شورتانباي ء(الي مۇحاممەد) قانايۇلى

شورتانبايدىڭ «جيىرما بەس» ءانى

قازاق ءانى مەنى قاي جەرگە، قاي قيىرعا اپارمادى. ءالى دە… ءالى دە  جول ۇستىندەمىن. تاعى ءبىر ۇزىك سىردى ايتقالى وتىرمىن. شىڭجان قازاقتارىنىڭ اتاقتى ءانشىسى حاميت ىسقاقۇلى كوپ تولعاندىرا بەرەتىن-ءدى. ول الماتىعا ءبىر-ەكى رەت كەلدى. سول كۇندەردە كوپ شىرقاعان ءاننىڭ ءبىرى بەيمالىم «جيىرما بەس» ءانى ەدى.

ال ءبىر كۇنى الماتىدا ءبىر وتىرىس ۇستىندە وسى «جيىرما بەستىڭ» ءسوزىن ايتىپ وتىرعانىمدا، جازۋشى انەس ساراەۆ تەبىرەنە سويلەپ: «مەن ءدال وسى نۇسقانى  اقمولا جاعىندا قايىن جۇرتىما ءبىر بارعان ساپارىمدا سونداعى ءبىر كونە كوزدەردىڭ «وۋ، بۇل شورتانبايدىڭ ءانى عوي» دەگەن ءسوزىن ەستىدىم،-دەدى. بۇل ويلاندىراتىن ءسوز. قاتىگەز مەزگىلدەن قانشا قياستىق كورسە دە، شورتانباي تۇگىل ولاردىڭ ار جاعىنداعى ىرىلەر، بۇقار جىراۋ، اقتامبەردىلەردىڭ تولعاۋلارى ۇمىتىلدى دا، ۇمىتىلمادى عوي. شورتانبايدىڭدا ءسوزى دۋالى ءسوز.  ول دا ەل جۇرەگىندە. اسىلى، ەل تەگىن سويلەمەيدى. وسى «جيىرما بەستىڭ» ءار شۋماعى ءۇزىلىپ تۇسكەن گاۋھارداي كادىمگى قارا ولەڭ بولىپ، ءار كەز وقىس ايتىلىپ تا ءجۇردى عوي. ال، ەندى قاراكوز شىڭجاڭنىڭ اسقاق ءانشىسى حاميت ونى  تۇتاس ءبىر تولعاۋ ەتىپ تاڭعالدىردى. ونى وسى قالپىندا شورتانبايدىڭ «جيىرما بەسى» دەسە، ءوز  اسىلىن وزىنە قيمايتىن جۇرت «جوق» دەپ باس شايقار ما ەكەن، قايتەر ەكەن. نە قىلسا، دا بۇل – شورتانبايدىڭ ۇھىلەگەن زور رۋحىنىڭ شارشاۋلى ءام قۇشتار لەبىن سەزدىرەتىن ءبىر تىلسىم دۇنيە. ءبىر عاجابى، حاميت  شورتانبايدىڭ بۇل ءانىن قازاقساتننان الىپ قايتىپ ەدىم دەدى. حاميتپەن ۇرىمشىدەن جۇزدەسۋىم 1993 جىلدىڭ اقپانى ەدى.

حاميت ونى العاش رەت ءجانابىلدىڭ رەزيدەنتسياسىندا، ودان كەيىن جۇماعاليدىڭ ۇيىندە وتىرىستا تولعاپ بەردى. شىنىندا ول ءبىز بىلەتىن «جيىرما بەستەردەن» مۇلدە بولەك، تەرمە ءتارىزدى مە، جو-جوق، ودان دا تەرەڭ تولعاۋ تۇرىندە ورىندالدى. ءبىر قىزىق جاي، ولەڭ قۇرىلىسى كادىمگى ون ءبىر بۋىن، ياعني قارا ولەڭنىڭ ءدال ءوزى. مازمۇنى – فيلوسوفيالىق ويلار، عاقليا، وسيەت ءسوز. اۋەزى – ءاننىڭ  بىتىمنەن گورى، شۇبىرتا جونەلەتىن تولعاۋ، ال ءان دەگىزەتىن جەرى – ايگىلى «جيىرما بەستىڭ» قايىرماسىنداي قايىرىلاتىن ءيىرىمى.  حاميت ءاننىڭ وسى قايىرماسىنا دەيىنگى شۇبىرعان اۋەندى ەكى شۋماققا سىيعىزعان. قايىرما وسى ەكى شۋماقتان كەيىن قايتالانىپ وتىرادى. بۇل – ومىرلىك مىسالدى كوبىرەك ءپالساپا ەتكىسى كەلىپ، كوپ ءسوز ايتىپ شىعۋدى كوزدەگەن ءانىشىنىڭ تاپقىرلىعى. بالكىم، ول ءان و باستا دا سولاي ايتىلعان شىعار. جانە ەكى شۋماقتى قوسىپ ءبىر-اق ايتۋ – قايىرمانىڭ كۇردەلى قۇرىلىسىنىڭ اۋىرلىعىنان تۋى مۇمكىن. ول قايىرمانى ءبىر شۋماقتان كەيىن  قايىرىپ وتىرسا، ءانشىنىڭ جىگەر-قۋاتىن ءۇش-ءتورت شۋماققا عانا جەتەر ەدى. ال حاميت ايتىپ جۇرگەن نۇسقاداعى وي باياعى «جيىرما بەستىڭ» تورتەۋىن قامتيتىن ۇلكەن تولعاۋ بوپ، قايىرما سەگىز رەت قايتانۋدىڭ ورنىنا ءۇش-اق رەت قايتالانادى.

سىرت قاراعاندا، وسى ەگىز شۋماقتاردى شۇبىرتا بەرۋگە بولاتىن سياقتى. تولعاۋدىڭ تابيعاتى دا سولاي عوي. ال حاميت ءانشى بار سالماقتى، تەرەڭ ويدى سەگىز شۋماققا تولىمدى ەتىپ، ونى بۇكىل ءومىرىنىڭ  وزەگىنە اينالدىرىپ، «ولگەن سوڭ جىلاعاننىڭ كەرەگى نە» دەپ، ءوزىڭنىڭ دە، وزگەنىڭدە بارقىن ايتىپ بىتىرەدى ءاندى.

وسى سەگىز شۋماقتىڭ ءار شۋماعى ءداستۇرلى قارا ولەڭ بوپ، وزىنشە دەربەس ءومىر سۇرە بەرەدى. ويتكەنى، ءبىر شۋماق – ءبىر-ءبىر وي. ءبىر عاجابى، بۇل سەگىز شۋماق – ءبىر كوكىرەكتەن ءبىر-اق اقتارىلعان وي تولقىندارى سەكىلدى تۇتاس ءبىر دۇنيە. ول كونە فولكلورلىق نۇسقادان گورى ويشىل اقىن، نە سال-سەرىنىڭ  تولعانىسىنا ۇقسايدى. جۇيەلى وي تىزبەگى پاراسات تۇجىرىمىنا تىرەلىپ توقتايدى. ايتام دەگەنىن ايتىپ تىنادى. ءبارى-ءبارىن جيىرما  بەستەي ءتاتتى، ارماندى داۋرەننىڭ مەزگىلىمەن ولشەپ، وي تارازىسىنا سالادى.

ءان قايىرماسىنىڭ ولشەمى، قۇرىلىسى ارقاعا  عانا ايان «جيىرما بەستەردىڭ» توسىن نۇسقاسىن تانىتقانداي بولدى.

«جيىرما بەس» ءانى

ساۋعانمەن جالعىز سيىر ىركىت بولماس،

ونەردى بويعا بىتكەن ىركىپ بولماس.

مىسالى، ءار نارسەنىڭ ءبارى سونداي،

قاڭقىلداپ قارا قارعا بۇركىت بولماس.

 

يت قىزىل بولعانمەنەن تۇلكى بولماس،

ويناقتاپ سيىر ۇركىپ جىلقى بولماس.

مىسالى، ءار نارسەنىڭ ءبارى سونداي،

اعاشقا ساياسى جوق بۇلبۇل قونباس.

قايىرماسى 

احاۋ، ءوتتى-اۋ زامان،

حوش بول،  امان، جيىرما بەس

قايتا اينالىپ كەلمەس ماعان.

 

جابىدان ايعىر سالما، جالدى ەكەن دەپ،

جامانمەن جولداس بولما، مالدى ەكەن دەپ.

جۇيرىكتى جول ۇستىنە تاستاپ كەتپە،

قان ءتۇسىپ اياعىنان قالدى ەكەن دەپ.

 

جابىدان جۇيرىك شىقپاس باپتاعانمەن،

جاماننان اسىل شىقپاس ماقتاعانمەن.

يتەلگى قايىرساڭ دا تۇلكى المايدى،

التىنداپ توماعاسىن قاپتاعانمەن.

قايىرماسى

ولگەن سوڭ ارىستاننان تىشقان ارتىق،

مەيىرىمسىز جامان دوستان  دۇشپان ارتىق.

قولىنا كەي جاماننىڭ التىن تۇسسە،

قادىرىن بىلە المايدى مىستان ارتىق.

 

كىسى ەمەس، كىسى ارتىنان جامانداعان،

دوس ەمەس، دوس كوڭىلىن تابا الماعان.

قولىنا كەي جاماننىڭ تۇلپار تۇسسە،

قاندىرىپ تاقىم قۇرىشىن  شابا الماعان.

قايىرماسى 

جاقسى اتقا جاسىق تەمىر  تاعا بولماس،

يت تەرى يلەگەنمەن جاعا بولماس.

ۇلگىسىز ۇلكەندەردى ۇرلەسەڭ دە،

قارىنى قامپايعانمەن اعا بولماس.

 

جايلاۋدا ءسان بولمايدى جايلاماسا،

بولماي ما قۇلىن اساۋ بايلاماسا.

ولگەن سوڭ جىلاعاننىڭ كەرەگى نە،

تىرلىكتە  ءبىرىن-ءبىرى سىيلاماسا.

قايىرماسى 

شورتانباي قانايۇلى «قاي زامان؟» استانا -2011 جىل

220-221 بەتتەر

ءىليا جاقانوۆ 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان