ياساۋي مۇراسى

جۇرەكتى تەربەتكەن ويلار

بوكەباي انۋاربەك تاجەنۇلىنىڭ اۋدارماسىنداعى احمەت ءياسساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىن» وقىعاندا ويعا ورالعان پىكىرلەر
1 – حيكمەتتەن
ء…بىسمىللا دەپ بايان ەتەيىن حيكمەت ايتىپ،
تاليبتەرگە ءىنجۋ، گاۋھار شاشتىم، مىنە… –
دەپ باستاپتى ءوزىنىڭ الەمگە ايگىلى بولعان حيكمەتتەرىن، قوجا قوجا احمەت ياسساۋي بابامىز.
25 شۋماقتان تۇراتىن وسى، ءبىرىنشى حيكمەتتىڭ باستاپقى ەكى جول ماعىناسىنا كوڭىل اۋدارساق بىردەن ويعا ورالاتىن، كوزىمىز جەتەتىن ءبىر نارسە، ول – قۇل قوجا قوجا احمەت ياسساۋي اتتى ادامنىڭ قۇداي جولىنا جانە سول جولعا وزدەرىن باعىتتاۋشىلارعا ەڭبەك ەتكەنى. بابامىزدىڭ تۇسىنىگىندە، نەمەسە ءبىزدىڭ سانامىزعا سىڭىرگىسى كەلەتىنى – اللا تاعالانى تانۋ، وعان عاشىق بولۋ جولىنا تۇسكەندەر ءومىر بويى ونىڭ شاشىپ كەتكەن ءىنجۋ، گاۋھارلارىن تەرىپ، راحاتتانا ءومىرىن وتكىزەتىنى.
احمەت بابامىز بۇدان مىڭ جىل بۇرىن بىزدەرگە (تاليبتەرگە، اللانى ىزدەۋشىلەرگە) ءىنجۋ مەن گاۋحاردان شاشۋ شاشىپ كەتىپتى. مىڭ جىل بويى تالاي ءدىندارلار مەن ياسساۋي تانۋشىلار سول اسىلدار راحاتىن كورىپ كەلە جاتقان سەكىلدى.
بۇ زاماندا ءبىزدىڭ دۇنيەلىك تۇسىنىگىمىزدە ەڭ باعالى نارسە – ءىنجۋ، گاۋھار اتتى اسىل تاستار. ال قولعا تۇسكەن اسىل نارسەلەر، باعالى بۇيىمدار ادام مىنەزىنە وزگەرىس اكەلەتىن سەكىلدى. بۇ زاماندا الگى اسىلداردى يەلەنگەندەردىڭ تۇسىنىگى وزگەرىپ سالا بەرەدى ەكەن. ولاردىڭ كورەر راحاتى باسقاشا. ولار اقىل-ەسىن جوعالتارداي اسپانداپ، ءوزىن قۇداي سەزىنە باستايدى. بابالارىمىزدىڭ: «قالا سايىن ءۇي سال، اپتا سايىن قاتىن ال»، – ماتەلىندەگى ناعىز ءىنجۋ-مارجان باعاسىن تاني الماي، ءسوز كۇيىندە تۇسىنە ءومىرىن وتكىزەدى.
ال بابامىزدىڭ تۇسىنىگىندە ەڭ اسىل نارسە ونىڭ بىزگە ايتپاق بولىپ وتىرعان ويى ەكەن. ول – ءوزىڭدى جاراتقان اللا تاعالاعا قۇلشىلىق ەتۋ قاجەتتىگىن مويىنداۋعا، كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتىمىزدى ىزگىلەندىرۋگە، مىنەز-قۇلقىمىزدىڭ حالىققا جاعىمدى بولىپ قالىپتاسۋىنا، اسەر ەتۋگە قىزمەت ەتۋگە ءتيىستى. ءوزى جازعان حيكمەت سوزدەرىن ول سولاي باعالاپتى.
شىركىن بۇ زامان ادامدارىنا، بىزدەرگە، بۇدان مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن احمەت بابامىزدىڭ رۋحاني بايلىعىنداي سەنىم مەن تۇسىنىك بەرسە…
– انۋاربەك مىرزا! ءسىز ءومىرىڭىزدىڭ سوڭعى جيىرما جىلىن تەك وسى شارۋاعا ارناپسىز. وسىعان ءسىزدى نە يتەرمەلەدى؟
– سايىن مىرزا! ءسىز مىنا سوزدەرگە نازار اۋدارىڭىزشى…
عارىپ، جەتىم، پاقىرلاردىڭ كوڭىلىن اۋلاپ،
كوڭىلى ءبۇتىن حالايىقتان قاشتىم، مىنە…
سوندا ءسىز دە احمەت بابا رۋحىنا جاقىنداي تۇسەسىز.
– انەكە، سوندا ياسساۋي بابامىزدىڭ حالايىقتان قاشتىم دەگەن ءسوز تىركەسىن قالاي تۇسىنەمىز؟..
ونى بىلايشا ءتۇسىن…
ء…تۇسىندىم، انەكە. كوڭىلى ءبۇتىن دەپ بابامىز اللادان قورىقپايتىن، قالتاسىنىڭ قالىڭدىعىنا بولا ءوزىن ناعىز كىسىلەر ساناتىنا قوساتىنداردى مەڭزەپ وتىر دەيسىز عوي…
ول كىسى تاعى ءبىر حيكمەتىندە «مەنمەنسىگەن حالايىقتان قاشتىم، مىنە» دەپتى…
– مىنە سولاي، قىمباتتى وقۋشىلار! جاعىمسىز مىنەزدىلەر، مەنمەندەر، بايلىعىنا ماستانعاندار بۇدان مىڭ جىل بۇرىن قانداي بولسا، ءالى كۇنگە ءدال سونداي سەكىلدى. بابامىز سولاردى مىنەپ-سىناپ، حيكمەتىنە كىرگىزسە جانە ولارمەن بىرگە ءومىر سۇرۋدەن بەزىپ «مەنمەنسىگەن حالايىقتان» قاشىپ، جەر استىنا ءتۇسىپ كەتسە، بىزدەر بۇ زاماندا سولارمەن بىرگە كۇلىپ، ءبىر داستارحاننان اس ءىشىپ، بىرگە كۇن كەشەمىز…
بىزدە قاشاتىن جەر جوق. ءبىز جەر استىنا كەتە دە المايمىز، قولىمىزدان دا كەلمەيدى…
ولار (جاعىمسىز مىنەزدىلەر، مەنمەندەر، بايلىعىنا ماستانعاندار) وزگەرمەگەن، ال بىراق بىزدەر (عارىپ، جەتىم، پاقىرلار) باسقا سەكىلدىمىز. بابامىز ولاردان قاشتىم دەسە، قاشىپ جەر استىنا ءتۇسىپ كەتسە، ءبىز سولاردىڭ ىعىنا تىعىلۋعا ۇمتىلامىز… ءبىر داستارحاندا وتىرىپ ءدام تاتۋعا قۇمارمىز… بىلە تۇرا ولارعا قوشامەت سوزدەرىمىزدى كوپىرتەمىز… ولار وعان سەنەدى، ءوز ءىسىنىڭ دۇرىستىعىنا كوزدەرى جەتە تۇسەدى…
ءبىز قوجا احمەت ياسساۋي حيكمەتتەرىن زەردەلەي ءجۇرىپ ويىمىزعا ءبىر پىكىر ورالدى.
ءبىزدىڭ قىرىق رۋلى قازاعىمىزعا تاعى ءبىر رۋ قوسساق ودان ءبىز ەشتەڭە جوعالتپايتىن سەكىلدىمىز.
بارلىق رۋلارداعى ءوزىمشىل جانداردى، قالتاسىنداعى قارجىسى ارقاسىندا عانا ازامات اتاناتىنداردى، كوكىرەگىندە ەلىمە قالاي پايدا كەلتىرەمىن دەگەن وي جوق، جەتىم-جەسىر، اش-جالاڭاش اتتى سوزدەردى پايدالانبايتىن ادامداردى ءبىر رۋعا بىرىكتىرىپ، «مەنمەندەر رۋى» دەپ اتاساق…
مۇمكىن سوندا ءبىز ولاردىڭ اسەرىنەن قۇتىلىپ، ماندىرەك ءومىر سۇرەر مە ەدىك؟..
ءماندى ءومىر دەپ وتىرعانىمىز تويا تاماق ءىشىپ، جۇمساق توسەكتە جاتۋ ەمەس. جاقسى جۇمىس، التىن تاق تا ەمەس. ولاردىڭ بارلىعى دا تەك قانا ءتان سۇرانىسىنا ەڭبەك ەتپەك. ءماندى ءومىر، ول – ادامنىڭ وزىنە-ءوزى رۋحاني ماعىنادا ريزا بولۋى.
بىرەۋ بار سۋ جاڭا ماشيناسى ءۇشىن راحات سەزىمىنە بولەنەدى. بىرەۋ بار ميللياردتاپ كوبەيتكەن اقشاسىن ويلاپ راحاتقا باتادى.
ال ەندى بىرەۋلەر ءوزىنىڭ حالىققا دەپ ارناعان ءبىر اۋىز ءسوزى، اقىلى، ءبىلىمى ەل پايداسىنا اسىپ جاتسا…
ياسساۋي بابامىز شىنىمەنەن ءماندى ءومىر سۇرگەن جان.
ارىستان باب احمەت ياسساۋدى 500 جىل كۇتىپتى. مۇحاممەت پايعامبارىمىزدىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ قاجەتتىگى، ونىڭ رۋحى امالسىزدان بەس ءجۇز جىل ءتىرى جاتۋعا ءماجۇبىر بولعان. اقىرى «شۇكىر اللا، كوردىم-اۋ» — دەپ، قۋانىپتى.
جەتى جاستا ارىستان بابام ىزدەپ تاپتى،
ءار سىر كورىپ پەردەمەنەن بۇركەپ جاپتى،
«شۇكىر اللا، كوردىم-اۋ» – دەپ ءىزىمدى ءوپتى،
سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.
وسى ارادا بىزگە ءبىر وي كەلىپ وتىر. ارىستانباپتىڭ احمەت ياسساۋدى 500 جىل كۇتكەنى سەكىلدى، قوجا احمەت ياسساۋي حيكمەتتەرى ءبىزدىڭ انەكەڭدى 1000 جىل كۇتىپتى. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە مىڭ جىل ۇزاق ۋاقىت. ال اللا تاعالانىڭ شەكسىزدىك اتتى الەمى مەن ۋاقىتىندا ول وتە از مەزگىل. و جاقتىڭ ءبىر جىلى ءبىزدىڭ 70000 جىل دەيدى (29-شى حيكمەتتە)… ءبىزدىڭ ايتپاق ويىمىز جازىلعانىنا مىڭ جىل بولعان حيكمەت انەكەڭنىڭ تۇسىندىرمەسىمەن حالىققا تارالۋ ءۇشىن و جاق ۋاقىتىمەن بار بولعانى 7 جىل ەكەن. حيكمەت تە و جاقتا اۋدارماشىسىن جەتى جىل كۇتەدى، قوجا احمەت ياسساۋي دە بۇ جاقتا ارىستان باباسىن جەتى جاسقا دەيىن كۇتەدى.
قۇرمەتتى انەكە! ءسىزدىڭ ارعى تەگىڭىز ارعىن اقجول بي ەكەن. ماقتانۋعا تۇرارلىق اتا-تەك! ال قازىرگى اۋلەتتەرىڭدى بىرىكتىرىپ تۇرعان بوكەباي اتادان ارعىننىڭ اتا قونىسىنان تۇركىستانعا قونىس اۋدارعان قوزعان اتالارىڭا دەيىن دە 7 اتا سانادىق (كەڭەسبەك قاجى بوكەباەۆ، «تەگىنە تارتىپ تۋعان ەر». استانا، 2010 ج.، 12 بەت). وسى ارادان ءبىز تابيعاتتىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ ءۇشىن قايتالانىپ تۇراتىن زاڭدىلىقتارىنىڭ ءبىرىن كەزدەستىرۋگە قۇمار بولىپ وتىرمىز. قوزعان اتا تۇركىستانعا ءوز ەركىمەن قونىس اۋدارماعان بولار ما؟ جوعارىدان بۇيرىق بولۋى دا مۇمكىن عوي؟ ارعىندارداي تەكتى ۇرپاقتىڭ ءبىر ۇلى حيكمەتتى قازاقشالاۋ ءۇشىن تۇركىستاندا، ياسساۋي توپىراعىندا تۋى قاجەت بولدى ما؟ قوجا احمەت ياسساۋي اتانىڭ حيكمەتتەرىن قازىرگى ماقتالىپ جاتقان دارەجەسىنە جەتكىزە اۋدارما جاسايتىن انۋاربەكتىڭ ومىرگە كەلۋىن وسىلايشا ۇيىمداستىردى ما؟
ارۋاقتار وسى شارۋانى قازاقتىڭ ارقاجونىنداي ارعىننىڭ، اقجول ءبيدىڭ ۇرپاعى انۋاربەك تاجەنۇلىنىڭ تىندىرۋىن قالاعان بولار…
انەكەڭە تاعى دا ءتىل قاتىپ كورەلىك…
– انەكە! ءسىزدىڭ بۇل ەڭبەگىڭىز ءوز مىندەتىن اتقارىپ جاتىر. سىزگە دەيىن دە اللا جولىن جاي حالىققا تۇسىنىكتى ەتۋ ماقساتىن مۇحامبەت پايعامبارىمىزدان باستاپ ءبىراز سانالى كىسىلەر ەڭبەك ەتكەن ەدى. سولاردىڭ ءبىرى يمام ءال-بۋحاري.
يمام مۇحاممەد يبن يسمايل ابۋ ابدۋللاح ءال-دجۋ في ءال-بۇحاري 810 جىلى بۇحارادا تۋىپتى. ءومىرىنىڭ ون التى جىلىن جۇمساپ، 600000-نان استام حاديس ماتىندەرىن جيناقتاۋعا، ولاردى تاقىرىپتاپ، ءبىر سالاعا كەلتىرۋگە جۇمساپتى. (يمام ءال-بۇحاري «جەكە تۇلعانىڭ ادەپتەرى»، ءبىرىنشى كىتاپ. الماتى، 2005.)
سولاردان ەكشەپ 7000 حاديستەردى تاڭداپ الىپ «ساحيح» اتتى جيناق شىعارادى.
قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزدا جاتقان كىتاپتا پايعامبارىمىزدىڭ 1844 حاديسىنە تۇسىنىك بەرىلىپتى.
قۇران قۇپياسىن جاي حالىققا تۇسىنىكتى جەتكىزۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ءدىن عۇلامالارى حاديستەر جيناقتاعان، دىنىشپاندار حيكمەتتەرىن جازىپ، اقىندار ولەڭ مەن تەرمەلەرىن ارناعان.
سولاردىڭ ءبىرى ماڭعىستاۋلىق ابىل اقىن (1777 – 1864 جج.). ابىل اقىننىڭ «ابىل الىپپەسى» اتتى 29 شۋماق ءتورتجول ولەڭدەرى اراب الىپپەسىنىڭ بارلىق ارىپتەرىن اتاي وتىرىپ، ناسيحات شۋماقتارىن قۇراستىرادى. ءار ارىپكە ارنالعان ءتورت جول ولەڭ ءدىني ساۋاتىڭدى اشىپ، كىسىلىككە، يماندىلىققا جەتەكتەيدى.
ءار شۋماق – ۋاعىز! ءبىز سولاردىڭ ەكى-ءۇش شۋماعىن وقۋشىلار نازارىنا ۇسىنالىق.
ارىپتە جيىرما توعىز كەلەدى «تي»،
كوڭىلدى بەرىپ حاققا ءناپسىڭدى تىي.
قۇدايدان شىنىمەنەن قورىقساڭىز،
تاستا دا حارام ءناپسى، ادالدان جىي.
وسى جولداردى وقىپ وتىرعاندا ءبىزدىڭ ويعا كەيبىر ارامنان مال جيناپ الىپ، سوسىن مەشىتكە بارىپ بەس-ون تەڭگە ساداقا تاستاپ، قۇدايدى دا، ءوزىن دە الداماق بولاتىندار ەسكە تۇسەدى.
ارىپتە جيىرما توعىز كەلەدى «جۇم»،
مالىنان زەكەت بەرمەس كەي جامان سۇم.
زەكەتىن كوزى قيىپ بەرمەگەنمەن،
كوزىنە ولسە تولار توپىراق، قۇم.
ارىپتە جيىرما توعىز كەلەدى «يااي»،
كۇتەدى سەگىز جۇماقتان جاراتقان جاي.
اقىلعا، شاراپاتقا پەيىل بەرسەڭ،
يماندى وسى ارىپتەر تاراتقانداي.
«ابىل الىپپەسى» اتاندىرىلعان بۇل شۋماقتار كورنەكتى جىرشى، كۇيشى جانە حاق جولىنا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ەلدوس ەمىل مىرزانىڭ ورىنداۋىندا بارشا جۇرتتى يماندىلىققا شاقىرا، وراسان ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
4-ءشى حيكمەتتەن
احمەت بابامىز:
مەن جيىرما التى جاستا ساۋدا قىلدىم – دەيدى.
مەن جيىرما جەتى جاستا ءپىردى تاپتىم – دەيدى.
مەن جيىرما جاستا ساۋدا قىلدىم،
ءمانسۇر سيپات ديدار ءۇشىن داۋدا قالدىم،
ءپىرسىز ءجۇرىپ دەرتتى جاعداي پايدا قىلدىم،
سول سەبەپتەن حاققا سيىنىپ كەلدىم، مىنە.
ادام پەندەسى قاتەلەسپەيمىن دەسە، باستى قاتەسى وسى بولماق.
ادام پەندەسى كۇنام جوق دەسە باستى كۇناسى وسى بولماق.
بىزدەر تۇگىلى قوجا قوجا احمەت ياسساۋي بابامىز دا قاتەلەسىپتى. ول ءوزى مويىنداپ وتىرعانداي، ءمانسۇر حاللاج (858 – 922 جج.) اتتى سوپى ءىلىمىن زەرتتەڭكىرەگەن بولسا كەرەك، سونىڭ داۋىنا ۇشىرادىم دەيدى. ال ءمانسۇر حاللاج سوپى اللاعا جەتۋ جولىندا زور جەتىستىكتەرگە جەتەدى. بىراق ءوز ۋاعىزدارىندا «مەن حاقپىن» دەپ جاريالاپ، ونى وسى كۇپىرلىگى ءۇشىن دارعا اسقان. وندا دا ولمەگەن سوڭ وتقا ورتەپ، كۇلىن دارياعا شاشقان دەيدى.
ءپىرسىز (ۇستازسىز) بىلىكتىڭ كەيدە يەسىنە پايدا بەرمەيتىنى بابامىزدىڭ باسىنا دا كەزدەسسە كەرەك. سونى ۇققاننان سوڭ:
مەن جيىرما جەتى جاستا ءپىردى تاپتىم،
ءار سىر كوردىم، پەردەمەنەن بۇركەپ جاپتىم.
بوساعاعاسىن جاستانىپ ءىزىن ءوپتىم،
سول سەبەپتەن حاققا سيىنىپ كەلدىم، مىنە… دەپ، جانى جاي تابادى.
بۇل سوزدەر بىزگە احمەت بابامىزدىڭ 27 جاسقا دەيىنگى جانە سودان كەيىنگى عۇمىرىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ول قاح جولىنا جەتكىزەر عىلىممەن اينالىسا ءجۇرىپ، جاسى 27-كە تولعانشا (جەتى جاسىندا ارىستان باباسى پايعامبار اماناتىن تاپسىرسا دا) جاي عانا، ءوزىمىز سەكىلدى پەندەلىكپەن ءومىر سۇرگەن كوپتىڭ ءبىرى سەكىلدى. تىرشىلىك ەتىپ، بالا-شاعالى بولىپ، ساۋداسىن جاساپ كۇنىن كورگەنگە ۇقسايدى. سودان كەيىن ۇلى بابانىڭ ۇلىلىعى جالپى ادام پەندەسىنىڭ رۋحاني تىرلىگىنە ازىق بولا باستايدى. ەلىم دەپ ەڭبەك ەتۋدىڭ ۇلگىلەرى كورسەتىلەدى. وزىنە ءپىر (ۇستاز) تابادى. ۇستازىنان سىر (اقيقات) كورەدى. ونى جاريا ەتۋگە اسىقپايدى. ءپىرىنىڭ باساعاسىن جاستانىپ، ءىزىن وبەدى. تولىق ادام، مۇسىلمان دارەجەسىنە جەتەدى. تەك قانا اباي ايتاتىن تولىق ادام عانا:
قۇلدى كورسەم، قىزمەت قىلىپ قۇلى بولسام،
توپىراقتاي جول ۇستىندە جولى بولسام،
عاشىقتاردىڭ كۇيىپ وشكەن كۇلى بولسام،
دوستى بولىپ، جەر استىنا كىردىم، مىنە – دەي الار.
قوجا احمەت ياسساۋي زامانىندا «پايعامبار جاسى» اتتى ءسوز تىركەسى، كەيىن حالىقتىڭ كيە تۇتار وسى سانى (63 – پايعامبار جاسى) قالىپتاسپاعان بولسا كەرەك. بىراق ولاردىڭ دا «پايعامبار جاسىن»، الپىس ءۇش جاستى قادىر تۇتقانى بايقالادى. وسى مىسالدىڭ ءوزى سول زامان ادامدارى مەن بۇگىنگى قازاقتار اراسىنداعى رۋحاني تۇتاستىقتى بايقاتىپ جاتقانداي.
جاسىم الپىس ۇشكە جەتتى، ءبىر كۇندەي جوق،
ۋا، داريعا، حاقتى تاپپاي كوڭىلىم سىنىق.
جەر ۇستىندە سۇلتانمىن دەپ بولدىم ۇلىق،
شۇكىرلىكپەن جەر استىنا كىردىم، مىنە.
7-ءشى حيكمەتتەگى سوڭعى شۋماق:
«قۇل قوجا احمەت، ۇگىتشى بولساڭ، وزىڭە بول،
عاشىق بولساڭ، جاننان كەشىپ ءبىر جولا ءول.
ناداندارعا ءسوزىڭدى ايتساڭ، قىلمىس قابىل،
مىقتى بولىپ جەر استىنا كىردىم، مىنە»، دەپ كەلەتىن، بابامىزدىڭ وزىنە-ءوزى ايتقان تاربيە ءسوزىن، بۇ زامان ادامدارى ءار تاڭدا مولدانىڭ ازان شاقىراتىنداي قايتالاپ تۇرسا رتىق بولماس ەدى.
ۇگىتشى بولساڭ، باي بولساڭ، اكىم بولساڭ، اتاقتى بولساڭ – وزىڭە بول. بۇل ناعىز تازا سۇرىلەتىن ءومىر تالابى. ەشكىمگە بۇلدانبا. ال عاشىق بولا الساڭ (بۇل جەردە بابامىز اللا تاعالاعا عاشىقتىقتى ايتىپ وتىر) جاننان بەزىپ، سول جولدا ولۋگە دايار بولۋ قاجەتتىگىن وزىنە جۇكتەپ وتىر. ال اللا تاعالا جولىندا ولۋگە دايار پەندە ەشقاشان ەشقانداي جامان ءىس-ارەكەتكە قادام باسپاسى اقيقات. ولار ءوزى تۋرالى دا اقيقات ءسوز ايتادى.
ەي، بەيحابار، حاققا كوڭىل جۇگىرتپەدىڭ،
دۇنيە ارام، ودان كوڭىل سۋىتپادىڭ.
ناپسىدەن كەشىپ، اللا جاققا ۇمتىلمادىڭ،
بۇل ءناپسى ءۇشىن زار دا حايران بولدىم، مىنە – دەپ، وزىنە دە، بەيقام جۇرەر قانداستارىنا دا، قۇدايدى ەسكەرمەس باسقا جۇرتقا دا قايران قالادى.
«زالىمداردى ايىپتاما، زالىم ءوزىڭ،
مەندىگىڭنەن، اسەر ەتپەس جۇرتقا ءسوزىڭ.
دۇنيە مالىن تولا بەردىم، تويماس كوزىڭ،
ساراڭداردى توزاققا سالدىم، مىنە» –
دەپ، بارلىعىمىزعا دا اللا اتىنان ەسەرتۋ جاسايدى.
ۇلى جاراتقان ساعان (ماعان دا) زالىمداردى ايىپتاما، ول مەنمەندىكتەن تۋىندايتىن قىلىق دەيدى. ولاردى ايىپتاساڭ ءوزىڭ زالىم. ولاردى زالىمدىققا مۇمكىن جاراتۋشىنىڭ ءوزى يتەرمەلەپ وتىرعان بولار.
بۇل ءسوز ارقىلى بىرەۋدى عايباتتاۋدىڭ ءوزى زالىمدىق قاسيەت ەكەنىن، مەنمەندىكپەن جۇرتقا ءسوزىڭ وتپەيتىنىن، مالعا پەندەنىڭ كوزى تويمايتىنىن، ولاردى ەرتەڭ نە كۇتەتىنىن اللا اتىمەن حالىق قۇلاعىنا جەتكىزگەن. بابامىز بۇل حيكمەتتە ناداندارعا قاتتى شۇيلىگەدى.
ناداندارمەن وتكەن ءومىر توزاق قاتار،
نادان بارسا، توزاق ودان بولار ازار.
نادانداردان توزاق تا قورقادى ەكەن. دانىشپان بابامىزدىڭ وسى سوزىنەن كەيىن-اق بىزگە الەمدى ناداندار باسقارىپ وتىرعان جوق پا ەكەن دەگەن وي كەلەدى. ءولى نادانداردان توزاق قورىقسا، ءتىرى نادانداردان تورىققان احمەت بابامىز جەر استىنا ءتۇسىپ كەتەدى.
جەر استىنا قاشىپ كىردىم نادانداردان،
قولىم جايىپ دۇعا تىلەيىن ماردانداردان.
عۇرىپ جانىم ءجۇز ساداقا دانالاردان،
دانا تاپپاي جەر استىنا كىردىم، مىنە.
نادان اتالاتىندار بۇ زامان ادامدارىنا دا وڭاي تيمەيتىن بولسا كەرەك. ولاردان كەزىندە اباي دا تورىققان سەكىلدى. اقىل – ولار ءۇشىن ارام دەپ تۇجىرىمدايدى.
نادانعا ارام – اقىلدى قۇلاققا ىلمەك،
بۇل سوزدەن ەرتەگىنى تەز ۇيرەنبەك.
راس ءسوزدىڭ كىم بىلەر قاسيەتىن،
اقىلسىز شىنعا سەنبەي، جوققا سەنبەك.
ءبىز بۇل جەردە ياسساۋي دانىشپاننىڭ نادان دەپ وتىرعاندارى كىم ەكەن دەپ وزىمىزگە سۇراق قويدىق. جاۋاپ بىرەۋ سەكىلدى. و كىسىنىڭ سوزىندەگى ناداندار – قۇداي مەن جاراتىلىس زاڭدىلىعىن قابىلدامايتىندار، قۇدايدان دا، تابيعاتتان دا راحىم كۇتپەيتىندەر، وزىنە قاجەتتى ءوز قولىمەن جاساپ الاتىندار بولسا كەرەك. ولارعا ۇگىت تە جۇرمەيدى، سەبەبى ولاردىڭ ءوز تۇسىنىگى بار. ولارعا كۇش تە كورسەتە المايسىڭ، ويتكەنى كۇش تە سولاردىڭ قولىندا.
ءبىراز وقۋشىلار بۇل شۋماقتى وقىپ وتىرىپ قوجا احمەت ناداندارىنىڭ قاتارىنا جاي ساۋاتى از ادامدار مەن وقۋى از پەندەلەردى دە قوسىپ جىبەرۋى مۇمكىن. ءبىز سول ويدان ساقتاندىرعىمىز كەلەدى.
– قىمباتتى انەكە! ءبىز «ولمەي تۇرىپ ءول» دەگەن ءسوز تىركەسىن بۇرىن ەستىمەگەن سەكىلدىمىز. ءسىز وسى حيكمەتتەردى قازاق تىلىنە اۋدارا ءجۇرىپ وسى سوزگە ءمان بەرگەن بولارسىز دەپ ويلايمىن. سوندا «ولمەي تۇرىپ ءولۋ» دەگەن قانداي ارەكەت؟
– سايىن! سەن بابامىزدىڭ:
اقىلعا ەرسەڭ، كورستاننان حابار العىن،
مەندە سولاي بولارمىن دەپ عيبرات العىن.
«ولمەي تۇرىپ ءول» ءحاديسىن عامال قىل دەپ،
بۇل حاديسكە عامال قىلىپ ءولدىم، مىنە،
دەيتىن شۋماعىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرسىڭ عوي. بۇل سۇراققا جاۋاپ قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ جەر استىنا تۇسكەن قىلىعىنان ىزدەگەن دۇرىس بولار دەپ ويلايمىن.
– بۇل ءسوز ماعىناسىن بابانىڭ ارەكەتى ارقىلى ءتۇسىن دەيسىز بە؟ ءيا، سولاي ەكەن-اۋ! احمەت بابامىز ولمەي تۇرىپ ولگەن پەندە ەدى عوي. دەمەك بۇل ءسوز تىركەسى ءوز قولىڭمەن ءوز ءتانىڭنىڭ سۇرانىسىن ءولتىرۋ، بۇ ءدۇنيادان باز كەشۋ. سوندا ولاردىڭ، اللاسىنا بەت بۇرعان پەندەلەردىڭ، تانىندەگى پەندەشىلىك سۇرانىسى ازايماق. ال جاندارىنىڭ اللاسىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى ادام تىرلىگىنە باسشىلىق ەتپەك.
سودان بارىپ ادام ناعىز ادام قالپىنا جاقىندايدى. سودان بارىپ رۋحاني اسىلدانادى.
رۋحاني اسىلدانۋ دەگەنىمىز ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ول – ادامزاتتى ءوز باۋىرىنداي جاقسى كورە ءجۇرىپ، ءوز ۇلتىنىڭ ۇلى بولىپ قالا ءبىلۋ. بۇنداي سەزىمگە يە بولا العاندار سول سەزىمدەرى ارقىلى وتانىنا دەگەن، ءوز تۋعان حالقىنا دەگەن ەرەكشە ساعىنىش قا يە بولماق. تۋعان جەر ادامدارىن، تۋعان جەردى ارداق تۇتپاق.
تۋعان جەرىم – قۇتتى جۇرت تۇركىستاننان،
باۋىرىما تاستى ۇرىپ كەلدىم، مىنە.
بۇل قوجا احمەت ياسساۋي بابامىزدىڭ ءسوزى، ونىڭ ساعىنىشى.
سول ۋاقىتتا بارىپ ادام تاۋبەسى ەسكە تۇسەدى، ءناپسى مەن بايلىققا ماساتتانۋ اتتى سەزىمدەردى شەكتەي الار قاسيەتتەرگە يە بولماق. باق پەن تاققا ماساتتانۋ سەزىمىن شەكتەي الاتىن بولادى.
بارلىق كۇنالارىمنان ءتاۋبا قىلدىم،
ماستانىپ ءجۇرىپپىن، ەندى ودان ايىقتىم.
دەمەيمىن مەنى جاننان ايىرما،
سوڭىندا يمانىمنان ايىرما.
الپىس ۇشتە سۇننەت بولدى جەرگە كىرمەك،
راسۋل ءۇشىن، ەكى عالامدى جوق دەپ بىلمەك،
عاشىقتاردىڭ سۇننەتى عوي ءتىرى ولمەك،
ەستىپ، ۇعىپ جەرگە كىردى قۇل قوجا احمەت.
بۇل جەردە وقۋشىلارىمىزعا ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر نارسە، «عاشىقتىق» ءسوزىنىڭ تۇسىنىگى. قوجا احمەت ياسساۋي ءوزىن اللا تاعالانىڭ قۇلىمىن دەپ مويىندايدى، ماقتانىش تۇتادى جانە بار ماحابباتىن، عاشىقتىق سەزىمىن تەك قانا اللاعا باعىشتايدى.
حيكەمەتتەگى ءجيى كەزدەسەتىن جانە «عيشق» دەگەن ءبىر ءسوز بار. ول جاي ءسوز ەمەس ادام سەزىمى، ادامنىڭ تەك قانا ۇلى جاراتۋشىعا شىن عاشىق بولعان ۋاقىتىنداعى سەزىمى. «عيشق» – ادامنىڭ اللاعا دەگەن تويىمسىز ماحاببات سەزىمى دەپ تۇسىندىرەدى، انۋاربەك مىرزا.
جاننان كەشپەي، عيشق سىرىن ءبىلىپ بولماس،
مالدان كەشپەي، مەنمەندىكتى قويىپ بولماس،
ۇياتشىل بولماي، جالعىز ءوزىن ءسۇيىپ بولماس،
ونداي عاشىق ەل كوزىنەن تاسا بولار.
دەمەك، جاراتۋشى جولىنا جاندى قۇربان ەتپەي (جاندى قۇربان ەتۋ دەگەندى ءولۋ دەپ تۇسىنبەڭىز) عيشق سىرىن ءبىلىپ بولماس دەيدى. ادامدى مەنمەن ەتەتىن – بايلىق پەن بيلىك. دەمەك دۇنيە مەن مالدى، استىنا باسقان تاعىن ءوزىنىڭ كىسىلىگى دەپ باعالايتىندار ولاردان قول ۇزبەي مەنمەندىگىنەن دە قۇتىلا المايدى ەكەن.
عيشق باعىن بەينەتتەنىپ كوگەرتپەسەڭ،
قورلىق كورىپ، سۇم ءناپسىڭدى ولتىرمەسەڭ،
اللا دەۋمەن ىشكە نۇردى تولتىرماساڭ،
وللا-ءبىللا، سەندە عيشق نىشانى جوق.
اللاعا دەگەن تويىمسىز ماحاببات (عيشق) وڭايلىقپەن جۇرەككە ورنىقپايتىن سەزىم بولسا كەرەك. ول ءۇشىن ۇزاق بەينەتتەنۋ قاجەت ەكەن. ءناپسىنى ءولتىرۋ، نەمەسە ءناپسى سەزىمدەرىندەگى قۇشتارلىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن دە ءبىراز قورلىقتى باستان وتكىزۋ كەرەك دەلىنەدى. سولاردى ورىنداعاندا اللا دەگەن نۇر ىشكى سارايىڭدى جارىق ەتەر، ايتپەسە سەندە ماحابباتتىڭ دا (اللاعا دەگەن), عيشقىنىڭ دا (اللاعا دەگەن تويىمسىز ماحاببات) ءوزى تۇگىل نىشانى دا بولۋى مۇمكىن ەمەس دەيدى.
قيامەتتىڭ ءبىر كۇنى ەلۋ مىڭ جىلشا بولار،
بۇل دۇنيە ەسەبىمەن ءبىل، قانشا بولار.
قيامەتتە جەتپىس مىڭ جىل وتتا قالار،
ءتاۋبا قىلعان قۇلدار كۇيمەس كەزدەرى بار.
بۇل دۇنيە ەسەبىمەن ءبىل، قانشا بولار، دەپتى عوي، بابامىز. ەرتەڭگى كۇن كۇناھارلار ساناتىنا ەسەپتەلىپ توزاق وتىندا جازا وتەيتىن كۇن تۋسا دوزاق وتىندا قانشا جىل ازاپ شەگەتىنىمىزدى ەسەپتەپ شىعارىپ كورەلىك.
كۇناھار پەندەلەردىڭ تامۇق وتىندا جازاسىن وتەۋ مەرزىمى:
و جاقتىڭ ءبىر كۇنى – بۇ جاقتىڭ 50000 جىل بولاتىن بولسا، قيامەت جازاسىنىڭ ۇزاقتىعى 70000 جىل بولسا:
375 كۇن ح 50 000 ح 70 000 = 1 312 000 000 000 كۇن.
ماڭگىلىك ماعىناسىنا اقىل جەتكىزە الاتىن، شەكسىزدىك شاماسىن تۇسىنە الاتىن عالىمدارعا 1تريليون 312 ملرد. كۇن ء(بىزدىڭ كۇنىمىزدىڭ ەسەبىمەن) ماڭگىلىك پەن شەكسىزدىككە سالىستىرعاندا ونشا ۇزاق ۋاقىت ەمەس بولار. بىراق تامۇق وتىندا سونشاما كۇن ازاپ شەگۋ ادام زارەسىن الاتىن سان ەمەس پە؟..
ساقتاي كور، اللا تاعالا…
قوجا قوجا احمەت ياسساۋي بابامىزعا سەنۋگە بولا ما؟
بولمايدى دەپ ەشكىم ايتا الماس…
ولاي بولسا، بىردەن جۇماققا جول تۇسپەسە… 1 312 000 000 000 كۇن…
ساقتاي گور، بىزدەردى جاراتقان…
وزىمىزدە ساق بولالىق پەندەلەر…
1تريليون 312 ملرد. كۇن تامۇقتا وتىرعانشا ءوزىمىزدىڭ قامشى سابىنداي عۇمىرىمىزدى ۇلى جاراتۋشىعا جالىنىنا ءجۇرىپ، ادامگەرشىلىك پەن، مۇسىلمانشىلىق جولىنا ەڭبەك ەتە وتكىزگەن دۇرىس بولار…
بابامىز 30-شى حيكمەتتە توزاق پەن جۇماقتى ايتىستىرىپ قويىپتى.
توزاق ايتار: – مەن ارتىق، مۇنافىقتار مەندە بار،
مۇنافىقتار موينىندا وتتان ەسكەن كىسەن بار.
پەيىش ايتار: — مەن ارتىق، ديدار كورمەك مەندە بار،
كورسەتۋگە ديدارىن راحيم اتتى راحمان بار.
ءبىز بۇل ايتىستىڭ تەك قانا ەكى سويلەمىن سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز. وسى ەكى سويلەمنىڭ ءوزى ويلى جاندى ءبىر قورتىندى شىعارۋعا يتەرمەلەر دەپ دامەتۋگە بولار.
35 – حيكمەتتەن
اۋليەلەر ايتقان ۋادە كەلدى بىلەم،
قيامەتتىڭ كۇنى جۋىق بولدى، دوستار.
ەستى قۇلدار بولعانىن ءبىلدى بىلەم،
ەل-جۇرتتان مەيىر-شاپقات كەتتى، دوستار.
ۇلكەن-كىشى جارانداردان ادەپ كەتتى،
قىز-كەلىنشەك، نازىك جاننان ۇيات كەتتى.
«ۇيات باردا يمان بار» – دەپ راسۋل ايتتى،
ارسىز قاۋىم، عاجايىپتار بولدى، دوستار.
مۇسىلمان مۇسىلماندى باردى ولتىرۋگە،
تەرىس كورىپ حاق جولىن بۇزدى مۇلدە.
ءمۇريد ءپىردىڭ قاراماي بەت-جۇزىنە،
عاجاپ سۇمدىق زامان بولدى، دوستار.
دۇنيەسى مول ادامدا جومارتتىق جوق،
پاتشالاردا، ۋازىرلەردە ادىلەت جوق.
دارۋىشتەردىڭ دۇعاسىندا قابىلەت جوق،
ءتۇرلى بالە حالىق ۇستىنە جاۋدى، دوستار.
اقىر زامان عالىمدارى زالىم بولدى،
قوشامەت ەتۋشىلەر عالىم بولدى،
حاقتى ايتقان دارۋىشكە قارسى بولدى،
عاجاپ سۇمدىق زامان بولدى، دوستار.
قيامەت كۇنى جۋىق جەتتى، قالعانى جوق،
قۇل احمەتتىڭ ايتقانىنىڭ جالعانى جوق،
ول وزىنە ءبىر ناسيحات ايتقانى جوق،
ناسيحاتتى حالىققا ايتىپ كەتتى، دوستار.
انەكە! بابامىز وسى حيكمەتىندە ادام مىنەزدەرىنە قاتتى شۇيلىككەن ەكەن. قازىرگى زاماندى ءوزىڭىز كورىپ كەتتىڭىز. بۇرىن جىلدامدىق اتتى ولشەمدى «جەلدەن جۇيرىك جانۋار» دەپ باعالايتىن بولسا، بۇ زاماندا «دىبىستان جىلدام»، «ساۋلەدەن جىلدام» دەگەن تۇسىنىكتەر پايدا بولدى. وتكەن مىڭ جىلدىق اراسىندا ادامزات قوعامىنىڭ عىلىمداعى تابىسى، اشقان جاڭالىقتارى ماقتانارلىقتاي. ال جەكە ادامداردىڭ كىسىلىك قاسيەتى ونشالىقتى وزگەرمەگەن سەكىلدى. بۇل قالاي؟
– سايىن! 35-ءشى حيكمەت التى شۋماق سوزدەن تۇراتىن ەدى. سەن سونى تۇگەل كوشىرىپسىڭ. بۇل بابا ويى بۇدان مىڭ جىل بۇرىنعى ايتىلعان ءسوز ەمەس، ءدال بۇگىن ايتىلعان ءسوز سەكىلدى. مۇمكىن كەلەسى مىڭ جىلدىقتا دا بۇل حيكمەت سوزدەرىن بۇگىنگىدەي تۇسىنىكپەن قابىلدايتىن بولار.
– سەبەبى؟
– سەبەبى نە دەيسىڭ بە؟ جاڭاعى ءوزىڭ ايتقان «جەلدەن جۇيرىك» اتتى جىلدامدىق ساعاتىنا 50-60 شاقىرىم جوباسى بولسا، قازىرگى زىمىرانداردى ەسەپكە الماي ۇشاق جىلدامدىعىنىڭ جوباسى ساعاتىنا 1000 شاقىرىم ەكەنىن ەسكە تۇسىرەلىك. شىڭعىس حان زامانىندا كۇندىك جەرگە بەكەتتەر ورناتىپ، ات اۋىستىرىپ تىنباي شابۋىل سالىپ حابار جەتكىزەتىن بولعان. ويلاپ قاراساق سولاردىڭ جىلدامدىعى ساعاتىنا ورتا ەسەپپەن 30-40 شاقىرىمعا جۋىق بولار. ال بۇگىنگى تەلەفوندار ءبىر سەكۋندتا الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنەن دە حابار الىپ بەرە الادى.
– سولاي. زامان وزگەرگەن. تەحنيكا زامانى كەلگەن.
– بىراق ادام وزگەرمەگەن. ادامنىڭ بىلىگى ۋاقىتقا بايلانىستى وزگەرىپ تۇراتىن بولعانمەن قۇلىعى وزگەرمەيتىن سەكىلدى. قوجا احمەت ياسساۋي بۇل حيكمەتىندە نەگىزىنەن ادام قۇلقى تۋرالى وي قوزعاپ وتىر. مىڭ جىلدىقتاردى سالىستىرىپ قاراساق، ادام قۇلقىنا مىڭ جىلدىق تۇك بولماي قالىپتى. ياسساۋي ءوز زامانىندا ادامداردان ادەپ كەتتى، قىز-كەلىنشەك ۇياتتى جوعالتتى، ۇيات بار جەردە يمان بار ەدى، قاۋىم ارسىزدانىپ بارادى دەپ ۋايىم ايتادى. مۇسىلمان مۇسىلماندى ولتىرەتىن بولدى، شاكىرت ۇستازىن مەنسىنبەيتىن زامانعا كەزدەستىك دەپ تاڭ قالادى. بايلاردا جومارتتىق جوق، اكىمدەردە ادىلەت جوق دەپ نازىرقايدى. دارۋىشتەر مەن مولدالار دۇعاسى قابىل بولمايتىن بولدى، حالىققا پالە جاۋدى دەيدى. اقىر زامان عالىمدارى زالام بولدى، سولاردى جاقتاعاندار عالىم بولدى دەيدى. سونداي سۇمدىق زامان بولدى دەيدى.
– بابامىز ادامدار قۇلقىنىنان قاتتى تورىققان با، قالاي ءوزى؟
– يە، سولاي سەكىلدى. ول كىسى مەن بۇ ناسيحاتتى وزىمە ەمەس، حالقىما ايتىپ وتىرمىن دەپتى.
– ويلانىپ قالدىڭىز عوي. سونىمەن؟
– شىندىعىندا دا ۋاقىت ادامنىڭ بىلىگىن جەتىلدىرە العانمەن قۇلىعىن وزگەرتە المايتىن سەكىلدى.
انەكە! ءدال تاۋىپ ايتتىڭىز! ادامزات پەندەسىنىڭ باسىنداعى بارلىق قايعى-قاسىرەت سودان بولار. اللا تاعالا ادام قۇلقىن وزگەرمەيتىن ەتىپ جاراتقان با ەكەن، سوندا؟
– جوق ولاي ەمەس. بار پالەنى ۇلى جاراتۋشىعا اۋدارا سالىپ، زالىم نيەتتى ادامدارىڭدى قۇتقارىپ الماقسىڭ عوي، شاماسى. سۇيىكتى اللامىز ءناپسى مەن قۇلىقتى جەڭسىن دەپ ادامعا سانا بەرگەن. سول سانانى ادام پەندەسى ءوز پايداسىنا قالاي دۇرىس اسىرۋدى ويلانار ەمەس. مۇحاممەت پايعامبار مەن ياسساۋي سەكىلدى عۇلامالار جول كورسەتەدى. ادام قوعامى بارشاعا ادىلەتتى قوعام ورناتسا ەكەن دەيدى. بىراق ولار ويىنا ءازازىل شايتاندار مەن ادام شايتاندارى قارسى كۇرەسەدى. ۇلى حاديستەر مەن حيكمەتتەردى ەل پايداسىنا اسىرماۋ ءۇشىن جانىن سالادى. ولار كوبىنە جەڭىسكە جەتىپ كەلەدى.
جاي ادامدار بولسا بۇل ماسەلەدە بارلىق ۋاقىتتا ەنجارلىق كورسەتۋدە. ولار اقىلدىنىڭ ەمەس ايقايشىنىڭ سوڭىندا.
– ەندى نە بولادى؟ سوندا بۇنى تۇزەتۋگە تاعى دا مىڭداعان جىلدار قاجەت بولعانى ما؟
– بۇل ماسەلەنى ىسكە اسىرۋعا ۋاقىت ەمەس، باسقا نارسە كەرەك. اۋەلى بار الەمدى باعىندىرار ادامگەرشىلىك زاڭى كەرەك. سول زاڭدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بار الەم ءسوزىن تىڭدايتىن ەر كەرەك. شايتاندار مەن ازعىرۋشىلار سوزىنە ەرمەيتىن، ءادىل زاڭىنا باعىناتىن، ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىن ەر سوڭىنا ەرەتىن ەل كەرەك.
– بۇل ويلاردى بىزدەردەن دە بۇرىن تالايلار ايتقان بولار…
– ايتا بەرسىن. ايتۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز، تاعى دا ايتامىز…

سايىن نازاربەك

باسى. جالعاسى بار

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان