اسىل مۇرا

ءماۋلانا شامسۋددين مۇحاممەد رۋجي

ءماۋلانا رۋجي ءماۋلانا ساعدۋددين قاشقاريدىڭ ءىزباسارلارىنان بولعان. بىرنەشە جىل عيراتتىڭ جاميع-مەشىتىندە شاكىرتتەردى حاق داعۋاتىنا شاقىرعان. عيرات شاھارىنىڭ قۇبىلا تۇسىندا توعىز فارساح قاشىقتىقتا ورنالاسقان رۋج اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.

ول كىسى 820 جىلدىڭ (قىركۇيەك 1487) شاعبان ايىنىڭ ورتاسىندا بارات تۇنىندە تۋىلعان. ريۋاياتتار بويىنشا ونىڭ اناسىنىڭ بەس جاسقا تولعان ءبىر ۇلى شەتىنەپ سول وقيعا ونىڭ جانىنا قاتتى باتقان ەكەن. سول ءتۇنى تۇسىندە پايعامبارىمىزدى (س.ا.ۋ.) كورىپ، ول كىسى: «قام جەمە، ءدىلىڭدى حوش ۇستا. حازىرەتى حاق تاعالا ساعان ءبىر داۋلەتتى، عۇمىرلى بالا بەرەدى» – دەپتى. وسىدان سوڭ ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ءماۋلانا مۇحاممەد تۋىلادى. وعان اناسى ءاردايىم «ماعان ءسۇيىنشى رەتىندە بەرگەن پەرزەنت سەنسىڭ» – دەيدى ەكەن.

ءماۋلانا شامسۋددين حازىرەتى كىشكەنە كۇنىندە وڭاشا جۇرەتىن، ءوزى قۇرالپى بالالارمەن ارالاسپايتىن بولىپتى. اكەسىنىڭ ۇيىندە وزىنە ءبىر ارنايى حىلۋەتحانا ىستەپ الىپ كوپ ۋاقىتىن سوندا وتكىزەدى ەكەن. ونىڭ اكەسى مەن اتا-بابالارى ساۋداگەر، كەرۋەن جۇرگىزگەن بايلار بولعان. بارلىعى دا تۇرمىس-تىرشىلىگىندە ساۋدانى كاسىپ قىلعان. ءماۋلانا ەشقاشان اتا كاسىبىنە مويىن بۇرماعان.

ول كىسى ءوزى جايىندا بىلاي دەيدى: «اردايىمعى ارمانىم پايعامبارىمىزدى (س.ا.ۋ.) تۇسىمدە كورۋ ەدى. ءبىر كۇنى ۇيگە كىرسەم شەشەم تابىنداس ءبىر توپ ايەلدەرمەن ءبىر كىتاپ وقىپ وتىر ەكەن. مەن ولاردىڭ ماجىلىستەرىنە قوسىلدىم. تىڭداسام انام ءبىر دۇعا وقىپ جاتىر ەكەن. كىمدە-كىم ول دۇعانى جۇما كۇنى تۇندە بىرنەشە رەت وقىپ جاتسا ءسوزسىز پايعامبارىمىزدى (س.ا.ۋ.) تۇسىندە كورەدى دەلىنگەن. مۇنى ەستىگەن سوڭ مەنىڭ ارمان، تىلەگىم ارتا ءتۇستى. ايتقانداي سول ءتۇن جۇما ءتۇنى ەدى. مەن شەشەمە «مەن بۇگىن تۇندە وسى دۇعانى وقيىن، مۇمكىن تىلەگىم ورىندالار» دەدىم. ول كىسى: «بار، ورىندا مەن دە وقيىن» دەدى. سودان ءوزىمنىڭ حىلۋەتحاناما بارىپ كىتاپتا جازىلعان شارتتار بويىنشا وقي باستادىم. سونداي-اق بىرەۋلەردەن كىمدە-كىم جۇما تۇنىندە ءۇش مىڭ سالاۋات ايتسا حازىرەتى پايعامباردى تۇسىندە كورەدى دەگەندى ەستىگەن ەدىم. مۇنى دا ىستەدىم. وسىلاي ءتۇن ورتاسىنا جاقىندادى. كەيىن باسىمدى جاستىققا قويىپ ۇيقىعا كەتتىم.

ءتۇس. تۇسىمدە ءوز ءۇيىمىزدىڭ ەسىگىنەن ىشكە كىرىپپىن. شەشەم سىپانىڭ شەتىندە تۇر ەكەن. مەنى كورە سالا «بالام، نەگە كەش كەلدىڭ؟ مەن سەنى كۇتىپ وتىرمىن. شىنىندا دا، حازىرەتى پايعامبار (س.ا.ۋ.) ءبىزدىڭ ۇيگە كەلدى. ءجۇر، سەنى ونىڭ شاراپاتتى قۇزىرىنا الىپ بارايىن» دەپ، مەنى قولىمنان ۇستاپ سىپانىڭ ەكىنشى شەتىنە جەتەلەدى. قاراسام پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) سىپانىڭ شەتىندە ارقاسىن قۇبىلا تاراپقا بەرىپ وتىر ەكەن. سونداي-اق ول كىسىنىڭ توڭىرەگىندە كوپ ادامدار جايعاسقان. تاعى ءبىر توپ جاماعات القا قۇرىپ تۇرەگەپ تۇر. حازىرەتى ەلشى (س.ا.ۋ.) الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە حات-حابار جىبەرىپ جاتىر ەكەن. پايعامباردىڭ الدىندا ءبىر كىسى وتىر. حازىرەتتىڭ بۇيرىعىمەن ءاربىر حاتتى سول جازىپ جاتىر. مەنىڭ اڭداۋىم بويىنشا ول تاڭىرلىك عۇلامالاردان تاقۋالىق پەن دىندارلىقتا ءوز زامانىنىڭ بىرەگەيى بولعان ءماۋلانا شارافۋددين وسمان ەدى. بۇگىندە مازارى اۋليەلەر مەن جالپى حالىقتىڭ زيارات جايىنا اينالعان.

انام مەنى ونىڭ قۇزىرىنا الىپ باردى. ول كىسى بىزگە نازار اۋدارا قويمادى. ونىڭ جۋىق ارادا بوساي قوياتىنىنا شۇبالانعان انام پايعامبارىمىزعا بارىپ «يا، راسۋلۋللا، داۋلەتتى، عۇمىرلى پەرزەنت ۋاعدا ەتكەن بولاتىنسىز. بۇل سول بالا ما، جوق پا؟» دەپ سۇرادى. حازىرەتى پايعامبار مەن تاراپقا نازار تاستاپ جىميىپ «ءيا، بۇل سول پەرزەنت» دەدى. سودان كەيىن  ءماۋلانا شارافۋددين وسمانعا قاراپ «بۇل ءۇشىن دە ءبىر حات جاز» دەپ بۇيىردى. ءماۋلانا قولىنا قاعاز، قالام الىپ جازا باستادى. قاراسام ءۇش قاتارداي جازۋ جازدى. ول جازۋلار قۇجات سوڭىنا جازىلاتىن انىقتاما سياقتى ارالارى اشىق، ءبىر-بىرىنەن اجىراپ تۇر ەدى. وتە كوركەم جازۋمەن جازىلعان بۇل حاتتى ءماۋلانا بۇكتەپ مەنىڭ قولىما ۇستاتتى. مەن ول حاتتى قولىما الىپ كەرى قايتتىم. جولدا ءوز-وزىمە سەن حاتتىڭ مازمۇنىن تۇسىنە المايسىڭ. ارتقا قايتىپ مۇنى پايعامبارعا (س.ا.ۋ.) كورسەت. ساعان مازمۇنىن ءتۇسىندىرىپ بەرسىن دەدىم. دەرەۋ ارتقا قايتىپ پايعامبار حازىرەتتىڭ قۇزىرىنا كەلىپ «يا، راسۋلۋللا، بۇل حاتتا نە جازىلعانىن بىلمەيمىن» دەدىم. ول كىسى حاتتى قولىمنان الىپ وقي باستادى. حازىرەتتىڭ (س.ا.ۋ.) حاتتى ءبىر قايتالاپ وقۋىمەن ول ءۇش قاتار جازۋ تۇگەلدەي ويىمدا ساقتالدى. حاتتى بۇكتەپ قايتا قولىما بەردى. مەن تاعى ءبىر نارسە سۇرايىن دەپ وقتالا بەرگەنىمدە كەنەت قۇلاعىما ەسىكتىڭ اشىلعان دىبىسى كەلىپ ويانىپ كەتتىم. قاراسام شەشەم قولىنا شام ۇستاپ ەسىكتەن ىشكە كىرىپ كەلەدى ەكەن. ول ماعان «ەي، مۇحاممەد! ءتۇس كوردىڭ بە؟» دەدى.

مەن: «ءيا، كوردىم» – دەدىم.

ول: «مەن دە كوردىم» – دەپ ءتۇسىن اڭگىمەلەي باستادى. «مەن زۋمۋستاني*  سىپانىڭ شەتىندە تۇر ەدىم. پايعامبار (س.ا.ۋ.) ۇيىمىزگە كەلىپ سىپاعا مۇباراك ارقاسىن قۇبىلا تاراپقا بەرىپ وتىردى. مەن سەنى كۇتىپ تۇردىم. كەنەت سەن ەسىكتەن ىشكە كىردىڭ. مەن سەنى قولىڭنان جەتەكتەپ حازىرەتتىڭ الدىنا الىپ باردىم. ول كىسىدەن «يا، راسۋلۋللا! ماعان ۋاعدا ەتىلگەن پەرزەنت وسى ما؟» – دەپ سۇرادىم. ول: «ءيا، وسى» – دەپ جاۋاپ بەردى. ءبىر كىسى الدىندا جازۋ جازىپ وتىردى. پايعامبار (س.ا.ۋ.) وعان سەن ءۇشىن حات جازۋدى بۇيىردى. ول ءبىر پاراققا ناما جازىپ سەنىڭ قولىڭا ۇستاتتى. سەن ول نامانىڭ مازمۇنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى حازىرەتتىڭ مۇباراك قولىنا بەردىڭ. ول كىسى حاتتىڭ مازمۇنىن وقىپ بەرىپ، ونى قايتا قولىڭا ۇستاتتى».

مەن دە ءدال سول ءتۇستى كورگەنمىن. انام تۇگەلدەي ەجىكتەپ ايتىپ بەردى. ەكەۋىمىزدىڭ ءتۇسىمىز باس-اياعىنا دەيىن ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى جوق ەدى».

ول كىسى ايتادى: «اۋەلدە رۋج اۋىلىندا ەدىم. بويىمدا وسى جولعا ۇندەۋ پايدا بولدى. كەيبىرەۋلەردەن «عيراتتان شىققان ءبىر ءازىز بار ما؟ قىزمەتىنە بارايىن دەگەن ەدىم» – دەپ سۇراستىردىم. ولار شەيح سادريددين ۋاسي اتتى ءبىر ازىزگە يشارات ەتىپ، ونىڭ شەيح زاينۋددين ءحاۋافيدىڭ حالپەلەرىنەن ەكەندىگىن، بۇگىندە سوپىلارعا مۇرشيدتىك، ءىلىم تالاپكەرلەرگە ءتالىم بەرۋمەن شۇعىلداناتىنىن ايتتى. مەن مۇنى ەستىپ شاھار تاراپقا بەت الدىم. شاھارعا كىرمەي جولدا حازىرەتى شەيح زاينۋددين ءحاۋافيدىڭ مازارىنا بۇرىلدىم. شەيح سادريددين سول ۋاقىتتا سول جەردە تۇراتىن. ايتقانداي ءدال ءماجىلىسىنىڭ ۇستىنەن ءتۇستىم. ءبىراز ۋاقىت ماجىلىستەرىنىڭ شەتىندە تۇرىپ، سۇحباتتارىن تىڭدادىم. ەشقانداي اسەر المادىم. ول جەردەن شىعىپ، شاھارعا جول تارتتىم. جولدا حافيز ىسمايىلدى جولىقتىردىم.

راشاحات اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل حافيز ىسمايىل رۋج اۋىلىنان ەدى. ءماۋلانا شامسۋددين مۇحاممەد رۋجيمەن اۋىلداس بولاتىن. حافيز رۋجي اۋەلدە ساعدۋددين قاشقاريعا بارىپ، شاراپاتتى قابىلداۋىندا بولىپ، ول كىسى دۇنيە سالعان سوڭ ءماۋلانا ءابدىراحمان جاميگە جول تارتىپ بۇل ساپاردان ۇلكەن باحرام العان كىسى ەدى.

ءماۋلانا مۇحاممەد رۋجي ايتادى: «حافيز مەنەن «قايدان كەلەسىڭ؟ نە ماسەلەمەن ءجۇرسىڭ؟» – دەپ سۇرادى. مەن وعان جاعدايىمدى ايتتىم. ول ماعان: «ۇلكەن مەشىتكە بار. وندا ءبىر ءازىز بار. كەيدە مەشىتتىڭ دالىزىندە سۇحبات قۇرادى. ونى كور. مەنىمشە ونىڭ سۇحباتى سەندە اسەر قالدىرماي قويماس» – دەدى. ودان بۇل ءسوزدى ەسىتىپ دەرەۋ ۇلكەن مەشىتكە باردىم. ايتقانداي حازىرەتى ءماۋلانا ءبىر توپ ازىزدەرمەن مەشىتتىڭ دالىزىندە ءۇنسىز وتىر ەكەن. مەن ەسىكتىڭ سىرتىندا دۋالعا سۇيەنىپ ولارعا جانە ولاردىڭ ۇنسىزدىگىنە نازار سالىپ، شەيح سادريددين حازىرەتىنىڭ زىكىر القاسى مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ شۋىلىن پىكىر ەتتىم. ءوز-وزىمە ول جانۇشىرۋ مەن مازاسىزدىق نە، مىنا ۇنسىزدىك پەن توزىمدىلىك نە؟ – دەدىم. كەنەت حازىرەتى ءماۋلانا مۇباراك باسىن كوتەرىپ ماعان قاراپ: «ءپىرادار، بەرى كەل» – دەدى. مەن وعان جاقىن كەلدىم. ول كىسى مەنى قاسىنا وتىرعىزىپ، بىلاي دەدى: «مىرزا شاحرۋحتىڭ قۇزىرىندا قىزمەت ەتەتىن قۇلداردىڭ، نە قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرى ءاردايىم مىرزانىڭ الدىنا بارىپ داۋىستاپ «شاح-رۋح، شاح-رۋح» دەسە ادەپسىزدىك، كورگەنسىزدىك بولادى. ال ادەپتىلىك قىزمەتكەردىڭ پاتشا الدىندا، قۇلدىڭ قوجاسىنىڭ قۇزىرىندا بەزەكتەپ، شۋلاماي ءۇنسىز، ونىڭ قىزمەتىنە ءازىر تۇرۋى» – دەپ مىنا ءبايىتتى وقىدى.

ءشۇباسىز نادان، اقىماق ءىسى

زىكىردە ءجونسىز بەزەكتەۋ

ءبىز جاقىن سىرىن تۇسىنبەي

عايىپ پەن ايان سەكىلدى جات ەتەمىز.

مەنىڭ قولىما قاراپ ساۋساعىمداعى جۇزىكتى كورىپ «الدەبىرەۋگە ءبىر قاجەتتىلىك ءۇشىن ءوتىنىپ بارعان ادامنىڭ قولىنىڭ بوس بولعانى ءجون» – دەدى. مەن دەرەۋ قولىمنان جۇزىكتى شەشىپ تاستادىم. حازىرەتى ءماۋلانا ورنىنان تۇرىپ، مەشىتتىڭ ىشىنە كىردى. سول جەردە وتىرعانداردان بىرەۋلەر ارتىنان بار دەپ يشارات ەتتى. مەن ول كىسىنىڭ ارتىنان ىلەستىم. ءبىر جەرگە جايعاسىپ، مەنى قارسى الدىنا وتىرعىزىپ، تاريقات تاعىلىم ەتتى. ول كىسى ماعان بىلاي دەدى: «مەشىت عاجاپ مارتەبەلى جەر. سەن وسىندا تۇرىپ ارەكەت ەت». مەن ول كىسىنىڭ نۇسقاۋىن قابىل الىپ، ايتقانىمەن شۇعىلدانا باستادىم. انام مۇنى ەسىتىپ رۋجدان حازىرەتى ءماۋلانانىڭ قىزمەتىنە كەلىپ ودان تاريقات الدى.

ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ بەس ۋاقىت ناماز وقىلاتىن ءبىر ۇلكەن مەشىتتىڭ كۇمبەزىنىڭ استىندا تاحاججۋد وقىپ «مۋراقابادا» (باقىلاۋدا) وتىر ەدىم. كەنەت ءبىر شىراق سەكىلدى نۇر پايدا بولىپ ول نۇردىڭ ساۋلەسىمەن كۇمبەز شاتىرىن انىق كوردىم. ول نۇر ارتىپ ۇلكەن ءبىر الاۋداي بولدى. كۇمبەزدىڭ ءىشى ونىمەن كۇندىزدەي جارىق تارتتى. بۇل جاعداي ءبىراز ۋاقىت ساقتالىپ تۇردى. ازدان سوڭ تاڭ اتتى. بۇل ماعىنادان مەندە ءبىر ماقتانىش پايدا بولدى. وسى سەزىممەن حازىرەتى ءماۋلانانىڭ ماجىلىسىنە كەلىپ وتىردىم. ول كىسى اشۋلانىپ مەن تاراپقا قاراپ: «سەندە ماقتانىش سەزىمىن كورىپ تۇرمىن. بىرەۋ تازالىق نۇرىن كورۋمەن مۇنشالىقتى استامشىلىققا تۇسەر مە؟! مەن ول كەزدەردە ءماۋلانا نيزامۋددين حامۋش حازىرەتتىڭ قىزمەتىندە ەدىم. تۇندە جۇرگەن جەرلەرىمدە وڭ جاعىم مەن سول جاعىمدا ون ەكى نۇر جارىق شاشىپ قاي تاراپقا جۇرسەم دە مەنىمەن بىرگە ىلەسىپ جۇرەتىن. ەشقاشان وعان كوڭىل اۋدارمايتىنمىن، ونى ەسەپكە المايتىنمىن» – دەدى. ول وسىنى ايتىپ ساباسىنا ءتۇسىپ «وتىرما، تۇر. اۋلاق ءجۇر. بۇل سيپاتپەن مەنىڭ الدىما كەلۋشى بولما» – دەپ مەنى ماجىلىسىنەن شىعارىپ جىبەردى. مەن وكىنىشتى ويمەن سىرتقا شىعىپ، ول جاعداي ءۇشىن اللادان كەشىرىم سۇرادىم. ول استامشىلىقتى بويىمنان كەتىرۋ ءۇشىن قيالي تالپىنىس جاسادىم. اقىرى ءماۋلانا حازىرەتتىڭ وڭ ىلتيپاتىمەن مەنەن ول استامشىلىق زايا بولدى. سول نۇر سەكىلدى ءبىر نۇر اناما دا كورىندى. الايدا انام ودان تۇگەلدەي دارەجە نەسىپ ەتىپ ونى كورۋدەن قيىس ىسكە ۇرىنعان جوق.

سول نۇردى كورگەن كەزدەرىم بولاتىن. ءبىر كىسى ماعان كەلىپ اسا كىشىپەيىلدىلىكپەن جاعىمپازدانىپ، بيازىلىق كورسەتتى. اقىرى مەن ودان «ماعان مۇنشالىقتى كىشىپەيىلدىلىك پەن بيازىلىق كورسەتۋىڭنىڭ سەبەبى نە؟» – دەپ سۇرادىم. ول: «ءبىر ءتۇنى مەشىتتىڭ بولمەسىنىڭ ىشىندە وتىرعانمىن. كەنەت ءبىر كىسى ىشكە كىردى. بولمە تۇگەل نۇرلانىپ جارىق بولىپ كەتتى. قاراسام ءسىز ەكەنسىز. بىلسەڭىز مۇلدەم شام جوق ەدى. قالاي شىعىپ كەتتىڭىز سولاي بولمە قاراڭعى تارتتى» – دەدى. ول كىسى راس ايتقان ەدى.

ءماۋلانا شامسۋددين ايتاتىن: «اۋەلدە حازىرەتى ءماۋلانانىڭ قىزمەتىنە كەلگەنىمدە ۇلكەن قوجالاردىڭ نىسپاتىنىڭ مەندە پايدا بولماعانىنا قاتتى ابىرجۋلى ەدىم. تۇندەردە مەشىتتە باسىمدى ساجدەگە قويىپ زار يلەپ جىلايتىنمىن.

ال كۇندىز مەن شولدالاعا بارىپ، جىلاپ جالبارىناتىن ەدىم. جەتى-سەگىز اي ءحالىم وسىلاي كەشتى. ءبىر كۇنى ءماۋلانا حازىرەتى مەنىڭ قايعىرىپ جۇرگەنىمدى كورىپ،  ماعان بىلاي دەدى: باۋىرىم سەن جىلاۋ مەن جالبارىنۋىڭدى كوبەيت. سەن وسىلاي عانا ءوز ورنىڭا جەتەسىڭ. ويتكەنى بۇل جىلاپ جالبارىنۋدىڭ ۇلكەن اسەرى بار.  مەن دە وسىلاي كوپ جىلايتىنمىن. ول وسى ءسوزىن ايتىپ جاتىپ ماعان بۇرىلىپ قارادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، مەندە ءازىز كىسىلەردىڭ نىسپاتىنىڭ ءبىر اسەرى پايدا بولدى. بۇل نارسەنىڭ پايدا بولعانىنان كەيىن، مەن ءتۇنى بويى جاميع-مەشىتتىڭ كىرەبەرىسىندە كۇزەتىپ وتىردىم. ءتۇن ورتاسى بولعاندا مەنى ۇيقى باستى. ۇيقىمدى كەتىرۋ ءۇشىن ورنىمنان تۇردىم. كەنەت ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ ارتىمدا كۇزەتىپ وتىرعانىن كوردىم. ونىڭ قاشان كەلىپ وتىرعاندىعىن سەزبەگەندىكتەن تاڭداندىم. مەن ونىڭ الدىنا بارىپ وتىرماقشى بولدىم. سوندا ول باسىن كوتەرىپ پالەنشە سەن نەگە قالدىڭ  دەدى. مەن ۇيقىمدى كەتىرۋ ءۇشىن قالدىم دەپ جاۋاپ بەردىم. وسى ءسوزىن ايتىپ جاتىپ ول ماعان ءىلتيپات كورسەتتى. مەندە ءازىز كىسىلەردىڭ نىسپاتى پايدا بولدى.

ءماۋلانا شەيحابۋددين احمەت چۋندي حازىرەتى بىلاي دەيدى: ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ءماۋلانا ساعدۋددين قىزمەتىنە باردىم. ول ماعان بىلاي دەدى: بۇگىن تۇندە  ساراباننىڭ بالاسىنىڭ جانسارايى اشىلدى. ۇلكەن قوجالار نىسپاتىنىڭ ءبىرى پايدا بولىپ، جەتى اسپانداعى پەرىشتەلەر وعان قىزعانىشپەن قارادى.

ءماۋلانا شەيحابۋددين حازىرەتى بىلاي دەدى: ءماۋلانا ساعدۋددين حازىرەتىنىڭ بۇل سوزىنەن مىنانى تۇسىنۋگە بولادى: ساراباننىڭ بالاسى ءماۋلانا مۋحامماد رۋجي. ويتكەنى ونىڭ اكەسى (داۋاباسار) بولعان.

«راشاحات» كىتابىنىڭ اۆتورى ايتادى: ءماۋلانا مۇحاممەد حازىرەتى ايتتى: ۇستازىمىز ءماۋلانا ساعدۋددين حازىرەتىندە ءبىر كۇش بار. ول قاشان دا قالاعان ادامىنا ءازىز كىسىلەردىڭ نىسپاتى شارابىنان ءدام ۇسىنا الادى. جانە ول ءبىر جاعدايدان ءوزىن تۇتا الماي تالىپ قالاتىن ەدى.

ءبىر كۇنى ءماۋلانا حازىرەتىمەن بىرگە ءبىر مەشىتتىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا كەلدىك. شام نامازىنىڭ ازانى ايتىلدى. مەشىتكە كىرىپ، بىرگە ناماز وقىدىق. سول مەشىتتە حاتىم-قۇران اياقتالعان ەكەن. وندا شىراق جاعىلىپ، حافيزدەرمەن بىرگە كوپ ادام جينالعان ەدى. ءماۋلانا حازىرەتى  ءبىر ساپقا كىرىپ، قۇبلاعا قاراپ وتىردى. مەن دە  الدىنا جاقىنداپ، وعان قارادىم. كەنەت ول باسىن كوتەرىپ، جان-جاعىنا قاراپ مەنىڭ قاسىما كەل دەپ ىمدادى. مەن ورنىمنان تۇرىپ ونىڭ قاسىنا باردىم. ول سوندا وتىرعان ەدى. سول كەزدە ول ماعان ءبىر ءىلتيپات كورسەتىپ مەنى ەسىمنەن تاندىردى. ونىڭ ءبىر رەت قاراعانىنان قالاي وتىرىپ قالعانىمدى سەزبەدىم. بىركەزدە ەسىمدى جيناسام، ازانشى قۇپتان نامازىنا قامات ايتىپ جاتىر ەكەن. مەن سوندا وقىلعان قۇران مەن شەرلەردى بايقاماپپىن. حالىقتىڭ كوپتىگىنەن دە حابارىم جوق ەدى.

ول بىلاي دەپ ايتتى: ءبىر كۇنى «ءماسناۋي» كىتابىن وقىپ، جاميع-مەشىتىنىڭ دارەتحاناسىنىڭ الدىندا تۇر ەدىم. كەنەت ءماۋلانا حازىرەتى ەسىكتەن ىشكە كىرىپ، ۇستاپ وتىرعانىڭ قانداي كىتاپ دەپ سۇرادى. مەن «ءماسناۋي» دەپ جاۋاپ بەردىم. ول بىلاي دەدى: «ءماسناۋيدى» وقىپ قويۋدىڭ پايداسى جوق، ونى جۇرەكتە ساقتاۋ كەرەك.

ول بىلاي دەدى: ءبىر كۇنى ءماۋلانا حازىرەتى مەنىڭ حۋجراما كىرىپ، قالتاداعى قۇراندى كورىپ، بۇل قانداي كىتاپ دەپ سۇرادى. مەن مۋسحاف (قۇران) دەپ جاۋاپ بەردىم. ول ماعان: بۇل بەكەرشىلىكتىڭ بەلگىسى. ويتكەنى تاريقاتتى باستاۋشىعا الدىمەن ءنافي جانە يسباتپەن (قايتارۋ جانە دالەلدەۋ) اينالىسۋى كەرەك. ال قۇران وقۋ ورتا بۋىنداعىلاردىڭ ءىسى. ءناپىل ناماز وقۋ ءبىتىرۋشى بۋىنداعىلاردىڭ ءىسى. باستاۋ يەلەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتى قايتارۋ مەن دالەلدەۋ.

ول ايتادى: «مەن ءماۋلانا ساعدۋددينمەن كەزدەسىپ جۇرەتىن كەزدە، كوپ ەڭبەكتەنەتىنمىن. كوپ ارەكەت جاساۋ ارقىلى ءوزىمدى ءازىز كىسىلەردىڭ نىسپاتىنا قوساتىن ەدىم. تۇندەرى ونىمەن تولىق اينالىسۋدان راحات، لازات الۋ ءۇشىن تاڭعا دەيىن وتىرىپ، تىزەمدى جايۋعا ءالىم قالمايتىن ەدى. ەگەر تىزەم الدىنا جاڭعاق نەمەسە بادام سياقتى تاستار شىقسا دا قايتپايتىنمىن. سونشالىقتى بەرىلىپ كەتكەنىمنەن ولاردى الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىگىم بولمايتىن».

ول بىلاي دەدى: «اينالىسۋىمدى باستاپ، مەشىت اۋلاسىندا باقىلاپ مولداسوقىنىپ وتىر ەدىم. كەنەت ءبىر دىبىس ەسىتىلدى. بىرەۋ «ەي، بەيادەپ! قۇلدار پاتشالار ۇيىندە وسىلاي وتىرا ما دەدى. مەن ەسىمدى جيا الماي، ارەڭ دەگەندە ەكى تىزەممەن وتىردىم. تىزەمە تاستار باتىپ قاتتى سىزداتتى. سول كەزدەن قىرىق جىل ءوتتى مىنە مولداسوقىنىپ وتىرمايمىن».

ول بىلاي دەدى: «ءپىرىمىز ءماۋلانا ساعدۋددين حازىرەتى، شەيح باھاۋيددين ءۋمريدى كورۋ ءۇشىن اتپەن كەتىپ بارا جاتقان ەدى. مەن ولاردىڭ الدىندا ەسەككە ءمىنىپ كەلە جاتقان بولاتىنمىن. جولدا قاتتى شولدەدىم. سۋ ىشەتىن مۇمكىندىك تابا المادىم. ءماۋلانا حازىرەتى ماعان قاراپ، شولدەدىڭ-اۋ دەيمىن دەدى. مەن يا دەدىم. ول قالادان شىققاننان بەرى شولدەي بەردىم. ونىڭ سەبەبى سەن ەكەنسىڭ عوي، دەدى.. ءبىراز سۋ ىشكەننەن كەيىن ءشولىم باسىلدى. ءماۋلانا حازىرەتتىڭ دە سۋسىنى باسىلدى. ءسويتىپ ايتىلعان جەرگە جەتتىك. مەن ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ اياق كيىمدەرى مەن اسا تاياعىن الىپ، الىسىراق جەرگە وتىردىم. شەيح ءماۋلانا حازىرەتى سۇحباتتى باستادى. ودان ۇزاق وتىرعاندىقتان سۇحباتىن ەسىتە المادىم. بەكەر وتىرۋ جاقسى ەمەس دەپ، شەيح تاراپقا بۇرىلدىم دا ول جايلى ويلاي بەرگەنىم سول ەدى، شەيح باھاۋيددين:  ەي، سەن نە ىستەپ وتىرسىڭ؟ – دەدى دە كۇلىمسىرەدى.

راشاحات اۆتورى ايتادى:

– مۇنداي دارەجەدە باعىتتالۋ وتە از ەدى، ول ءبىر ءساتتىڭ وزىندە كوبەيمەيتىن. ۇلكەن اسەر پايدا بولىپ،  مەنى ءبىر  كۇش باۋراپ الاتىن. ءتورت-بەس كۇنگە دەيىن ۋاقىت-ۋاقىتىمەن بيىك رۇحقا سەبەپ بولعان كۇش جاۋىپ جاتقان جاڭبىر سياقتى توقتاماي كەلەتىن.

ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ءماۋلانا حازىرەتىنەن سۇرادىم: ءبىر بيشارا شىن جۇرەگىمەن باعىتتالدى. نەگە ونىكى شەكتەلىپ، ونىڭ ءبارىن كوتەرۋگە شاماسى كەلمەيدى. ول ايتتى: سەبەبى ونىڭ ءار دايىم حاق تاعالامەن قاتناسى بار. ءىزباسارلارى وعان باعىتتالعان كەزدە، ونى مەن حاق تاعالا اراسىندا ءبىر توسىق پايدا بار توسىق پايدا بولىپ، تاستالعانشا وندا ءبىر پەردە پايدا بولادى. سوندىقتان ول جالىنىپ-جالبارىنادى.

ول ايتتى: «الدىنعى كەزدە، ءبىر كۇنى جاميع-مەشىتتىڭ ىشىندە، شىعىس سورەسىنە جاقىن جەردە وتىر ەدىم. مەنىڭ اينالىسىپ جاتقان ءىسىم بار ەدى. كەنەت حافيزدەر ورنىنىڭ جانىنان ءبىر كىسى كورىندى. ونىڭ ۇزىن بويى ءۇيدىڭ توبەسىنە جەتەتىن. باسى ءۇندى جاڭعاعى سياقتى كىشكەنتاي، جۇپار ءيىسى كوشەگە تارالاتىن. تىستەرى اپپاق، مويىنى جىڭىشكە ءارى ۇزىن ەدى. مەن ونىڭ تۇرعان جەرىنەن ماعان بۇرىلىپ، جايلاپ جۇرە باستاعانىن كوردىم. كەيدە جىعىلىپ، كەيدە تۋىرلانىپ ءارتۇرلى قيمىل جاسايتىن ەدى. مەن ءوز-وزىمە، بۇل ءداۋ سەنى ءازىز كىسىلەر نىسپاتىنان شەتتەتىپ، ءىسىڭدى بەكەرگە شىعارماقشى دەدىم. مەن تاريقاتقا بار كۇشىممەن بەرىلىپ، تولىعىمەن ءوز ىسىممەن اينالىستىم. ول مەنى وسى حالىمنەن ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ءىس-قيمىلدار ىستەسە دە امالعا اسپادى. قانشا رەت سول جاقتان كەلسە دە مەن وعان بەرىلمەي ءوز ىسىممەن اينالىستىم. اقىرى ول ماعان وتە جاقىن كەلىپ، مەنىڭ بۇل ىسىمنەن قايتپايتىنىمدى كورىپ، جوعارى قاراپ موينىما ءمىندى، اياقتارىن قايىس سياقتى بەلىمە ورادى. مەن سابىرلىق ساقتاپ، مازاسىزدانبادىم. ءبىرازدان سوڭ اياقتارىن بەلىمنەن الىپ، قۇرت سياقتى اۋاعا ۇشىپ عايىپ بولدى. سودان كەيىن ونداي نارسە كورمەدىم».

ول ايتتى: «ءبىر كۇنى تۇندە جاميع-مەشىتتە، قاريلار ورنىنىڭ الدىندا ءبىر ءوزىم اسپانعا قاراپ جاتقان ەدىم. اسپان جۇلدىزدارىن كوكجيەككە ەنىپ، بىردەڭەنىڭ ماعان باعىتتالىپ جاقىن كەلگەنىن كوردىم. ەگەر قولىمدى سوزسام، جۇلدىزدارعا تيەتىن شىعار دەپ ويلادىم. بۇل جاعدايدى كورگەننەن كەيىن مەندە ۇلكەن ءبىر كوڭىل-كۇي پايدا بولدى. مەن ەسىمنەن تانىپ قالدىم. بۇل تاڭعا شەيىن جالعاستى».

ول ايتتى: «ءبىر كۇنى اكەمنىڭ الدىندا وتىرعان ەدىم. ماعان كۇشتى ءبىر حالەت باعىتتالعانىن سەزدىم. ەسىمنەن تانارلىقتاي بولىپ تۇرعانىمدا اكەمە: مەنىڭ ەسىمنەن تانىپ قالۋىم مۇمكىن. قانشا ۋاقىت جاتار ەكەنمىن، باقىلاپ كورىڭىز، دەدىم. وسى ءسوزدى ايتىپ بولىسىممەن ەسىمنەن تانىپ قالدىم. كوزىمدى اشسام، اكەم باس جاعىمدا جىلاپ وتىر ەكەن. مەن وعان نەگە جىلاپ وتىرسىز دەدىم. ول نەگە جىلامايىن، ءۇش كۇننەن بەرى ولىك سياقتى جاتسىڭ. مەن سەنىڭ ومىرىڭنەن ءۇمىتىمدى ۇزگەن ەدىم دەدى. مەن ەسەپتەپ شىقسام ون بەس ۋاقىت نامازى ءوتىپ كەتىپتى. جىلدام تۇرىپ قارىزىمدى وتەدىم».

ول ايتتى: «العاشقى كەزدەرى، ءبىر كۇنى جاميع-مەشىتتە ونىمەن سۇننەت نامازىن وقىپ بولعاننان سوڭ ءوزىمنىڭ (شۇعلىما) ىسىمە كىرىستىم. كەنەت مەنى ءبىر مازاسىزدىق باۋراپ الدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ول حالەت مەندە ماڭگى قالدى. ءار ەكى-ءۇش كۇندە سول حالەت مەندە پايدا بولا باستادى. كۇننەن-كۇنگە ەكى-ءۇش رەت كورىنىپ، ارتىنان كوبەيە باستادى. ءبىر كەزدە توقتاماي كەلىپ، مەن مازاسىزدانىپ تالىپ قالاتىنمىن. كەيىن جاي ازايا باستادى. ونىڭ وزىمدە ازايا باستاعانىن سەزگەن كەزدە، ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ اۋىپ وتۋىنەن قورىقتىم. سول سەبەپتى، مەن ءوز مازاسىزدىعىمدى وعان جەتكىزدىم. ول ايتتى: قورىقپا، ەسىنەن كوپ تانۋ ىشكى دۇنيەنىڭ السىزدىگى. ىشكى جان دۇنيەڭ ءبىرشاما كۇشەيىپ ول حالەت جويىلىپ كەتەدى. ەندى سەزىنۋ سەزىنبەۋگە بايلانىستى. سوندا مەنىڭ دارەجەم ماقام بولدى».

سوپىلىق تەرمينىندە حال حاق تاعالا تاراپىنان بەرىلەتىن دارىن. حاق تاعالا ونى شابىت ارقىلى بەرەدى. ال ءحالدىڭ كەلىپ كەتۋىندە يەسىنىڭ ەركى بولمايدى. قۋانۋ، رەنجۋ جانە ساراڭدىق پەن جومارتتىق سياقتى. ال ءحالدىڭ شارتتارىنىڭ ءبىرى، ول مىندەتتى تۇردە جويىلادى، ونىڭ ورنىنا سول سياقتى ءبىر  ەرەكشە ءبىر كۇيگە ءتۇستىم. دەگەنمەن حال ونىمەن ءجۇرۋشى كىسىنىڭ مۇلكى بولىپ، وندا ورنىعىپ قالسا، ونى ماقام دەيدى. ال ماقام وسى اعىمنىڭ تۇسىنىگى بويىنشا يلاھي دارەجەلەر مەن مارتەبەلەر قاتارىنان بولىپ، ونى ۇستانۋشىنىڭ مۇلكىنە اينالادى. جانە ونىڭ قول استىندا بولىپ، جويىلمايتىن ءبىر دارەجەنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

حال دەپ مىنانى ايتادى. ەگەر ول ۇستانۋشىدان ۇستەم بولىپ، ونىڭ قىزمەتىندە بولماسا جانە ۇستانۋشى كىسىنىڭ بولۋى وعان بايلانىستى بولسا. ال ماقامدى بىلاي دەيدى: ۇستانۋشى كىسى وعان يەلەنىپ، ول سونىڭ قول استىندا بولادى. سول سەبەپتى سوپىلىقتا بىلاي دەگەن ءسوز بار حالدار اللادان بەرىلەتىن دارىن، ال ماقامدار كاسىپ بولىمىنە جاتادى.

ول ايتتى: العاشىندا، ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ امرىمەن عيراتتاعى جاميع-مەشىتىنە بايلانىپ قالعان ەدىم. تۇندەرى تاڭعا دەيىن مەشىت ىشىندە تۇرىپ زارلاپ جىلايتىنمىن. نىسپاتتىڭ پايدا بولماعاندىعىنان باسىمدى مەشىتتىڭ قابىرعالارىنا ۇرعاندىقتان باسىمدا، ماڭدايىمدا جاڭعاق سياقتى جارالار پايدا بولار ەدى. مەن مەشىتتەن ەش ۋاقىتتا شىقپايتىن ەدىم. تەك قانا دارەت الۋ نەمەسە تازالانۋ قاجەت بولعان جاعدايدا شىعىپ تۇردىم. ءبىر كەزدەرى قىرق كۇن شاھار قاقپالارى جابىلىپ قويىلاتىن.

ول كەزدەرى حالىق جاميع-مەشىتكە كوپ كەلەتىن. جۇما كۇننەن باسقا كۇندەرى بۇل نەدەگەن حالىق دەپ سۇرامادىم. سىرتتا نە بولىپ جاتقانىنان مۇلدە حابارسىز بولدىم. قالانىڭ قاقپاسىنىڭ نە ءۇشىن جابىلعانى جايلى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن گۇبىرلەسىپ سويلەسىپ جاتاتىنىن ەستيتىنمىن. ولاردىڭ بىرەۋىنەن «قالا نە ءۇشىن جابىلدى؟» دەپ سۇرادىم. ماعان ادام كورمەگەندەي قارادى دا: «سەن نە اسپاننان ءتۇستىڭ بە؟» -دەدى. مەشىتتە ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن وتىرعاندىقتان تاماق جەمەدىم. اش بولعاندىقتان بويىمنان ءال-قۋاتىم كەتتى. ءبىراز جۇرەك جالعاۋ جاسايىن دەگەن نيەتپەن سىرتقا شىقتىم. مەشىتتىڭ ەسىگىنەن سول اياعىمدى باسىپ شىعا بەرگەنىم سول ەدى، ىشىمنەن ءبىر داۋىس ەستىلدى: «ءبىزدىڭ سۇحباتىمىزدى ءبىر ءۇزىم نانعا ايىرباستاماقپىسىڭ؟».  اياعىمدى قايتا تارتىپ الىپ، بەتىمە شاپالاقپەن تارتىپ جىبەردىم. بەتىمنەن ۇرعانىم سونشالىق، قولىمنىڭ ءىزى ءبىر اپتاعا دەيىن كەتپەدى. ءوز-ءوزىمدى ۇرعاننان كەيىن مەشىتتىڭ ءبىر بۇرىشىنا بارىپ وتىردىم. ءسويتىپ ءوز-وزىمە «ەندى اشتان ولسەم دە تاماق ءۇشىن سىرتقا شىقپايمىن»، دەپ انت ەتتىم. سول كەزدە مەنىڭ بويىمدى توقتىق سەزىمى بيلەپ الا بەردى. سول ساتتە مەشىتكە ءبىر كىسى كىرىپ كەلدى. ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاي الدىما ءبىر دوربا تاماق اكەلدى دە شىعىپ كەتتى. ونىڭ بۇل ارەكەتى مەنى قاتتى قۋاندىردى.

ول ايتتى: «ءماۋلانا حازىرەتىمەن جولىعىپ، وعان قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە ءبىر سۇلۋعا عاشىق بولدىم. مەنىڭ ماحاببات سەزىمىم كۇشەيىپ، سونداي دارەجەگە جەتتى. كوڭىلىمە ول تۋرالى ويلار كەلىپ، باسقا كىسىلەرمەن سويلەسپەي ءتىپتى پىرگە دە بارۋدى، باعىتتالۋدى قويدىم. ماحاباتتىڭ ىستىق سەزىمىنە بولەنىپ، سول كەزدەرى ءماۋلانا حازىرەتىمەن كەزدەسۋگە بارماي قويدىم. ويتكەنى بۇنداي تۇرمەن ونىڭ قۇزىرىنا بارۋعا ۇيالدىم. مەنىڭ قارابەت بولعانىم سونشالىق كەيدە ءماۋلانا حازىرەتىن كورىپ قالسام ءبىر كوشەگە كىرىپ جاسىرىنىپ قالاتىنمىن. مۇنداي حالىمنەن قاتتى ۇيالاتىنمىن. بىراق ول كىسىنى جاقسى كورەتىنمىن. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ءبىر جەردە كەلە جاتىپ ءماۋلانا حازىرەتىن كورىپ قالدىم. قارسى الدىمنان شىعىپ قالدى. جاسىرىنۋعا دا ەشقانداي مۇمكىندىك بولمادى. قوبالجىعانىمنان باسىمدى جەرگە سالبىراتىپ تۇرىپ قالدىم. ۇيالعانىمنان تۇلا بويىم تەرگە مالىندى.  ءماۋلانا حازىرەتى قولىن جەلكەمە قويىپ، ماسناۋيدەن مىنا ەكى ءبايىتتى وقىدى:

سەنىڭ يارىڭ مەنىڭ، ەي حالقاداعى ادام;

كوڭىلىڭدى بايلاعان جەردەن ءبىر ءسات ايىرىلما!

سوندا ول شىن جۇرەگىمەن ماعان ءبىر يلتيپات كورسەتتى، وعان دەگەن ماحابباتىم مەن قۇشتارلىعىم، ىستىق سەزىمىم مەن كوڭىلىم ءماۋلانا حازىرەتىنە اۋىپ ءوتتى».

ول بىلاي ريۋايات ەتەدى: «ءپىرىمىز ءماۋلانا ساعدۋددين قاشقاريدىڭ كەزدەسۋىندە تاشكەنتتىك ءبىر كىسى بار ەدى. ول ءاردايىم ىسىمەن جەكە ءوزى شۇعىلدانعاندى جاقسى كورەتىن. ول دا بىرەۋگە عاشىق بولادى. وعان دەگەن قۇشتارلىعى ونىڭ جاندۇنيەسىن جەڭىپ، ونى وزىنە تارتار ەدى. ول كوپ جۇمىس ىستەپ، التىن مەن سىيلىقتاردى عاشىعىنىڭ وتەتىن جولىنا قوياتىن. باسقا بىرەۋ سىيلىعىن الماۋ ءۇشىن ۇزاقتان باقىلاپ تۇراتىن. عاشىعى وسى جەردەن ءوتىپ سىيلىعىن الادى دەپ ويلايتىن. مەن ونىڭ بۇل ءحالىن كورگەندە بىلاي دەدىم: «سەن قىزمەت ىستەپ، ءبىر نارسە تاۋىپ، ونىڭ جولىنا بار. ول كەلە جاتىپ سەنىڭ قويعانىڭدى بىلمەيدى. بىراق سەن ءبىر جولىن تاۋىپ ونىڭ سەنەن ەكەنىن ءبىلدىرۋ كەرەك. مەن وسىلاي ايتقان كەزدە. ول بيشارا ۋھىلەپ، ىشىنەن عاشىقتىق ءۇنىن توگىپ بىلاي دەدى: سەن نە ايتىپ تۇرسىڭ؟ مەنىڭ بۇل ىستەگەنىم وزىمە ۇنامايدى. مەن بۇل ءىسىم ءۇشىن ودان ەشتەمە سۇرامايمىن». ونىڭ وسى جاۋابىنا قاتتى تاڭىرقاپ، ناعىز ماحاباتتىڭ قانداي بولۋ كەرەكتىگىن تۇسىنگەندەي بولدىم».

ول ايتتى: ءبىر كۇنى ءماۋلانا ساعدۋددين حازىرەتى ماعان بىلاي دەدى: بالەن كىسىنىڭ حال-جاعدايى قالاي بىلەسىڭ بە؟ ول تاڭدانارلىق عالىم ءارى ىزدەنۋشى. الىس ايماقتان عيراتقا ءبىلىم الۋ ءۇشىن كەلگەن. ول ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ كەزدەسۋىندە بولىپ، كەيىن ءىلىم الۋدى تولىعىمەن تاستاپ، ءماۋلانا جالاليددين قاني مەدرەسەسىنىڭ ءبىر بولمەسىندە جالعىز ءوزى تۇراتىن ەدى. ول ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ شاكىرتتەرىمەن ارالاسپاي كوبىنەسە سويلەمەي مۇڭدى بولىپ جۇرەتىن ەدى. مەن ءماۋلانا حازىرەتىنە ونىڭ جاعدايىن بىلمەيمىن -دەدىم. بىلۋىمشە، ول ءاردايىم شۇعىل ءىس-ارەكەت ۇستىندە. ول ماعان بىلاي دەدى: سەن ءبىر كۇنى ونىڭ حالىنەن حابار ال. ونىڭ جاعدايىن انىقتاماعانشا الدىنان كەتپە. مەن دە ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ امىرىمەن سول ءبىلىم ىزدەۋشىنىڭ بولمەسىنە باردىم. ونىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ بىلاي دەدىم: ءسىز حۋجرا اۋلاسىندا جالعىز وتىرىپ، قاتارلاستارىڭىزبەن ارالاسپايسىز. بۇنى قالاي تۇسىندىرەسىز؟ ول بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: مەن بيشارانىڭ باسقا ادامدارمەن قاتىناس جاساۋ قابىلەتىم جوق، اسىرەسە، ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ شاكىرتتەرىمەن ارالاسۋدى جاقتىرمايمىن. سوندىقتان ولارعا ساباق ۋاقىتىندا بارمايمىن. مەن كۇماندانىپ، ارينە ءسىزدىڭ بۇلاي ەتۋىڭىزدە ءبىر سەبەپ بار جانە ءسىز ماعان ونى ايتۋىڭىز كەرەك -دەدىم. ول بۇل ورىنسىز كۇمان، ءسىز اسىرىپ جىبەردىڭىز -دەدى. مەن بۇل جەرگە ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ ايتۋىمەن كەلدىم، مەن سەنىڭ جاعدايىڭدى بىلمەيىنشە سەن مەنىڭ سۇراعىمنان قۇتىلمايسىڭ -دەدىم. ول مەنىڭ سۇراعىمنىڭ كىمنەن ەكەنىن بىلگەن كەزدە ۋھلەپ بىلاي دەدى: مەنىڭ باسىما تاڭ قالارلىق جاعداي كەلدى. سوزبەن ايتىپ ءتۇسىندىرىپ بەرە المايمىن… بىراق قولىمنان كەلگەنشە ايتىپ كورەيىن: ءبىر كۇنى قۇپتان نامازىن جاماعاتپەن وقىپ، حۇجراما*  كەلىپ، ۇلكەن قوجالار تاريقاتىمەن اينالىسىپ وتىر ەدىم. ءبىر ساعات وتكەننەن سوڭ ماعان شەكسىز كوپ نۇر ءتۇسىپ، جان-جاعىمدى وراپ الدى. مەن سول نۇردى كورگەن كەزدە ەسىمنەن تانىپ، تاڭعا دەيىن ەسىمدى جيناي الماي جاتتىم. ال كۇندىز اقشامعا دەيىن وعان بايلانىپ قالعان ءحالىم وسى. ونىڭ جاعدايى ماعان بەلگىلى بولدى. ونىڭ ءسوزى ماعان قاتتى اسەر ەتىپ، كوزدەرىمنەن ەرىكسىز جاس اقتى. مەن ونىمەن قوشتاستىم. ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ مەنەن ونىڭ جاعدايىن انىقتاعانىمدى سۇراماعاندا مەن مىنانى ءتۇسىندىم. ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ ماقساتى، ءوزىنىڭ تاربيەسىندە سول كىسى سياقتى ادامداردىڭ بار ەكەنىن جانە ماعان ۇلگى كورسەتۋ ءۇشىن ءبىلدىرۋ ەكەن.

ءماۋلانا ساعدۋددين حازىرەتىنىڭ اتاسى، قوجا كالان حازىرەتى بىلاي دەيدى: مەن كەيدە اكەمنىڭ امىرىمەن سول ءبىلىم الۋشىعا تاماق الىپ باراتىنمىن. ول ءۇش-ءتورت كۇندە ءبىر تاماق جەيتىن ەدى. ول قولىن تاعامعا تيگىزگەندە ارەڭ تاماق جەيتىندەي ارەكەت ەتەتىن. قوجا قۋتبۋددين حيساري سول ءداۋىردىڭ جومارت كىسىلەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ول سول بالانىڭ حالىنەن حابار الىپ تۇراتىن ءبىر قۇلدى تاعايىنداپ قويعان ەدى. قۇل اركۇنى ۇلكەن قوجالار تاماعىنان وعان ءبىر كەسە ءدامدى تاماقتى مەدرەسەگە جاقسىلىق جاساۋ ماقساتىندا الىپ باراتىن. ءبىرىنشى كۇنى قۇل تاماقتى الىپ باردى. ول قۇلدىڭ جانىندا وتىرىپ، وعان تاماقتى جەگىزەتىن ەدى. ءسويتىپ قۇل بوس كەسەنى الىپ بارىپ، قوجاعا بىلاي دەيدى: ول مولدا ءسىزدىڭ بەرگەن تاماعاڭىزدى جاقسى تابەتپەن جەپ، ءسىزدىڭ ارتىڭىزدان دۇعا ەتتى. قوجا بۇدان ىرزا بولادى. ال قۇل الىپ بارعان تاماعىن كۇندە ءىلىم الۋشىنىڭ امىرىمەن ءوزى جەپ قوياتىن. ونى ولار جاسىراتىن ەدى. شامامەن ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن قوجا مۇنى ءبىلىپ قويىپ، قۇلىنا ۇرسىپ، مەدرەسەگە تاماق جىبەرمەيتىن بولدى.

ءماۋلانا مۇحاممەد رۋجي حازىرەتى بىلاي دەدى: ءبىر كۇنى مەنىڭ اكەم ءماۋلانا حازىرەتىنىڭ قۇزىرىنا كەلىپ وتىردى. مەن ولارعا قىزمەت جاساپ ءجۇردىم. كەنەت اكەم ماعان قاراپ، مۇحاممەد بالەنشەنىڭ كەڭەسىن تىڭدا – دەدى. سوندا ءماۋلانا حازىرەتى: ەي، بالەنشە بۇل سەن بىلەتىن مۇحاممەد ەمەس دەپ جاۋاپ بەردى.

سودان ءبىر حيكايا ايتىپ بەردى: قوجا باھاۋيددين ناقشىباندي حازىرەتىنىڭ اكەسى اۋىرىپ قالىپتى. قوجا حازىرەتى وعان ەكى ءدارۋىشتى قىزمەتشى ەتىپ تاعايىندايدى. قوجا حازىرەتىنىڭ اكەسى ولارعا جامان قارىم-قاتىناس جاسايدى. قوجا حازىرەتى مۇنى بىلگەن كەزدە اكەسىنىڭ توسەگىنە كەلىپ بىلاي دەيدى: ەي، اكە بۇل دارۋىشتەر بىزگە حاق تاعالانىڭ ريزالىعى ءۇشىن كەلگەن. ال ءبىز حاق تاعالانىڭ ريزالىعىن ىزدەپ كەلگەن كىسىلەرگە قۇرمەت كورسەتىپ، قىزمەت جاساۋىمىز كەرەك. نەگە سەن ولارعا جامان قارىم-قاتىناس  جاسايسىڭ؟ قوجا حازىرەتىنىڭ اكەسى بىلاي دەدى: ەي، باھاۋيددين! سەن مەنىڭ اكەم بە ەدىڭ ماعان ناسيحات ەتەتىن. سوندا قوجا حازىرەتى بىلاي دەدى: يا، مەن سىزگە ناسيحات ەتىپ جاتىرمىن. سىرتتاي ءسىز مەنىڭ اكەمسىز، بىراق شىن مانىندە، مەن ءسىزدىڭ اكەڭىزبىن. ءسىز ماعان سىرتتاي تاربيە ءبىردىڭىز، ال نەگىزىندە مەن ءسىزدى تاربيەلەپ جاتىرمىن. قوجا حازىرەتىنىڭ اكەسى بۇل سوزدەردى ەستىگەندە قاتتى وكىنىپ، ءوز قاتەلىگىن مويىندايدى. ويتكەنى ءماۋلانا حازىرەتى بىلاي دەيدى: اكەم قاتتى اسەر الىپ، ماعان قىزمەت ەتۋىمدى ايتپادى. جانە ماعان ءاردايىم قۇرمەت كورسەتىپ تۇردى. مەن وعان قانشاما كىشىپەيىلدىلىك پەن بيازىلىق تانىتسام دا ول ماعان قاراپ قالماي قۇرمەتى مەن ادەبىن اسىرا تۇسەتىن. ول جولدا كەتىپ بارا جاتىپ مەنەن كەيىن جۇرەتىندى شىعاردى. ماعان مەنەن الدا ءجۇر دەيتىن ەدى.

ءماۋلانا حازىرەتى ايتتى: ءازىزىمىز، ءماۋلانا ساعدۋددين قاشقاري حازىرەتىنىڭ قاتتى اۋىرىپ جاتقان كەزىندە، ءبىر كۇنى «سيلسيلاي حالۋاتيادان»*  (تاريقات كىتابى) شەيح مۋزاففار كادكۋني بىلاي دەدى: ءبىر ۇلىق كىسى مۇريدىمەن ءماۋلانانى كورۋگە كەلەدى. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ الگى شەيح ەگەر رۇقسات بولسا، ءوز تاريقاتىمىز تۋرالى ءبىراز ايتىپ بەرسەم – دەدى. ءماۋلانا حازىرەتى وتە ورىندى – دەدى. شەيح پەن الگى ءمۇريدى داۋىستاپ ءبىر شاما سويلەدى، كەيىن ءبىر ءسات تىنىشتالىپ، كۇزەتىپ تۇردى. سوڭ شەيح باسىن كوتەرىپ، ءماۋلانا حازىرەتىنەن سۇرادى: ءسىز سەيىت ەكەنسىز عوي؟ ءماۋلانا حازىرەتى يا دەپ جاۋاپ بەردى. شەيح بۇل ناسابىڭىزدى جاسىرۋعا بولمايدى. ءبىر تاڭ قالاتىن سەيىت ءسىز ءومىرىڭىز بويى سەيىت ەكەندىگىڭىزدى جاسىرعاندىعىڭىز – دەدى. سوندا ءماۋلانا حازىرەتى بىلاي دەدى: اكەم قايتىس بولعاندا بىزگە ءبىر شەجىرە، ناسابناما قالدىرعان ەدى. ونى جۇرتتارعا كورسەتىپ، سەيىتتىگىمدى ايتۋدان ۇيالدىم. ول شەجىرەنى دۋالدىڭ جارىعىنا قويىپ، ۇستىنەن لايمەن سىبادىم. ەگەر مەنەن سۇراسا بۇنى جاسىرمايمىن دەپ نيەت ەتتىم. ءومىر بويى مۇنى ەشكىمگە ايتپاعانمىن. بۇگىن ءسىز سۇرادىڭىز، مەن جاسىرمادىم، وقيعاسىن دا ايتىپ بەردىم. سودان كەيىن شەيحتان مەنىڭ سەيىت ەكەندىگىمدى سۇراۋدان ماقساتىڭىز نە ەدى دەپ سۇرادىم. شەيح بىلاي دەدى: مەن وسى باقىلاۋىمدا مىناعان كۋا بولدىم: حازىرەتى پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) ماعان كورىنىپ، بىلاي دەدى: مەنىڭ ۇرپاعىم ساعدۋددين ءوز مۇريدتەرىنەن ەكى كىسىنى بىزگە ەرتىپ، اۋليەلىك دارەجەگە جەتكىزەدى. ءماۋلانا حازىرەتى جىميىپ، ول حازىرەت دە اسىرىپ جىبەرگەن بولۋى كەرەك – دەدى. سوندا شەيحتىڭ ءمۇريدى بىلاي دەدى: مەنىڭ ۇستازىمنىڭ قۇلاعى دۇرىس ەستىمەيدى. ول حازىرەت وتىز ەكى كىسىنى ايتقان ەدى. شەيح ەكى كىسى دەپ ءتۇسىندى. ءماۋلانا حازىرەتى سەنىڭ ءسوزىڭ راس دەپ، سول ءمۇريدتىڭ العىرلىعىنا جانە زەرەكتىگىنە ادەمى سوزدەر ايتتى. سوڭ ول بىلاي دەدى: حاق تاعالانىڭ كومەگىمەن شاكىرتتەرىمىزدەن وتىز ەكى كىسى اۋليەلىك دارەجەسىنە جەتەدى.

ءماۋلانا مۋحامماد رۋجي حازىرەتى بىلاي دەيدى: ءماۋلانا حازىرەتى وسى ءسوزدى ايتىپ جاتقان كەزدە مەن سول وتىز ەكى كىسىنىڭ ىشىندە بولماي قالسام دەگەن وي كەلدى. ءماۋلانا حازىرەتى مەنىڭ وسى ويىمدى ءبىلىپ، ماعان قاراپ جىميدى. بىراق قولىن كوتەرىپ سەن ولاردىڭ قاتارىنا كىرەسىڭ نەمەسە كىرمەيسىڭ دە دەگەن  جوق.

ءماۋلانا مۇحاممەد رۋجي حازىرەتىنىڭ شەيح ابدۋلكابير يەمەني حازىرەتىمەن بولعان كەزدەسۋى مەن سۇحباتتارىن باياندادىق. تومەندە ول تۋرالى وقيعالار اڭگىمە ەتىلەدى.

سول كەزدەرى ءماۋلانا مۇحاممەد حازىرەتى شەيح ابدۋلكابير حازىرەتىمەن مەككەدە كورشىلەس بولىپ، ول كىسىنىڭ كەزدەسۋلەرىنە ءجيى بارىپ تۇرادى ەكەن. ايتۋىنا قاراعاندا، شەيح ابدۋلكابير حازىرەتى اتاقتى ءارى حارام شەيحتارىنىڭ كوسەمى بولعان ەكەن. سول مۇباراك ولكەنىڭ سەنىمدى ءارى بەدەلدى كىسىسىنىڭ ايتۋى بويىنشا، شەيح حازىرەتى يەمەننەن مەككەگە كەلگەندە ءبىر جىل عيباداتقا ەرەكشە دەن قويعاندىقتان، تاماق تا، سۋ دا ىشپەيتىن ەدى. قارا تاستى تاۋاف ەتۋدى ءبىر ساتتە توقتاتپايتىن. جىل بويى ءتاشاھھۋد وقىلاتىن جەردە وتىراتىن ەدى.

ول بىلاي دەدى: سوندا مەن شەيح حازىرەتىنىڭ سۇحباتىندا بولدىم. ماجىلىسكە ۇلى كىسىلەر كەلگەن ەدى. مەن ساپتىڭ سوڭىندا وتىراتىنمىن. ول ءبىرازدان سوڭ باسىن كوتەرىپ، مەن جاققا قاراپ، ول كىم – دەپ سۇرادى. ماجىلىستە مەنى تانيتىن كىسىلەر ناقشىباندي تىزبەگىندەگى كىسى – دەپ جاۋاپ بەردى. شەيح حازىرەتى بىلاي دەدى: جاقسى، جاقسى بۇلار باقىتقا جەتۋشى ءارى شىنشىل ادامدار. اسىرەسە، شەيح حالىق اۋزىندا وتە ساراڭ كىسى ەدى. كەيدە ول جۋنايد پەن شيبليدان ءبىر نارسەلەردى كوشىرىپ الاتىن ەدى. ەگەر ونىڭ اعىمىنا سايكەس كەلمەسە، «سۋىق ءسوز، قاتە ءسوز»، – دەپ ايتۋشى ەدى.

ريۋايات ەتىلەدى: ءبىر كۇنى شەيح حازىرەتى بىلاي دەدى: مەنىڭ اتام بولاتىن. ول سۋدىڭ ۇستىندە ءجۇرىپ، اۋادا ۇشاتىن ەدى. بىراق تاۋحيد جايىنان مۇلدە حابارسىز بولاتىن.

ءبىر كۇنى ماجىلىسكە عالىمدار مەن شاكىرتتەر جانە قاراپايىم حالىقتان كوپ كىسىلەر جينالعان ەدى. شەيح حازىرەتى ءبىر تاقىرىپ بويىنشا بىلاي دەدى: حاق تاعالا عايىپتى بىلمەيدى. ماجىلىستە وتىرعانداردىڭ كوبىسى بۇل سوزدەن شوشىپ تاڭ قالدى. كوپشىلىك ادامدار قارسىلىقتارىن ءبىلدىردى. ءبىر جاعىنان شەيح حازىرەتى دە بۇل ءسوزدىڭ كەيبىر كىسىلەردىڭ كوڭىلىنە سيماعاندىعىن بايقادى.

ول ءوز ويىنان بىلاي دەدى: حاق تاعالاعا سويلەم نىسپاتى كۋالىك بەرەدى. وعان قارايتىن بولساق عايىپ دەگەن ءسوز جوق. ەگەر عايىپ دەگەن نارسەنى جوق نارسە دەپ قابىلدايتىن بولساق، وندا جوق نارسەنى ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. قۇراندا بەكەرگە «ول عايىپتى ءبىلۋشى زات» دەپ كەلمەگەن. حاق تاعالانىڭ كورە امايتىندىعى سويلەم ارقىلى بەلگىلى بولدى.

راشاحات اۆتورى ايتادى: اقىرعى كۇنى جەكە ءوزىم وتىرعان كەزدە ءماۋلانا مۇحاممەد رۋجي حازىرەتىنەن بىلاي سۇرادىم. ءسىز كەشە شەيح ءوز باعىتىنداعى ويىنان قايتتى دەگەن ەدىڭىز. وسى ويىنان قايتۋىنداعى ونىڭ ماقساتى نە ەدى؟ ول بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: باقىت پەن بولمىس يەسىنىڭ ءوز دارەجەسىن پايدالانۋىندا بارلىق قاسيەتتەر مەن تولىقتىرۋلاردان تازا. ال ءبىر مارتەبەگە ءبىلۋ قاسيەتى قوسىلماسا، وندا ول مارتەبە عايىپتى ءبىلۋشى بولىپ سانالمايدى.

ول ايتتى: شەيح حازىرەتى ەش ۋاقىتتا مال ەتىن جەمەيتىن ەدى. ول مۇلدەم ەت جەمەيتىن. مۇنى ول بىلاي ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن: مەنى قاتتى تاڭداندىراتىنى حالىقتىڭ مىنا كۇيى.  ەكى كوزى جاۋتاڭداپ تۇرعان جانۋاردىڭ تاماعىنا قالايشا پىشاق سالىپ ولتىرەدى؟ ءسويتىپ تۇك بولماعانداي كۇيسەپ تۇرىپ جەيدى.

راشاحات اۆتورى ايتادى: ءماۋلانا مۇحاممەد رۋجي حازىرەتىنىڭ شەيحىنان ناقىل ەتىلەدى: جوعارىدا ايتىلعان سوزدەن مىنانى تۇسىنۋگە بولادى: شەيح سول كەزدە ءابدال ماقامىنا ء(ابدال سۋفيزم اعىمىنداعى ءبىر دارەجە)  جەتكەن ەدى. سول سەبەپتى حايۋانعا زۇلىم جاساۋ، ءولتىرۋ جانە ونىڭ ەتىن جەۋ ءابدال دارەجەسىنە لايىق ەمەس. سوندىقتان دا شىنايى ومىردەگى كورىنىستەردىڭ اعىمىن كورۋ بۇل ماقامدا كوپ كەزدەسەدى.

ول ايتادى: شەيح حازىرەتى ءبىر عاسىر ورازا ۇستاۋشى ەدى. ونىڭ كىشكەنتاي تاباعى بولاتىن. ونىڭ ىشىندە بيداي نەمەسە ارپا ۇنتاعى مەن ءبىر  اعاش قاسىعى بولاتىن ەدى. اۋىز اشار ۋاقىتى كەلگەندە، كەسەنى تاباقتان الىپ، ونىڭ ىشىنە زامزام سۋىن قۇيىپ، ءۇش قۇرما سالىپ، سول قوسىندىدان ءبىر بوتقا شىعاتىن. سونى سۋمەن قارىپ ىشەتىن ەدى. كەلەسى كۇنى دە  سولاي ىستەيتىن ەدى.

مۇحاممەد رۋجي حازىرەتى بىلاي دەيدى. شەيح حازىرەتىنىڭ كەزدەسۋىنەن شىعىپ، مىسىر ەلىنە كەلگەندە، مىسىرداعى كەيبىر ۇلى شەيحتاردىڭ كەيبىرى اتى ايگىلى اۋليەلەردىڭ ءبىرى سوقىر بولىپ قالعاندىعىن تۇسىندە كورىپتى. ول ەكى جىل ءومىر سۇرگەننەن سوڭ قايتىس بولادى. سول كەزدە مىسىرعا شەيح ابدۋلكابير حازىرەتىنىڭ سوقىر بولىپ قالعاندىعىنىڭ حابارى كەلدى. كەيىن جانە ەكى جىل ءومىر ءسۇرىپ، مەككە مۋكاررامادا قايتىس بولعان. ونىڭ قابىرى مەككەدە، تانىمالى.

  * زۋمۋستاني- قىستىق سىپا

  * حۇجرا- مەدرەسەلەردىڭ بولمەلەرى

  * سيلسيلاي حالۋاتيادان- تاريقات كىتابى

ءالي يبن حۋسەين سوپىنىڭ  ەڭبەگى  «راشاحات اين ءال-حايات – تىرشىلىك كوزىنىڭ سىر تامشىلارى» كىتاپتان الىندى. 

تاڭبالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

Жабу