занки секілді қараға, – деді. Анбар ана жауап бергенде жүзін тұнжыратқандай тез кері бұрылып, болған жайттан қатты абыржыды. Әлгі саушы кері қайтып, болған жайтты Занки атаға баяндады. Занки ата Анбар анаға бір адамнан мынадай сәлемдеме айтып жіберді: Бір күні Хәкім ата қара түсті болмаса еді деп ойлағанда Хәкім ата өзінің кереметімен ойын біліп қойып, жақында менен де қараға жолдас боласың дегені есіңізде ме? – деп. Саушы Хәкім ата айтқан сөзді есіне салғанда Анбар ана жылап, некеге ризалығын берді.

Хазіреті Занки атаның төрт халпесі болды: ұзын Хасан ата, Сайд ата, Садір ата және Бадір ата. Бұлар бірге жүріп, бастапқыда Бұхара медресесінде тәлім алды. Бірге сабақ оқып, дәріс алатын. Содан кейін медреседен шығып Түркістан тарапына бет алып, Занки ата қызметіне келеді. Бұлардың әрқайсысының қысқаша өмірбаяны мынадай.

 Ұзын Хасан ата

 Занки Атаның бірінші халпесі былай әңгімелейді: Кәміл мүршид іздеп Ташкент өлкесіне келгенде шөлде бір қалың ерінді қара малшы бір топ сиыр бағып жүр еді. Бұл хазіреті Занки ата еді. Айтуларынша Занки ата бастапқыда өзін елге танытпай, бала-шағасын асырау үшін Ташкент халқының сиырын бағып табыс табатын. Ата хазіреті шөлде мал бағып жүріп намаз оқығаннан кейін дауыстап зікір ету әдеті бар еді. Ол кісі зікір ете бастағанда малдар жайылмай оны қоршап алатын. Ата хазіреті дауыстап зікір етуін тоқтатпайынша мал жайылмай тұратын.

Бұл төртеуі ата хазіретінің жанына барды. Ол жалаң аяқ аяғына бір шоқ тікенді байлап алыпты, бұлармен үйіне бара жатқанда олар әлгі тікеннің аяғына мүлдем батпайтынын көреді. Ол кісінің аяғына ыстық та, суық та әсер етпейді екен. Жігіттер атаға сәлем берді. Ата бұлардың сәлемін алып, сіздер бұл жаққа қайдан келдіңіздер, кімсіздер? – деп сұрады. Олар біз ілім жолындағы шәкірттерміз. Бұхарада тәлім алып, Хақ жолына шақыру үшін ол өлкені тәрк етіп кәміл мүршид іздеп жүрміз, – деп жауап берді. Сондай тұлғаны іздеп әлем аралауға жолға шықтық, – деді. Ата хазіреті тұра тұрыңдар, мен төрт құбыланы бір иіскеп көрейін. Егер бір жақтан кәміл мүршид иісі келсе айтамын, – деп төрт тарапқа мұрнын тосып иіскей бастады. Содан кейін: «Барлық әлемді бақылап көрдім. Сіздерді кәмілдік мәртебеге жеткізуде өзімнен артық ешкімді таппадым», – деді. Атаның бұл сөзін естіген Сайд ата мен Бадр ата бұған иланбады. Сайд ата ішінен мен Сайд ғалым бола тұрып мына бір қара шопанға қалайша ілесемін, – деді. Бәдр ата да ішінен осылайша ойлап, бұл екеуі оның көріксіздігін мін санады. Ұзын Хасан ата мен Садір ата Занки атаның сөзіне құлақ асты. Бұлар ішінен: «Хақ Тағала бұл қараның бойына бір нұрлы аманат қойған болуы керек»; – деп ойлады. Занки ата бұлардың әрқайсысының ішіне үңіліп өзіне тартты. Занки атаға алғаш болып көңіл қойып, ден бұрған ұзын Хасан ата еді. Ол кәмілдік дәрежесіне де алғаш болып жетті.

 Сайд ата

 Занки атаның екінші халпесі. Сайд атаның толық есімі – Сайд Ахмет. Ол Сайд ата деп танылған. Риуаят бойынша Сайд ата Занки ата хазіретінің қызметінде қаншалықты еңбек етсе де көздеген мақсатына жете алмады, ділі еш ашылмай қояды. Ақыры Анбар анаға сіздің сөзіңізді ата хазіреті кері қақпайды, сіз халықтың жайына араша еткеніңіздей мен үшін бірер арашалық етуіңізді үміттенемін, – деді. Анбар ана Сайд атаның сөзін қабыл етіп, сен бұл түні қараңғы шақта атаның жолында таңсәріде дәрет алуға шыққанында осында тұр. Сені осы жағдайда көріп мейірімі келер, – деді. Зәнки атаға Анбар ана кешке төсекте Ахмет кедей жігіт, мырза да, ғалым, осы шаққа дейін сіздің қызметіңізде, бірақ осыған дейін қамқорлығыңызға бөленбеді, – деп кішіпейілділікпен айтты. Ата хазіреті күліп: Оның жолын білімі мен мырзалығы тосты, – деді. Сол кездескен күні мен оған құшақ жайған едім, ол ішінен мен мырзамын, ғалыммын, мына сиыр баққан қараға ілеспеймін, – деген. Бірақ сен араша түсіп отыр екенсің мен оның қателігін кешірдім, – деді.

Ол таңсәріде тысқа шыққанда жолының бойында бір қара нәрсе жатыр еді. Тоқтап қараса Сайд ата екен. Занки ата оның жүзіне қарағанда Сайд ата Занки ата хазіретінің аяқтарын сүйіп, бетін аяғына қойды.

Ата хазіреті оған  кішіпейілділікпен кімсің, – деді.

Ол:

– Ахмет, – деп жауап берді.

Ата оған:

– Орныңнан тұр, бұл хәлің сені дұрыс жолға салды, – деп Сайдке ілтипат көрсетті. Осыдан кейін нені мақсат етсе жолы ашыла берді. Осылайша аз уақыт ішінде кәмілдік мәртебеге жетіп, көптеген кемшіліктері жойылды.

Сайд ата Ғазизан лақабымен танылған ұлы қожалардан болған қожа Әли Рамитини хазіретімен замандас болған. Бұл кісі жайлы төменде айтылады. Олар замандастар еді. Олардың араларында кейбір жағдайлар болған, біршамасы қожа Ғазизан өмірбаянында баяндалуы керек. Қожа Баһауиддин Нақшыбанди мақамында қожа хазіретінің әңгімелеуінше: Бір күні бір егінші тары егеді. Сайд хазіреті егіншінің жанына көшіп келеді. Одан «не істеп жатырсың, не егіп жатырсың?» – деп  сұрайды. Егінші «тары ектім, бірақ бұл жерден жақсы өнім алынбас», – дейді. Сайд ата жерге:  «Ей, жер!  жақсы өнім бер!», – деп тіл қатады. Бұдан соң қанша жылдар бойы  ол жерге тұқым егілсе болды, жақсы тары өсіп шыға беретіні риуаят етіледі.

 Ысмайл ата

 Сайд ата хазіретінің үлкен халпелерінен еді. Қожа Ғұбайдулла әңгімелейді: алғашқы кездерде халық Ысмайл атаға қарсылық білдірді. Ата «мен оларды танымаймын бұларға асын беремін, жағдайын жасаймын, бұларға жаным құрбан болсын»,- дейтін. Ата хазіреті осы кезде Хузиян жақта еді. Бұл Сайрам мен Ташкент ортасындағы бір жер еді. Ол өлкенің әкімі ата хазіретіне әрқашан қарсылық етіп, өсек-ғибат пен мазақ ететін. Ата хазіреті «молдалар біздің сабынымыз. Олар болмаса біз немен жуынамыз», – деп айтатын. Қожа Ғұбайдулла хазіреттің бұл сөздерін ол өте қатты бағалайтын. Ата хазіретінің ерекше жан болғандығы: «аштықтан қиналған халыққа нан секілді бол», – дейтін. Қожа Ғұбайдулла хазіреті атаның бұл сөзі жалпыға айтылған сөз, – деп айтқан. Хазіреті Ысмайл ата бір шәкіртке білім беріп болған соң, Ей, дәруіш, саған тариқатта бауыр болдық, бізден бір насихат қабыл ет. Бұл дүниені бір күндік деп ойла, Хақтан басқа ешкім жоқ деп біл, зікіріңде таухидті басым айт. Сонда сенде өзге кетіп тек Жаратқан Ие қалады, – деді. Қожа хазіреті атаның бұл сөзінен қияли танымның иісі келеді, – деп айтқан.

Қожа хазіреті өзі жайлы қожа Ибраһимнен мынаны естіген: мырза Куркани: Ей, бала шейх! Ысмайл ата мүридтерінен сәждеде жатқанда қош иіс келеді, – дейтін.

 Ысқақ қожа

Ысмайл атаның ұлдарының бірі. Ол Исфиджаб тарапынан еді. Исфиджаб Ташкент пен Сайрам арасындағы мекен. Жолдастарының бірі Абдулла Хажанди, қожа Баһауиддин хазіретінің шарапатты сұхбаттарына келмей тұрып бірнеше жыл бұрын қатты бір ынтық-талабы бар еді. Содан қожа Мұхаммед Әли Хәкім Термузи мазарына бардым. Одан сенің мақсатың он екі жылдан соң Бұхарада жүзеге асады деген бір сүйінші хабар естідім. Ол орында қожа Баһауиддин Нақшыбанди шығуына бұл сүйіншіден кейін көңілім орнына түсті. Хожанд жаққа қайттым. Бір күні базардан өтіп бара жатып бір мешіт есігінің алдында екі түрікті көрдім, ол түріктер бір-бірімен сұхбаттасып, жылап отыр еді. Сөздеріне құлақ салсам тариқат жайлы әңгімелесіп отыр екен. Оларға жақындап біраз жеміс және тағам әкеліп, сұхбаттарына кірдім. Бір-біріне бұл дәруіш шәкірт көрінеді, – деді. Бұны сұлтанымыз Ысқақ қожа қызметіне жіберген жөн, – деді. Олардан бұл сөзді есітіп қуат алып, талабым арта түсті де Ысқақ қожа қайда деп іздей бастадым. Ол Исфиджабта екен. Мен оның сұхбатына бардым. Оған өз ниетімді білдірдім, бірақ Термузда болған оқиғаны бұл кісіге айтпадым. Бірнеше күн оның қызметінде болдым. Көп сый-сияпат көрсетті. Қожа хазіретінің бір ұлы бар еді. Оның жүзінен кәмілдік нышаны көрініп тұратын. Бір күні әкесіне менің жайымды баян етіп; «бұл дәруіш мүсәпір сіздің қызметіңізде болып, шарапатты қабылдауыңызға лайық болды, – деді. Ысқақ қожа: Ей, перзентім, бұл дәруіш қожа Баһауиддин Нақшыбанди мүриді болса керек, біздің бұны иеленуге мүмкіндігіміз жоқ, – деп жауап берді. Одан бұл сөзді есітіп, хазіреті қожаға деген сенімім тағы да артты. Ысқақ қожадан рұқсат сұрап Хожандқа келдім. Сөйтіп Бұхарада оның  қызметінде болдым.

 Садір ата және Бәдр аталар

Занки ата хазіретінің үшінші, төртінші халпелері еді. Аты-жөндері Садриддин Мұхаммед және Бадриддин Мұхаммед. Садір ата және Бадр ата Бұхарада құжырада да, сабақта да бірге болатын. Занки ата сұхбатына жеткен Садриддиннің жағдайы күннен-күнге көтеріле бастады да, Мәулана Бадридиннің жағдайы төмендеп ақыр шегіне жетті.

Жоғарыда айтылғандай, Сайд ата Анбар ананы араға салып Занки ата хазіретінің қамқорлығына бөленбекші болды. Мен ана хазіретіне барып оның емханасынан дертіме бір шипа сұрайын, – деп жылап Анбар ана құзырына келді. Ол өз хәлін айтып, атаның алдында өзіне араша түсуін сұрап: «ата хазіреті көңілді шағында менің жайымды білдіріңіз. Бадриддин мен Мәулана Садриддин екеуіміз де құзырыңызда бірміз. Бірақ оның үшін қамқорлығының артықтығының бір сыры бар. Егер менен бір кемшілік болса ескертсін. Мен де оны жетік білуге әрекет етіп тырысамын, дегенді жеткізіңіз», – деді. Занки ата хазіреті ол күні шөлден келгенде көңілі көтеріңкі еді. Анбар ана Мәулана Бадриддин жайын атаға айтып, өтініш жасады. Ата хазіреті: «Бадриддиннің көздеген мақсатына жете алмауының сыры менімен кездескен шақта ішінен бұл дәу ерінде, көріксіз неме шегінен артық өзіне бір мансап беріп тұр, – деп ойлаған болатын. Сен араша түсіп отыр екенсің мен оны кештім» деп, Бадриддинді құзырына шақырып, бір ілтипат көрсетті де сол сәттен мұның хәлі жақсарып, дәрежесі Садриддинге жетті.  Осыдан кейін ешқашан Мәулана Садриддин ешбір жағдайда тариқатта одан үстін келмеді.

Айман баба, Садір атаның халпесі еді. Одан соң оның нұсқауымен шәкірттеріне уағыз-насихат етті. Шейх Айман бабаның халпесі болып, одан кейін орнына отырып, қызметін атқарды. Маудуд шейх, шейх Әлидің халпесі, одан кейін шәкірттерінің тәрбиесімен айналысты. Камал шейх, шейх Маудудтың досы, әрі жақын адамы болып, Шаш өлкесінде тұратын. Қожа Ғұбайдулла хазіреті– Камал шейх Маудуд шейхтың мүриді және қызметкері, тариқаттағы бауыры еді, – дейді.

Сол кезде біз Хорасаннан қайтып, Ташкентте тұратын едік. Камал шейх бізге көп келетін, «Рашахат» авторы шейх Сафи хазіреті, Ғұбайдулла хазіретінің жақын адамдарынан еді. Кітаптің жазылуына да себеп болған оның көркем зікірлері еді. Қадірлі ғалымдардың кейбірінің нақыл етулері бойынша бір күні Камал шейх қожа хазіретіне келіп, Камал шейхқа: біз үшін ара зікірін етіңізші, – деді. Ара зікірі түрік шейхтарының құзырында болған зікірдің бір түрі. Адам зікір еткен кезінде тамағынан ара дауысы секілді бір дауыс шығады. Камал шейх  бұйрығына бойсұнып жеті және сегіз рет толық күшімен зікір етті. Қожа хазіреті тақсырды кейбір достары риуаят етіп ол сәуле аршыдан жерге дейін жетті, – дейді. Одан соң бір сәт ойланып, егер біреу бұл дұрыс зікір емес десе не жауап бересің, – деді. Ол мына бәйітті оқыды, бәйіт: Барша пенде өз ділдерінше ертелі-кеш Сені зікір етер. Хадим Шейх, шейх Маудуд шәкірттерінен еді. Қожа Ғұбайдулла хазіретінің алғашқы шыққанында Мауереннаһр және Шаш өлкесінің мүршиді еді. Ол көп кісілерге жол бастаушы болды. Қожа хазіретімен байланыста болған еді.

Әли ибн Хусейн Сопының  еңбегі  «Рашахат айн әл-Хаят – Тіршілік көзінің сыр тамшылары» кітаптан алынды.

Сондай-ақ, оқыңыз

Соңғы Абыз

Ұзын аққан Сарысуды, Өзің жайлап, жағала. Жүйрік пенен жорғаңды Өзің мініп бағала, – деп қазақтың …

Пікір қалдыру

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған