Minber

Potomki svyatıh v sovremennoy Sredney Azii

Izbavlennıe ot smerti na osnovanii slov Magometa:
«Poçitayte moih potomkov, esli bı oni i
ne bıli togo dostoynı, etim poçtite menya» i
osnovıvayas' na fanatiçeskoy predannosti naroda,
kotorıy vidit v nih çudotvorcev, oni
bezboyaznenno vstupayut v bor'bu s vladetelyami…
Valihanoa Ç.Ç. Izbrannıe proizvedeniya.
Kakie bı izmeneniya ni moglo prinesti buduşee
– a oni, veroyatno, budut oçen' znaçitel'nımi
– (…) net somneniy, çto seyidı ostanutsya
vliyatel'nım elementom musul'manskogo obşestva…

Serjeant R.B. The Saiyids of Hadramawt.

Horoşo izvestno, çto v musul'manskom obşestve net svyaşennoslujiteley i duhovenstva v prinyatom dlya hristianskogo mira ponimanii etih slov. Lyudi, soverşayuşie ritualı i pişuşie dogmatiçeskie tekstı, ne poluçayut special'nogo posvyaşeniya i ne obrazuyut osobogo sosloviya. Povtoryu: vse eto horoşo izvestno, hotya v presse, v rassujdeniyah politikov i politologov, daje v trudah uçenıh neredko prihoditsya stalkivat'sya s poçti bukval'nım pereneseniem hristianskih ponyatiy na predstavleniya ob islamskom mire. I vse-taki upomyanutoe pravilo imeet isklyuçenie, kotorım v musul'manskom obşestve yavlyaetsya gruppa potomkov proroka Muhammeda, ego blizkih i dal'nih rodstvennikov, drugih musul'manskih svyatıh1 . Dannaya gruppa obladaet soslovnımi priznakami ne prosto v silu obıçaya, a soglasno hadisam, t.e. nastavleniyam samogo proroka, çto oznaçaet kak bı «zakonodatel'noe» ih zakreplenie. Priçem takoe otnoşenie k ukazannoy kategorii musul'man razdelyayut ne tol'ko şiitı, polagayuşie, çto v rodu potomkov Muhammeda peredaetsya osobaya bojestvennaya blagodat'. Podobnaya norma pronikla i v sunnizm – napravlenie islama, kotoroe formal'no ne priznaet osobıe prava potomstva Muhammeda na duhovnuyu vlast' v musul'manskoy obşine. Vot kak bılo napisano na mogile odnogo iz sredneaziatskih potomkov Proroka: «Da budet izvestno vsem lyudyam, çto poklon i uvajenie sınov'yam poslannika Allaha – eto Vaş dolg. I skazal poslannik Allaha, da blagoslovit ego Allah i privetstvuet, kto preziraet potomkov, (tot) preziraet menya, i tot, kto preziraet menya, tot bezuslovno preziraet Allaha. I tot, kto preziraet Allaha, tot stanovitsya neveruyuşim v boga, kafirom. Sledovatel'no, stalo yasno: tot, kto skajet, çto on sın seyida (potomok Muhammeda. – S.A.), (to) poklon i uvajenie k nemu stanovitsya obyazatel'nım dlya Vas…»2 . Oçevidno, çto nadpis' citiruet nekiy hadis. Pohojie slova, kstati, upominal Ç.Ç. Valihanov, ssılka na kotorogo privedena v epigrafe k nastoyaşey stat'e. O naliçii gruppı potomkov musul'manskih svyatıh «şirokaya obşestvennost'», vklyuçaya jurnalistov, politikov i politologov, ne dogadıvaetsya, a specialistı, esli i znayut, to çasto ignoriruyut eto obstoyatel'stvo. Mejdu tem v bol'şinstve musul'manskih stran potomki svyatıh obrazuyut kostyak religioznoy verhuşki obşestva, a vo mnogih stranah predstavlyayut soboy vajnuyu çast' ekonomiçeskoy i politiçeskoy elitı. Tak, k dinastii potomkov Muhammeda prinadlejat koroli Marokko i Iordanii. Potomkami Proroka yavlyayutsya prezident Irana Seyid Muhammed Hatami, duhovnıy rukovoditel' Irana ayatolla Seyid Ali Hamenei, ego znamenitıy predşestvennik – ayatolla Ruholla Musavi Homeyni (imam Homeyni). Irakskiy rukovoditel' Saddam Huseyn toje pretenduet na rodstvo s Muhammedom. Po materinskoy linii k rodu potomkov Proroka prinadlejit lider palestincev YAsir Arafat. Etot spisok, v kotorıy ya vklyuçil imena deyateley liş' poslednih dvuh desyatiletiy, mojno suşestvenno rasşirit' za sçet vliyatel'nıh lic iz vtorogo, tret'ego i posleduyuşih eşelonov vlasti musul'manskih gosudarstv. K primeru, bıvşiy ministr oboronı, a nıne ministr inostrannıh del Malayzii Seyid Hamid Al'bar, sudya po titulu – «seyid», toje prinadlejit k çislu potomkov Proroka. Nakonec, mojno upomyanut' eşe dinastiyu Aga-hanov, kotorıe, buduçi potomkami Muhammeda, vozglavlyayut obşinu ismailitov i odnovremenno sostoyat çlenami «transnacional'noy» politiçeskoy elitı. Mnogie predstaviteli znati musul'manskih stran, kotorıe sami ne mogut pohvastat'sya svyatım proishojdeniem, ohotno vstupayut v rodstvo s potomkami svyatıh. Obşaya çislennost' potomkov svyatıh v musul'manskom mire dostatoçno vnuşitel'na. Po nekotorım ocenkam, naprimer, v sovremennom Irane nasçitıvaetsya okolo 600tıs. potomkov Proroka3 , v Egipte – poçti 4 mln.4 V Britanskoy Indii v 1931 g. bıl priblizitel'no 1 mln. odnih tol'ko potomkov Proroka (ne sçitaya potomkov drugih svyatıh)5 ; k sojaleniyu, toçnaya cifra etoy kategorii naseleniya v gosudarstvah, kotorıe obrazovalis' na razvalinah Britanskoy Indii, ne izvestna, no, oçevidno, k nastoyaşemu vremeni ona vozrosla v neskol'ko raz. Predstaviteley svyatogo sosloviya mojno vstretit' i na territorii bıvşego SSSR, v teh ego regionah, gde jivut posledovateli islama6 . Potomki musul'manskih svyatıh est' v Azerbaydjane7 , na Severnom Kavkaze8 , bıli oni v proşlom v rayonah rasseleniya tatar9 . Dobavlyu, çto k potomkam musul'manskih svyatıh otnosili sebya predstaviteli takih russkih knyajeskih familiy, kak Urusovı i YUsupovı, predki kotorıh pereşli iz islama v pravoslavie. V raznıh regionah dannaya kategoriya lyudey imeet svoi otliçiya: gde-to ee osobıy status sohranilsya v polnoy mere, gde-to -poçti isçez (kak u tatar). K sojaleniyu, polnıh i sistematizirovannıh svedeniy o sostave etih grupp, ih samosoznanii, rodoslovnoy, osobennostyah obraza jizni v istoriçeskoy i etnografiçeskoy literature oçen' nemnogo. Po sravneniyu s drugimi regionami v Sredney Azii soslovie potomkov svyatıh vsegda bılo dovol'no mnogoçislennım i imelo ser'eznoe vliyanie v obşestve. Pravda, izvestnıe nauke sredneaziatskie materialı v osnovnom nosyat istoriçeskiy harakter i dayut bolee ili menee polnoe predstavlenie o nekotorıh naibolee izvestnıh liçnostyah proşlogo vremeni. Sistematizirovannıe svedeniya po vsem gruppam svyatıh s analizom ih proishojdeniya, sostava i social'nıh osobennostey imeyutsya tol'ko v special'noy monografii etnografa SM. Demidova po Turkmenii 10. to kasaetsya sovremennosti, to na protyajenii poslednih desyatiletiy potomki svyatıh ne izuçalis' kak samostoyatel'nıy ob'ekt issledovaniya. Zadaça uçenıh do nedavnego vremeni v bol'şinstve sluçaev svodilas' k tomu, çtobı pokazat' formirovanie v Sredney Azii novogo social'nogo stroya, svobodnogo ot perejitkov feodal'nogo proşlogo, v tom çisle i ot poçitaniya musul'manskih svyatıh. O suşestvovanii potomkov svyatıh specialistam, koneçno, bılo izvestno. Ne vıdam bol'şoy taynı, esli skaju, çto daje sredi sredneaziatskih etnografov, istorikov, arheologov ih vstreçaetsya nemalo. K ih çislu prinadlejat, naprimer, T. Agzamhodjaev, Z.H. Arifhanova, A. Muhammedhodjaev, I. Muhiddinov, N.N. Negmatov, P.P. Rahimov, T.H. Taşbaeva, T.K.Hodjayov i dr. Tem ne menee ideologiçeskie i teoretiçeskie ustanovki zastavlyali issledovateley obhodit' etu temoy storonoy. Gospodstvovalo mnenie, çto slojenie sredneaziatskih naciy «…soprovojdaetsya utratoy znaçeniya soslovnogo deleniya…»». Naliçie v sovremennoy Sredney Azii osobogo sosloviya potomkov Proroka (i drugih musul'manskih deyateley, imeyuşih status svyatıh) bılo zanovo «otkrıto» v nauçnıh publikaciyah liş' v samoe poslednee vremya 12 . Eto bılo obuslovleno prejde vsego peresmotrom vzglyadov na prirodu sredneaziatskogo obşestva, v kotorom i v naşi dni mnogie uçenıe stremyatsya vıyavit' «tradicionnıe» çertı, s tem çtobı dokazat' otsutstvie v nem suşestvennıh izmeneniy po sravneniyu s dosovetskim proşlım. Odnim iz argumentov v pol'zu takogo vıvoda stali nablyudeniya nad sud'bami potomkov svyatıh. Tak, po mneniyu etnografa V.I. Buşkova i vostokoveda D.V. Mikul'skogo, «Posle ustanovleniya v Central'noy Azii sovetskoy vlasti … imenno «belaya kost'» (potomki svyatıh. – S.A.) stala osnovoy gosudarstvennogo i partiynogo apparata, osnovoy mestnıh nauçnıh kadrov, sostavila kostyak nacional'noy tvorçeskoy intelligencii … Sohranenie vliyaniya tradicionnoy elitı … yavlyaetsya eşe odnim pokazatelem tradicionalistiçnosti sovremennogo … obşestva…»1 3 . Etnograf R.YA. Rassudova vıskazala mnenie, çto vozvraşenie potomkov svyatıh vo vlast', a vmeste s etim vosstanovlenie «estestvennıh svyazey» proishodili s 1950-1960-h godov: «S etim vozrojdaetsya tradiciya dinastiynogo i semeyno-rodstvennogo formirovaniya professionalov v administrativnom i partiynom upravlenii, v rukovodstve krupnımi irrigacionnımi sistemami, v oblasti yurisprudencii. I ona po-prejnemu osuşestvlyaetsya «beloy» (svyatoy. – S.A.) gruppoy naseleniya…»1 4 . Etnograf-turkmenoved YU.M. Botyakov svyazal vozvraşenie potomkov svyatıh vo vlast' s obreteniem gosudarstvami redney Azii nezavisimosti: «Net osnovaniy somnevat'sya, çto s priobreteniem turkmeniey gosudarstvennogo suvereniteta… gruppa ovlat (ovlyadı, ili svyatıe. – S.A.) vosstanovit v polnom ob'eme to prostranstvo, kotoroe ona zanimala v sfere upravleniya i vlasti…»1 5. Na moy vzglyad, toçka zreniya o «tradicionnosti» sovremennogo sredneaziatskogo obşestva stradaet izlişney kategoriçnost'yu. Bezuslovno, po sravneniyu s issledovaniyami sovetskogo vremeni, kogda vse processı v Sredney Azii rassmatrivalis' poçti isklyuçitel'no kak izjivanie tradiciy i bor'ba s nimi, podhod segodnyaşnih uçenıh, bolee vnimatel'nıh k real'nomu polojeniyu del, – eto şag vpered. Odnako ponimanie «tradiciy» isklyuçitel'no kak ostatka proşlogo, kak arhaizma yavlyaetsya drugoy kraynost'yu. Na samom dele «tradiciya» – ne tol'ko preemstvennost', no i tvorçestvo, kogda istoriçeskoe nasledie pereosmıslyaetsya i zanovo vhodit v jizn' lyudey. V etom smısle zadaça izuçeniya social'noy roli potomkov musul'manskih svyatıh v sovremennoy Sredney Azii doljna sostoyat' ne stol'ko v poiske shodstva s proşlım, skol'ko v popıtke ob'yasnit', kak eto proşloe smoglo stat' çast'yu nastoyaşego. V Sredney Azii obşestvo v pozdnem srednevekov'e uslovno delilos' na dva sosloviya: vısşee, nazıvavşeesya ok-suyak, çto v perevode s tyurkskogo oznaçaet «belaya kost'», i nizşee – korana, ili «çern'». U tadjikov i uzbekov «beloy kost'yu» imenovalis' isklyuçitel'no potomki musul'manskih svyatıh, togda kak u kazahov i kirgizov k çislu ok-suyak priçislyalis' takje potomki mongol'skogo zavoevatelya Çingishana. U turkmen potomki musul'manskih svyatıh izvestnı pod imenem ovlyad (libo ot arab, auliyat – «svyatıe», libo ot arab, avlod – «potomki»). V dal'neyşem reç' poydet o toy çasti elitı, kotoraya bıla svyazana svoim proishojdeniem s islamom. Vse, çto kasaetsya istorii proishojdeniya i nıneşnego polojeniya ok-suyak, vse eşe soderjit mnogo zagadok. Odna iz nih – kakuyu dolyu vsego naseleniya Sredney Azii oni sostavlyayut. Vidimo, nemaluyu. Pravda, toçnaya cifra obşey ih çislennosti ne izvestna. Est' otdel'nıe dannıe po nekotorım regionam. V 1884 g. v Ura-Tyubinskom r-ne (Hodjentskiy u. Samarkandskoy obl., nıne çast' Sogdiyskoy obl. Respubliki Tadjikistan) nasçitıvalos' 3184 potomka svyatıh, t.e. okolo 7,8% vsego naseleniya 16. V 1902 g. v Margelanskom u. Ferganskoy obl. (nıne çast' Ferganskoy obl. Respubliki Uzbekistan) 1104 dvora ok-suyak sostavlyali primerno 6 tıs. çel., ili okolo 1,5% vsego naseleniya’7 . V seredine 1920-h godov pri provedenii perepisi naseleniya v bıvşem Buharskom hanstve, bılo vıyavleno 14 345 tyurkov ok-suyak i 20 925 tadjikov ok-suyak, çto sostavlyalo okolo 2,3% vsego naseleniya1 8 . Skoree vsego, dolya «beloy kosti» vo vladeniyah Buharı v deystvitel'nosti bıla neskol'ko vışe, tak kak znaçitel'naya ee çast' ne bıla otmeçena perepisçikami1 9 . Est' takje svedeniya, çto v konce 1920-h godov na territorii nıneşney Turkmenii bılo okolo 30 tıs. predstaviteley svyatogo sosloviya, ili primerno 4% vsego naseleniya2 0. Eşe odna zagadka – poçemu real'no vmesto edinogo sosloviya ok-suyak suşestvovali neskol'ko avtonomnıh grupp, kajdaya iz kotorıh sohranyala opredelennuyu zamknutost', imela svoe imya, svoi osobıe privilegii v tom ili inom rayone. V Sredney Azii soslovie ok-suyak v samom obşem vide delilos' na: seyidov (ot arab, sayyid – «vojd', glava») i hodjey (ot pers. h»adja – «gospodin»)2 1 . K seyidam v Sredney Azii obıçno otnosili potomkov çetvertogo «pravednogo» halifa Ali ot ego braka s Fatimoy, doçer'yu proroka Muhammeda. Inogda k çislu seyidov priçislyali mnimıh potomkov tret'ego «pravednogo» halifa Usmana i ego jenı Rukaya, takje doçeri Muhammeda, hotya izvestno, çto vnuki u Muhammeda bıli liş' ot Fatimı2 2. V otnoşenii hodjey informaciya protivoreçiva. V odnih istoçnikah govoritsya, çto hodji – eto potomki halifa Ali, za isklyuçeniem teh iz nih, kto pretenduet na proishojdenie ot Proroka2 3 , v drugih utverjdaetsya, çto hodji – eto potomki çetıreh pervıh halifov2 4 , v tret'ih – çto hodji – eto potomki arabskih zavoevateley i mnogoçislennıh spodvijnikov Muhammeda2 5 . Na samom dele po-svoemu pravil'nı vse tri toçki zreniya. V obrazovannıh sloyah sredneaziatskogo obşestva bıli rasprostranenı predstavleniya o tom, çto hodji mogut imet' predkami ne tol'ko halifov, no i drugih izvestnıh svyatıh. Odnako v narodnom soznanii hodji bıli svyazanı poçti isklyuçitel'no s imenami Abu Bakra, Umara, Usmana i Ali, ili, kak govoryat v Sredney Azii, çor-er, t.e. «çetıreh druzey» Muhammeda. Pri etom v narode isklyuçitel'nuyu populyarnost' imel halif Ali, «obnarujit'» rodstvo s kotorım stremilis' mnogie pretendentı na svyatost'. Interesno, çto v Sredney Azii ne vıdelyalis' osobo potomki Abbasa, dyadi Proroka, mejdu tem kak vo mnogih musul'manskih stranah abbasidı, k kotorım prinadlejala dinastiya halifov, vozglav-3 Etnografiçeskoe obozrenie. № 4 65 lyavşaya formal'no islamskiy mir v VIII—XIII vv.. poçitalis' naravne s potomkami çetıreh «pravednıh» halifov. Naryadu s deleniem «beloy kosti» na bolee rodovitıh seyidov i menee rodovitıh hodjey v narode bıtovali i inıe ocenki znatnosti toy ili inoy svyatoy gruppı. V nekotorıh regionah Sredney Azii mojno nablyudat' takoe lyubopıtnoe yavlenie, kogda svoya, mestnaya gruppa «beloy kosti» v glazah korennıh jiteley vıglyadit bolee poçetnoy, çem prişlaya, bud' poslednyaya daje formal'no znatnee. Naprimer, no nablyudeniyu N.G. Mallickogo, v okruge Taşkenta: «…kak ni stranno, no titul «sayd» (seyid. – S.A.), po mestnım ponyatiyam, nije titula «hodja», hotya voobşe v musul'manskom mire «sayd» est' samoe vısşee i poçetnoe rodovoe nazvanie…»2 6. V raznıh regionah suşestvovali i bolee drobnıe gradacii «beloy kosti». Naprimer, sredi turkmenskih ovlyadov naibolee poçetnımi sçitalis' hodji, potom işh (şeyhi), za nimi şli mahtum (mahsumı), seyit (seyidı) i nakonec ata21. V Ferganskoy doline mojno uslışat' o tom, çto samıe znatnıe – tura, vtorıe po znatnosti – eşon (işanı), tret'i – hodji, poslednie – mahsumı. V Hodjente na pervom meste stoyali tura, zatem – hodji, seyidı, mirza2*. Takaya narodnaya gradaciya neredko ob'yasnyalas' tem, çto predstaviteli bolee nizkoy gruppı çaşe vstupali v braki s «çernım» narodom i sootvetstvenno v bol'şey stepeni «rastratili» svoyu svyatost'. Inogda pri opredelenii znatnosti uçitıvalos' rodstvo ne tol'ko s musul'manskimi svyatımi, no i s velikimi pravitelyami Sredney Azii. Tak, gruppa tura obıçno sçitalas' naibolee znatnoy, tak kak ee predstaviteli po mujskoy linii veli proishojdenie ot musul'manskih svyatıh, a po jenskoy – ot Çingishana. Odnako inogda mojno vstretit' mnenie, çto tura nije po svoemu dostoinstvu, çem seyidı i hodji, poskol'ku Çingishan doljen otnosit'sya vse-taki k «çerni». Est' raznoglasiya u informatorov i v otnoşenii mahsumov i mirza: po nekotorım svedeniyam, eto skoree vısşie duhovnıe stratı «çernogo» naseleniya, kotorıe imeli pravo v nekotorıh sluçayah rodnit'sya s «beloy kost'yu». Vse skazannoe uslojnyaetsya dopolnitel'nım obstoyatel'stvom: formal'no odin çelovek mog nosit' srazu neskol'ko ili daje vse iz nazvannıh titulov-nazvaniy. On mog bıt' «hodjoy», potomu çto inogda etim titulom – «gospodin, gramotnıy v islame çelovek» – nazıvali vseh ok-suyak. On mog bıt' v to je vremya «seyidom», t.e. potomkom Proroka, i «turoy», t.e. imet' rodstvo s potomkami Çingishana. On je mog imet' pravo na titulı «işan», t.e. sufiyskiy nastavnik, i «şeyh», t.e. hranitel' svyaşennogo mesta. Odnovremenno ego mogli imenovat' «mahsumom», çto oznaçaet «potomok izvestnogo musul'manskogo deyatelya», i «mirzoy», çto oznaçaet «pisec, gramotnıy çelovek». Na praktike v narodnom soznanii odin iz etih titulov tem ne menee «pogloşal» drugie i prevraşalsya v famil'noe imya. Çislennoe sootnoşenie mejdu raznımi gruppami «beloy kosti» po vsemu regionu ne izvestno. Po dannım 1902 g., v upomyanutom uje Margelanskom u. bılo 677 dvorov hodjey, 343 dvora seyidov, 10 dvorov tura i 74 dvora şeyhov2 9. Odna iz osnovnıh zagadok istorii sosloviya ok-suyak – ot kogo oni na samom dele proishodyat. Rassujdeniya o proishojdenii «beloy kosti» osnovıvayutsya na predstavleniyah samih jiteley Sredney Azii, i v çastnosti na şadjara – pis'mennıh rodoslovnıh, kotorıe tşatel'no zapisıvalis' i hranilis'3 0 . Bol'şinstvo etih rodoslovnıh imeyut yavno podlojnıy harakter, osobenno v toy svoey çasti, kotoraya otnositsya k pervım vekam suşestvovaniya islama. V svyazi s etim vstaet vopros o tom, k takim social'nım gruppam real'no voshodyat ok-suyak. Kazahskaya issledovatel'nica P.M. Mustafina ubejdena v tom, çto oni – nastoyaşie potomki arabskih zavoevateley Sredney Azii3 1 . Bolee populyarno mnenie o tom, çto sredneaziatskie svyatıe proishodyat ot mestnıh sufiyskih svyatıh, ih potomkov i daje, kak polagal rossiyskiy etnograf V.N. Basilov, ot ih posledovateley: «S varvarizaciey sufizma duhovnoe rodstvo osmıslivalos' kak fiziçeskoe…»3 2 . Interesno mnenie D.V. Mikul'skogo, soglasno kotoromu «…privilegirovannıe gruppı, obrazovavşiesya iz prişlıh  (arabov. – S.A.), soedinilis' s elitarnımi sosloviyami, suşestvovavşimi v Central'noy Azii prejde, eşe v doislamskuyu epohu…»3 3 . Eto pohoje na pravdu, tak kak predelu-iteli staroy domusul'manskoy znati, kotorıe prinimali islam, v glazah soplemennikov stanovilis' arabami: prinyatie musul'manskoy verı bılo, v çastnosti, obyazatel'no svyazano s neobhodimost'yu vıuçivat' molitvı na arabskom yazıke i sledovat' arabskim obıçayam. Tak ili inaçe, nado priznat' tot fakt, çto daje fiktivnıe rodoslovnıe nevozmojno bılo poluçit' bez vsyakih na to osnovaniy. Pretendent na real'noe ili mnimoe rodstvo s Muhammedom i drugimi musul'manskimi svyatımi doljen bıl vıdelyat'sya iz obşey massı i bıt' eyu priznan kak nositel' osobogo statusa. Nezavisimo ot togo, kakim bılo nastoyaşee proishojdenie bol'şinstva sredneaziatskih semeystv «beloy kosti», oçevidno, çto imelis' obşestvennaya potrebnost' v suşestvovanii kul'ta svyatıh3 4 i svoeobraznaya sistema «prevraşeniya» v potomkov svyatıh mnogih iz teh, kto podnimalsya po social'noy lestnice vverh, libo teh, kto popadal srazu na vısşuyu stupen' etoy lestnicı iz drugoy, nemusul'manskoy ierarhii. V odnih sluçayah so vremenem skladıvalis' fiktivnıe genealogii, v kotorıh dokazıvalos' rodstvo s populyarnımi musul'manskimi svyatımi, v drugih deystvoval mehanizm vstupleniya v braçnıe soyuzı s uje izvestnımi sem'yami seyidov i hodjey. Kstati, imenno takim sposobom seyidami stali praviteli Buharskogo emirata, Hivinskogo i Kokandskogo hanstv, na samom dele proishodivşie iz znati uzbekskih plemen. V proşlom, do prihoda v Srednyuyu Aziyu russkih, real'noe ili mnimoe sakral'noe proishojdenie davalo pravo sosloviyu ok-suyak igrat' zametnuyu, esli ne skazat' klyuçevuyu, rol' v jizni sredneaziatskih narodov. Eto bılo obuslovleno tem, çto «belaya kost'», i tol'ko ona, nahodyas' vne rodo-ilemennıh i obşinnıh social'nıh struktur sredneaziatskogo obşestva, imela vozmojnost' vıstupat' posrednikom mejdu raznımi gruppami3 5 . Iz predstaviteley ok-suyak formirovalas' kogorta tolkovateley prava i sudey, kotorıe v musul'manskom obşestve igrali isklyuçitel'no vajnuyu rol'. Oni v obyazatel'nom poryadke zanimali vısşie administrativnıe doljnosti v voennoy i diplomatiçeskoy sferah (bıli posrednikami mejdu konfliktuyuşimi plemenami i pravitelyami, veli peregovorı, ulajivali sporı), v sisteme obrazovaniya (kak pravilo, bıli prepodavatelyami v medrese) i finansovogo upravleniya. Potomki svyatıh vıpolnyali vajnıe funkcii v ekonomike v celom: bıli krupnımi zemlevladel'cami, organizatorami remeslennogo proizvodstva, torgovcami (tak kak mogli peresekat' territorii raznıh vrajduyuşih narodnostey i plemen, ne boyas' bıt' ograblennımi ili ubitımi), organizatorami stroitel'stva. Veliko bılo ih znaçenie v osvoenii novıh zemel': oni rukovodili pereseleniyami, vozglavlyali irrigacionnoe stroitel'stvo i upravlyali iskusstvennımi vodnımi sistemami. V znaçitel'noy mere iz sosloviya «beloy kosti» rekrutirovalsya sloy uçenıh, istorikov, medikov, filosofov, poetov, kalligrafov i t.d. Blagodarya svoey sakral'noy prirode v glazah prostıh lyudey soslovie «beloy kosti» bılo samım tesnım obrazom svyazano s takim yavleniem v islame, kak işanizm (pozdniy sufizm). V principe lyuboy çelovek mog obresti tu ili inuyu stepen' sufiyskoy svyatosti. Odnako sçitalos', çto vısşaya svyatost' po preimuşestvu dostupna liş' dlya privilegirovannogo sosloviya ok-suyak. Imenno iz seyidov i hodjey formirovalas' poçti vsya verhuşka sredneaziatskih sufiyskih bratstv. Soglasno slojivşeysya tradicii, «belaya kost'» ne doljna bıla pretendovat' na svetskuyu vlast'. V konce XVII v. v gorode Balh (nıneşniy Severnıy Afganistan) vosstavşie zahoteli peredat' brazdı pravleniya Salihu Hodje iz roda svyatogo Muhammeda Parsa, uçenika Bahauddina Nakşbanda (XIV v.), osnovatelya sufiyskogo bratstva Nakşbandiya. Salih Hodja zayavil v otvet: «YA bıl po svoemu rojdeniyu hodjoy i soglasno otliçitel'nomu priznaku otcov svoih provodil jizn' v bogomıslii dervişeskogo sostoyaniya, i u menya nikogda ne bılo mısli prityazat' na podobnoe delo (svetskuyu vlast'. – S L . ) . . . » 3 6 . I vse je v pozdnem srednevekov'e v nekotorıh delom, a zatronuli liş' ee naibolee rodovituyu i zajitoçnuyu çast'. Poetomu, nesmotrya na goneniya, potomki svyatıh smogli sohranit' mnogie svoi pozicii v srede elitı. Nekotorıe predstaviteli «beloy kosti», izbejavşie repressiy, prodoljali deystvovat' v sfere religii. Eto kasaetsya oficial'nogo Duhovnogo upravleniya musul'man Sredney Azii i Kazahstana, vo glave kotorogo s momenta obrazovaniya v 1944 g. nahodilsya muftiy Babadjon Işan, potom ego sın i vnuk (poslednego otstranili ot doljnosti muftiya v 1989 g.). Praktiçeski vse Kaziyatı -respublikanskie otdeleniya Duhovnogo upravleniya – takje vozglavlyalis' potomkami svyatıh. Ob etom govoryat faktı iz pozdnesovetskogo vremeni4 4 . Tak, v Tadjikistane v konce 1980-h godov vo glave Kaziyata stoyal Hodji Akbar Turadjon-zoda, a v sostav Soveta ulemov vhodili ego otec Işan Turadjon i brat Seyid Nuriddin Turadjonzoda, a takje Seyid Abdullo Nuri, Seyid Aşraf Abdalahad-zoda, Muhammed Seyid Ahmad-zoda, Habibullo Azamhon-zoda4 5 . Rukovoditelem musul'man Turkmenistana v konce 1980-h godov bıl uzbek Nasrulla Ibadullaev, rodstvennik kotorogo Seyid Abdulla Ibadullaev ispolnyal obyazannosti imama v g. Taşauz. Glavoy kirgizskogo Kaziyata bıl uzbek YUsuphon Şakirov. Neoficial'nıe slujiteli kul'ta takje v znaçitel'noy svoey çasti bıli iz predstaviteley ok-suyak. Vproçem, ostavlennoe gosudarstvom social'noe prostranstvo dlya polnocennoy religioznoy deyatel'nosti bılo oçen' nebol'şim. Ono ne moglo «vmestit'» vseh çlenov svyatogo sosloviya. Poetomu mnogie iz teh potomkov svyatıh, kotorıe ne bıli repressirovanı v 1930-e, vlilis' v 1940-1980-e godı v svetskuyu elitu, soglasivşis' jit' po novım pravilam, kotorıe bıli ustanovlenı novoy vlast'yu. Znaçitel'naya çast' ok-suyak sohranila vplot' do nastoyaşego vremeni svoi veduşie pozicii v sfere kul'turı, obrazovaniya, nauki, medicinı i t.p. Tak, naprimer, v 1998 g. iz 28 akademikov i 46 çlenov-korrespondentov Akademii nauk Respubliki Tadjikistan samoe men'şee 10 akademikov i 4 çlena-korrespondenta prinadlejali k sosloviyu potomkov svyatıh. K hodjam prinadlejat i nıneşniy prezident Akademii nauk Ulmas Mirsaidov, i ego predşestvennik na etom postu Sobit Negmatullaev. Odin iz naibolee izvestnıh kul'turnıh deyateley Tadjikistana Sadriddin Ayni bıl iz roda potomkov Sayfiddina Baharzi (XIII v.), izvestnogo sufiya iz bratstva Kubraviya. YA nazovu eşe neskol'ko familiy predstaviteley ok-suyak, kotorıe proslavili kul'turu i nauku Uzbekistana i Tadjikistana: eto narodnıe artistı SSSR Alim Hodjaev i Sara Işanturaeva, narodnıy arhitektor SSSR Abdulla Babahanov, laureat gosudarstvennoy premii SSSR v oblasti nauki i tehniki A. Ahramhodjaev, narodnıy artist SSSR Asli Burhanov, yavlyayuşiysya potomkom buharskogo «verhovnogo sud'i», i t.d. Çast' ok-suyak zanimalas' politikoy, nesmotrya na to çto suşestvovali opredelennıe ograniçeniya na politiçeskuyu deyatel'nost' dlya vıhodcev iz duhovnıh semey. Naibolee izvestnaya figura – Buzrukhodja Usmanhodjaev po prozvişu Işan-buva, kotorıy borolsya s basmaçami, vozglavlyal Ferganskuyu obl., a potom bıl naçal'nikom Upravleniya ekspluatacii Bol'şogo Ferganskogo kanala. Ego sın Inom Usmanhodjaev vozglavlyal ispolkomı Namanganskoy, a zatem Andijanskoy oblastey, v 1978 g. stal predsedatelem Prezidiuma Verhovnogo Soveta Uzbekskoy SSR, a posle smerti Şarafa Raşidova v 1983 g. – Pervım sekretarem CK Kompartii Uzbekskoy SSR. Na etoy doljnosti on nahodilsya do 1988 g. (ego arestovali po podozreniyu vo vzyatoçniçestve). Iz menee izvestnıh deyateley mojno nazvat' Mirzamahmuda Musahanova. V 1965-1970 gg. on bıl zamestitelem predsedatelya Soveta ministrov Uzbekskoy SSR, zatem rabotal pervım sekretarem Taşkentskogo obkoma KPSS; ego otec Mirzarahmat Musahanov prinadlejal k çislu pervıh uzbekskih revolyucionerov i v 1923-1924 gg. bıl narodnım komissarom vnutrennih del Turkestanskoy Respubliki. Eşe odin predstavitel' «beloy kosti» – Asadulla Hodjaev – v 1960-1970-e godı posledovatel'no zanimal doljnosti sekretarya Samarkandskogo i Namanganskogo obkomov. Taşkentskogo gorkoma KPSS. Ministrom kul'turı i predsedatelem Gosudarstvennogo komiteta kinematografii Uzbekistana bıl Azizhon Kayumov, praded kotorogo – Abdurahim Mirza – sostoyal glavnım piscom-kontorşikom pri dvore kokandskogo hana.

Raspad Sovetskogo Soyuza i krah kommunistiçeskoy ideologii priveli k izmeneniyu oli islama v Sredney Azii. Proizoşlo ego vozvraşenie s periferii v centr obşestvennoy jizni. Eto v svoyu oçered' povliyalo na polojenie potomkov musul'manskih svyatıh. Mnogie predstaviteli ok-suyak vernulis' v politiku, sohraniv svoy religioznıy status: eto bıli neoficial'nıe slujiteli kul'ta, kotorıe popıtalis' vıdvinut' lozungi antikommunistiçeskogo revanşa, libo bıvşie rabotniki Duhovnogo upravleniya musul'man Sredney Azii i Kazahstana, pod islamskimi lozungami vozglavivşie oppozicionnıe dvijeniya. Drugaya çast' «beloy kosti» prişla v politiku v kaçestve svetskih deyateley. Osobenno zametnım vozvraşenie «beloy kosti» v politiku bılo v Tadjikistane, o çem dostatoçno podrobno napisali V.I. Buşkov i D.V. Mikul'skiy4 6 . Tak, rukovodstvo musul'manskoy oppozicii etoy respubliki bılo predstavleno v osnovnom vıhodcami iz sosloviya ok-suyak: Seyid Abdullo Nuri – predsedatel' Dvijeniya islamskogo vozrojdeniya Tadjikistana i rukovoditel' bıvşey Ob'edinennoy tadjikskoy oppozicii (OTO); Muhammed Şarif Himmat-zoda – predsedatel' Islamskoy partii vozrojdeniya Tadjikistana (IPVT); Seyid Ibrahim Gadoev – zamestitel' predsedatelya IPVT; Mullo Seyid Kiemiddin Gozi – odin iz ee rukovoditeley i komanduyuşiy «Narodnoy gvardii». To je samoe mojno bılo nablyudat' i v mestnıh organizaciyah IPVT. V 1999 g. ot oppozicii v pravitel'stvo Tadjikistana voşli: pervıy zam. ministra ohranı prirodı Alihon Latifi, predsedatel' Tamojennogo komiteta (bıvşiy naçal'nik ştaba voorujennıh formirovaniy OTO) Mirzohodja Nizomov, predsedatel' respublikanskoy associacii «Tadjikmyasomolprom» Dovudhodja Islomov. Naibolee yarkaya figura tadjikskoy oppozicii – Hodji Akbar Turadjon-zoda (Akbar Kahharov), kotorogo obıçno nazıvayut ne po imeni, a po rodovomu tituluTuradjon-zoda, t.e. «sın dorogogo turı». V 1988-1993 gg. on vozglavlyal Kaziyat v Tadjikistane. Ego ded Işan Abdulkarim bıl rodom iz Samarkanda i prinadlejal k sufiyskomu bratstvu Kadıriya4 7 , ili, po drugoy versii, Nakşbandiya4 8 . Vo vremya grajdanskoy voynı Turadjon-zoda pokinul Tadjikistan, a posle primireniya vlastey i oppozicii bıvşiy glava musul'man poluçil doljnost' pervogo vice-prem'era pravitel'stva. Krome islamskoy oppozicii, v Tadjikistane deystvuyut eşe neskol'ko politiçeskih i voenizirovannıh gruppirovok, kotorıe inogda nazıvayut «tret'ey siloy». K nim otnosyatsya prejde vsego Dvijenie za nacional'noe vozrojdenie Tadjikistana vo glave s bıvşim prem'er-ministrom Abdumalikom Abdulladjonovım, ded kotorogo – musul'manskiy bogoslov Abdurahmon, sın Şeyha Muhammeda Sultana Maasumi prinadlejal, vidimo, k gruppe hodjey4 9 ili daje seyidov5 0 . Inogda v kaçestve «tret'ey silı» rassmatrivayut politiçeskie i ekonomiçeskie gruppirovki, svyazannıe s imenem uratyubinca Sayfiddina Turaeva, kotorıy vozglavlyaet Kongress narodov Tadjikistana. Na rol' «tret'ey silı» pretenduet takje Kommunistiçeskaya partiya Tadjikistana, odin iz ee liderov – Koramatullo Olimov toje yavlyaetsya, po vidimomu, vıhodcem iz ok-suyak – ego otec bıl, po nekotorım svedeniyam, kaziem v g. Ura-Tyube. Nakonec, odin iz «nezavisimıh» polevıh komandirov Seyid Muhtor Erov posle gibeli brat'ev Sodırovıh vozglavlyal gruppirovku, kotoraya vnaçale bıla na storone oppozicii, potom pereşla na storonu pravitel'stva, a v rezul'tate okazalas' nepodkontrol'noy ni tem, ni drugim. V ryadah pravyaşey nıne v Tadjikistane «kulyabskoy gruppirovki» toje mojno nayti «beluyu kost'». Tak, bol'şuyu rol' igrayut bıvşiy predsedatel' Komiteta nacional'noy bezopasnosti, a nıne vice-prem'er, kuriruyuşiy vse silovıe ministerstva, Seyidamir Zuhurov, predsedatel' Komiteta po ohrane gosudarstvennoy granicı Seyidanvar Komilov. Izvesten kulyabec Izzatullo Haeev, bıvşiy predsedatel' soveta ministrov Tadjikskoy SSR, a pozje, uje pri prezidente Emomali Rahmonove – vice-prem'er i glava prezidentskogo apparata; on proishodit iz roda Hodja Ishaka Huttalani, zyatya i uçenika Seyid Ali Hamadani, izvestnogo nastavnika iz sufiyskogo bratstva Kubraviya (XIV v.), ego mogila nahoditsya v Kulyabe. Hodyat sluhi, çto i sam Emomali Rahmonov – seyid: est' versiya, çto ego otec rodom iz seleniya Hodjayi-Nur, gde jivut potomki odnogo iz rodstvennikov Hodja Ishaka Huttalani. V dannom sluçae, vidimo, voznikla narodnaya legenda napodobie istorii o blagorodnom proishojdenii Saddama Huseyna5 1 . V etom proyavlyaetsya, pust' i v neskol'ko deformirovannom i absurdnom vide, prejniy mehanizm: obladanie vlast'yu, bogatstvom, vısokim social'nım polojeniem ob'yasnyaetsya ne stol'ko liçnoy udaçey, skol'ko deystviem opredelennoy sakral'noy silı, kotoraya mojet bıt' dostupna tol'ko potomkam musul'manskih svyatıh. Podobnoe yavlenie imeet «tradicionnıe» korni i napryamuyu svyazano s fenomenom «samozvanstva». Vproçem, takoy mehanizm legitimacii vlasti slujit skoree v kaçestve dopolnitel'nogo, a ne osnovnogo faktora v politiçeskom ustroystve sovremennogo Tadjikistana. V pravitel'stve Tadjikistana v 1990-e godı rabotali i drugie predstaviteli sosloviya ok-suyak, esli sudit' po harakternım titulam v sostave ih imen i familiy: ministr zdravoohraneniya Alamhon Ahmedov, ministr kul'turı i predsedatel' partii Ittihod» Bobohon Mahmadov, predsedatel' Komiteta po upravleniyu gosimuşestvom Matlubhon Davlyatov, predsedatel' Komiteta po delam oboronnoy promışlennosti Gafforhon Muhiddinov, Çrezvıçaynıy i Polnomoçnıy posol v Avstrii i odnovremenno postoyannıy predstavitel' v OBSE i drugih mejdunarodnıh organizaciyah Hamrohon Zaripov. V Uzbekistane bor'ba mejdu gruppirovkami proishodit podkoverno, poetomu otkrıtoy informacii o licah, kotorıe igrayut vajnuyu rol' v politike respubliki, malo. Izvestno, çto uzbekskiy prezident Islam Karimov prinadlejit k «prostomu» rodu (ego nazıvayut tadjikom ili persom-ironi iz Samarkanda), hotya odnim iz ego zyat'ev stal, po nekotorım dannım, predstavitel' znatnoy sem'i ok-suyak. Tem ne menee v rukovodstve Respubliki Uzbekistan v 1990-e godı rabotali veroyatnıe potomki svyatıh: Bahodır Işanov – predsedatel' Konstitucionnogo suda, Sanobar Hodjaeva – ministr social'noy bezopasnosti, Seyidmuhtar Seyidkasimov – ministr vnutrennih del, Seyidahror Gulyamov – ministr vısşego i srednego special'nogo obrazovaniya, Alişer Azizhodjaev – bıvşiy vice-prem'er, otveçayuşiy za kul'turu i obrazovanie, nıne rektor Akademii gosudarstvennogo i obşestvennogo stroitel'stva pri prezidente Uzbekistana, glavnıy ideolog novogo gosudarstva. Moşnaya musul'manskaya oppoziciya vnutri Uzbekistana tak i ne voznikla. Po krayney mere podpol'no deystvuyuşie gruppı islamskih radikalov, nesmotrya na vse ih popıtki kak-to zayavit' o sebe, vryad li do nedavnego vremeni mojno bılo nazvat' samostoyatel'noy i edinoy politiçeskoy siloy. I. Karimov dovol'no jestko raspravilsya s musul'manskoy partiey, kotoraya voznikla v konce 1980 – naçale 1990-h godov. Kak pokazıvayut spiski repressirovannıh musul'manskih deyateley, sredi nih bılo dovol'no mnogo predstaviteley «beloy kosti»: bıvşiy imam-hatib Namanganskoy obl. Umarhon Buzrukhonov, bıvşiy imam-hatib namanganskoy meçeti «Şeyh-Eşon» Bilolhon Rustamov, bıvşiy imam-hatib namanganskoy meçeti «Hodja-Amin» Dovudhon Ortikov, bıvşiy imam glavnoy namanganskoy meçeti «Ataullahon» Kosimhon Solihonov, bıvşiy çlen soveta pri imam-hatibe Namanganskoy obl. Odilhon Hojihonov, bıvşiy taşkentskiy imam Obidhon Askarov, a takje Ahmad Turahonov, Ahmadhon Atahonov, Kamolhon Ahmedov i t.d.5 2 Çto kasaetsya voenno-politiçeskoy oppozicii, deystvuyuşey za predelami Uzbekistana, to v ee ryadah toje est' vıhodcı iz sosloviya «beloy kosti». V çastnosti, ne isklyuçeno, çto k sosloviyu hodjey prinadlejit rukovoditel' voennıh otryadov Islamskogo dvijeniya Uzbekistana Djuma Namangani, na çto kosvenno ukazıvayut ego familiya – Hodjiev – i nazvanie seleniya, v kotorom on rodilsya, – Hodja-kişlak. Sredi kazahskoy elitı takje mojno nayti potomkov musul'manskih svyatıh, hotya i ne v takom koliçestve, kak u uzbekov i tadjikov. Hodjami yavlyayutsya ministr yusticii Kazahstana Bulat Muhammedjanov i ego dvoyurodnıy brat, sovetnik prem'er-ministra Bektas Muhammedjanov, a takje rukovoditel' Agentstva po kadram (vstatuse ministra) Alihan Baymenov. K hodjam prinadlejat nekotorıe liderı oppozicionnıh partiy – naprimer, bıvşiy predsedatel' parlamentskogo komiteta po mejdunarodnım delam, bıvşiy posol v Kitae, rukovoditel' dvijeniya «Azamat» Murat Auezov (sın izvestnogo pisatelya Muhtara Auezova). Est', bezuslovno, predstaviteli potomkov musul'manskih svyatıh sredi turkmenskoy elitı, no, k sojaleniyu, dostovernoy informaciey ob etom ya ne raspolagayu. Edinstvennım «titul'nım » narodom v Sredney Azii, v sostave kotorogo praktiçeski net svoih ok-suyak, yavlyayutsya kirgizı5 3.

Takim obrazom, v vısşih eşelonah vlasti sovremennıh stran Sredney Azii, vklyuçaya vlast' politiçeskuyu, voennuyu, ekonomiçeskuyu, intellektual'nuyu, soslovie potomkov proroka Muhammeda, ego rodstvennikov i soratnikov, drugih svyatıh igraet isklyuçitel'no vajnuyu rol'. To je samoe mojno skazat' i o bolee nizkih urovnyah vlasti – oblastnom, gorodskom, rayonnom i daje poselkovom, gde mnogie klyuçevıe mesta neredko zanimayut vıhodcı iz «beloy kosti». Vse skazannoe vızıvaet zakonomernıy vopros: kakim obrazom potomki musul'manskih svyatıh sumeli prisposobit'sya k izmeneniyam v sredneaziatskom obşestve i hotya bı otçasti sohranit' svoi bılıe pozicii v nem? Vryad li mojno utverjdat', çto eto proizoşlo blagodarya «tradicionalizmu», ponimaemomu kak sohranenie vseh prejnih ustoev. Poçitanie potomkov svyatıh v srede ryadovogo naseleniya i po sey den' – massovoe yavlenie, ono imeet besspornuyu svyaz' s proşlım. Odnako perenosit' iz proşlogo vse predstavleniya ob ok-suyak na segodnyaşnyuyu jizn' nel'zya. Na protyajenii vsego kolonial'nogo i sovetskogo vremeni, pod natiskom modernizacii starıe formı social'noy organizacii postepenno razruşalis' i na ih meste vıstraivalas' novaya social'naya struktura. Iz mnojestva melkih lokal'nıh obşin, kajdaya iz kotorıh vela svoy osobıy, zamknutıy obraz jizni, postepenno vırastalo edinoe social'noe prostranstvo s obşimi jiznennımi standartami. Eto oznaçaet, çto otpadala nadobnost' v posrednikah mejdu lokal'nımi soobşestvami, t.e. isçezala social'naya nişa, kotoruyu v proşlom zanimalo soslovie «beloy kosti». Propadala nadobnost' i vo vzglyadah, podderjivavşih legitimnost' etih posrednikov, t.e. otpadala nujda v sakralizacii vlasti5 4. Umen'şenie vliyaniya islama ne moglo ne skazat'sya na polojenii sosloviya «beloy kosti» v celom. Religioznıe elementı poçitaniya potomkov svyatıh postepenno perestayut bıt' dominiruyuşimi v soznanii lyudey i transformiruyutsya v normı etiketa. Pri etom tot fakt, çto bıvşaya religioznaya elita smogla çastiçno sohranit' svoe privilegirovannoe polojenie v sekulyarizovannom obşestve, bıl obuslovlen tem, çto sovremennomu obşestvu, vstupivşemu na put' glubinnıh social'nıh peremen, okazalis' nujnımi mnogie social'no-psihologiçeskie kaçestva, sformirovavşiesya u sosloviya «beloy kosti» na protyajenii vekov. Sredi teh kaçestv, kotorımi v proşlom «belaya kost'» vıdelyalas' iz obşey massı, mojno nazvat', v çastnosti, takie: «Belaya kost'» po-prejnemu ispol'zuet special'nıe znaki vneşnego otliçiya. Govorit' o svoem blagorodnom proishojdenii, kak-to podçerkivat' ego, sçitalos' v Sredney Azii nepriliçnım. V sovetskoe vremya prinadlejnost' k svyatomu sosloviyu mogla stat' povodom k repressiyam ili pregradoy dlya politiçeskoy kar'erı. I vse-taki okrujayuşie po kosvennım priznakam vsegda mogli uznat', yavlyaetsya li tot ili inoy çelovek potomkom svyatıh. V proşlom «belaya kost'» otliçalas' ot prostogo naroda blagodarya detalyam odejdı, priçeskam i t.p., a takje osobennostyami povedeniya. Tak, po svedeniyam Adama Oleariya, kotorıy posetil Persiyu v naçale XVII v., seyidı podstrigali volosı liş' v nijney çasti golovı, a ostal'nıe otpuskali i zapletali v kosu (togda kak prostıe persiyane doljnı bıli striç'sya); oni nosili beluyu odejdu i ploskuyu obuv', ne pili vina, ne prikasalis' k sobakam, klyalis' tol'ko svoim rojdeniem (drugie persiyane klyalis' svyatımi, v tom çisle potomkami Ali)5 5 . V Sredney Azii potomkam Proroka, v çastnosti, pozvolyalos' nosit' şelkovuyu odejdu, çto dlya prostıh musul'man sçitalos' predosuditel'nım i daje zapretnım5 6. K segodnyaşnemu dnyu iz vneşnih znakov otliçiya sohranilas' celaya sistema obyazatel'nıh obraşeniy k predstavitelyam sosloviya ok-suyak, vıdelyayuşih ih iz obşey massı. Tak, k sredneaziatskim potomkam svyatıh do sih por prodoljayut obraşat'sya na «Vı», daje esli bolee starşiy obraşaetsya k mladşemu. Krome togo, k mujskim imenam «beloy kosti» vsegda dobavlyaetsya pristavka-titul hon (han). Odnim iz sposobov vıdeleniya «beloy kosti» yavlyalos' upotreblenie special'nıh prozviş. Takaya tradiciya voshodit k predstavleniyam o tabuirovannosti nastoyaşih imen işanov, t.e. zaprete proiznosit' ih vsluh5 7 . Etnograf O.A. Suhareva otmetila, çto etiket Sredney Azii «…treboval ne nazıvat' çeloveka, osobenno poçetnogo, po imeni, vmesto nego upotreblyalos' libo nazvanie stepeni rodstva, libo titul, libo prozvişe…»5 8 . Vmesto imen obıçno ispol'zovalis' raznogo roda osobıe titulı, osnovu kotorıh sostavlyali arabskie, iranskie ili tyurkskie terminı: uje upominavşiesya hodja, seyid, tura, işan, şeyh, a takje hal'fa, şarif (aşraf), maulana, hazrat, mian, azizlyar (azizon) i t.d. Inogda titulı ispol'zovalis' v «udvoennoy» i utroennoy» formah (hodja-işan, tura-işan, turahan-tura, işan-tura-hodja) ili s dobavleniem suffiksa -m, kotorıy oznaçaet «moy» (hodjam, turam). Izvestnıe şpanı i znatnıe ok-suyak nosili pışnıe prozvişa, v kotorıh k titulam dobavlyalis' vozveliçivayuşie harakteristiki – «velikiy, bol'şoy, glavnıy»: buzruk, katta, kalom, agzam i t.d. Pozje, v epohu vseobşey pasportizacii, mnogie titulı stali çast'yu imen i familiy, çto, kstati, slujit çaşe vsego glavnım istoçnikom informacii o rodoslovnoy togo ili inogo çelovka5 9 . Kakaya-to çast' potomkov svyatıh otkazalas' ot titulov, i liş' v poslednee desyatiletie poyavilas' moda vozvraşat' sebe poçetnıe prozvişa, podçerkivaya svoe znatnoe proishojdenie.

  1. «Belaya kost'» po-prejnemu dostatoçno strogo priderjivaetsya norm endogamii. Princip endogamii vsegda bıl odnoy iz vajnıh çert privilegirovannogo polojeniya sosloviya ok-suyak. Na mujçin princip endogamii rasprostranyalsya liş' çastiçno: mujçina iz svyatogo sosloviya doljen bıl brat' sebe odnu jenu, jelatel'no pervuyu, iz sosloviya «beloy kosti», a drugie jenı mogli bıt' iz «çerni»6 0 . Eto, kstati, ob'yasnyaet, poçemu sredi işanov bılo populyarno pravilo mayorata, kogda otcu-işanu nasledoval imenno starşiy sın, kotorıy, kak pravilo, proishodil ot materi, prinadlejavşey k «beloy kosti» ili k naibolee znatnoy ee prosloyke. Naprimer, u izvestnogo v pervoy polovine XVI v. svyatogo, glavı bratstva Nakşbandiya Mahdumi Agzama, kotorıy polojil naçalo znatnım duhovnım familiyam «dahbedskih hodjey» i «kaşgarskih hodjey», bılo 4 jenı: dve iz seyidskih semey i dve iz semey svetskih praviteley; pri etom iz 12 sınovey tol'ko çetvero – te, kotorıe rodilis' ot jen iz sosloviya «beloy kosti», – poluçili ot otca irşad, t.e. pravo zanimat'sya sufiyskoy praktikoy6 1 . Pohojim obrazom, vidimo, mojno ob'yasnit' nekotorıe «neponyatnıe » sluçai, kogda, naprimer, Hodja Ahrar (izvestnıy sufiy bratstva Nakşbandiya v XV v.) peredal osnovnuyu çast' svoego nasledstva i duhovnıy status ne starşemu sınu Hodje Muhammadu Abdallahu, kak polojeno po pravilu mayorata, a mladşemu sınu Hodje Muhammadu YAh'e6 2 . Mojno predpolojit', çto u brat'ev bıli raznıe materi i peredaça titula mladşemu sınu, a ne starşemu, proizoşla ne potomu, çto liçnıe kaçestva mladşego sına bol'şe prişlis' po duşe Hodja Ahraru 63, a imenno po priçine bolee znatnogo proishojdeniya materi mladşego sına. Pri opredelenii social'nogo statusa togo ili inogo predstavitelya «beloy kosti» vsegda «…uçitıvalos' proishojdenie kak ot otcov, tak i po materinskoy linii…»6 4. Tadjikskiy pisatel' i uçenıy S. Ayni s ironiey rasskazıval istoriyu o «dvustoronnem aristokrate», kogda buharec Abdulla Hodja na molitve vstaval vperedi svoego otca, ob'yasnyaya eto tem, çto ego otec – seyid tol'ko po otcu, a on sam – po otcu  po materi6 5. Krome togo deystvovalo pravilo, soglasno kotoromu pri otsutstvii u svyatogo sınovey, ego duhovnoe dostoinstvo i imuşestvo perehodili po nasledstvu k potomkam po jenskoy linii. Tak bılo v sluçae s izvestnım ferganskim sufiem iz bratstva Nakşbandiya Lutfullahom Çusti (ili Hazrati Maulanom), jivşim v XVI v. i sçitayuşimsya predkom «çodakskih hodjey»6 6 , a takje v sluçae s Ahmadom YAsavi (ili Hazrati Sultanom), jivşim v XII v. i sçitayuşimsya osnovatelem sufiyskogo bratstva YAsaviya (Sultaniya)6 7. Çto kasaetsya jenşin, to strogoe soblyudenie principa endogamii dlya nih vsegda sçitalos' obyazatel'nım, t.e. jenşina iz roda ok-suyak nepremenno doljna bıla ıhodit' zamuj za mujçinu tol'ko iz svoego sosloviya. Isklyuçeniya iz etogo pravila v proşlom bıli oçen' redkimi i kasalis' v osnovnom vozmojnosti vıdat' devuşku ok-suyak za predstavitelya svetskoy znati. No daje eti braki sçitalis' neravnımi i neredko vosprinimalis' kak nasilie so storonı praviteley, jelayuşih prisoedinit' k imeni svoih detey poçetnıy titul potomka svyatogo. Priçinı, po kotorım jenşine iz «beloy kosti» zapreşayutsya braki s «çern'yu», formulirovalis' po-raznomu. V narode zapret ob'yasnyalsya tem, çto jenşina bolee vısokogo, bolee «çistogo» proishojdeniya ne mojet prislujivat' v kaçestve jenı mujçine, kotorıy ne tak «çist», kak ona, ibo ee muja posle smerti, po pover'yu, «ne primet zemlya»6 8 . V narode takje sçitalos', çto deti ot takogo braka budut bol'nımi: …potomstvo ot takih smeşannıh brakov porajaetsya prokazoyu ili pes'yu (bolezn' koji. – SL.)…»6 9 . Sredi uçenıh populyarna bolee racional'naya toçka zreniya: potomki svyatıh ne hoteli uveliçivat' çislo pretendentov na privilegii i dohodı, kotorıe imelo eto znatnoe soslovie7 0.

Vsledstvie endogamii braki mejdu blizkimi rodstvennikami u potomkov svyatıh bıli dovol'no çastımi. Izvestno, naprimer, çto odin iz predstaviteley «djuybarskih hodjey» Tadjaddin Hasan Hodja jenil treh svoih sınovey na doçeryah svoego brata Abdal Rahima Hodji, odnu doç' vıdal zamuj za sına togo je Abdal Rahima, druguyu – za sına drugogo svoego brata Abdi Hodja7 1.  «Belaya kost'» sohranyaet pamyat' o şirokom kruge klientov vo mnogih regionah Sredney Azii i social'nıh strukturah sredneaziatskogo obşestva. Kajdıy musul'manin, po ubejdeniyu jiteley regiona, doljen bıl imet' svoego duhovnogo nastavnika – pira – iz çisla sufiev (t.e. «beloy kosti»), kotorıy, kak pravilo, «dostavalsya» emu po nasledstvu ot otca ili materi. Duhovnıh nastavnikov imeli vse, eto podtverjdaetsya mnogoçislennımi svidetel'stvami. Istorik i etnograf M.S. Andreev pisal o tadjikah, jitelyah dolinı Pandjşer v Afganistane, tak: «Vse pandjşircı sostoyat myuridami togo ili drugogo işana i ne «vruçivşih svoi ruki», t.e. ne stavşih myuridami, tam ne imeetsya…»7 2 . Po svedeniyam etnografa B.H. Karmışevoy, ne imet' pira «…v glazah prostıh lyudey… bılo bı ravnosil'no othodu ot musul'manstva…»7 3. Obıçno klientami pirov, ili sufiyskih nastavnikov-murşidov, sçitalis' posledovateli – myuridı, kotorıe «dali ruku» svoemu piru, t.e. prinyali special'noe posvyaşenie. V proşlom v bol'şom semeystve kto-to odin obyazatel'no stanovilsya myuridom. Odnako svyazi mejdu pirom i ego posledovatelyami ne svodilis' liş' k vzaimootnoşeniyam murşida i myurida: «…net ni odnogo tuzemca, kotorıy bı ne imel duhovnogo nastavnika, tol'ko tuzemcev sleduet razdelit' na dve kategorii, odni dali svoyu ruku işanu (myurid), a drugie po kakim-libo priçinam sdelat' etogo ne mogli ili daje svoego işana v glaza ne videli, no govoryat tak: «moy otec, deduşka davali ruku işanu znaçit, on moy pir Takih lic nazıvayut «muhlyas», «ihlyas»…»7 4. Inogda vıdelyayutsya tri vida otnoşeniy mejdu duhovnım nastavnikom i ego posledovatelyami: pervıy – posledovatel' «daet ruku»; vtoroy – posledovatel' ne nalagaet na sebya formal'nıh obyazatel'stv, no mojet uçastvovat' v radeniyah; tretiy – posledovatel' ne nalagaet na sebya nikakih formal'nıh obyazatel'stv7 5. V literature upominaetsya i eşe odna kategoriya klientov, kotorıe faktiçeski imeli status rabov. M.S. Andreev, kotorıy obratil osoboe vnimanie na etu kategoriyu posledovateley işanov, zametil, çto rabı pirov – eto potomki nastoyaşih rabov, kuplennıh kogda-to, libo potomki posvyaşennıh işanu po obetu7 6 . Izvestno, naprimer, çto predstaviteli vostoçnoturkestanskoy etnografiçeskoy gruppı dolon, k kotorım drugie jiteli Vostoçnogo Turkestana otnosyatsya dovol'no prezritel'no, «…sostavlyayut osoboe pokolenie v Turkistane, priblijennoe k hoçjamam (hodjam. -S.A.), pasli loşadey ih, i vınaşivali orlov…»7 7 , inımi slovami «…bıli vrode krepostnıh lyudey u hodjey…»7 8 . Inogda vneşnim priznakom takogo rabstva slujila vdetaya v uho ser'ga7 9. Poçitateli sufiyskih nastavnikov davali neredko svoim detyam imena, kotorıe, ukazıvaya na svyaz' so svyatımi, kak bı doljnı bıli slujit' oberegom dlya nih. Pozdnee mnogie takie imena prevratilis' v familii: Hazrat-kul(ov)- «rab hazrata», Turakul(ov)- «rab turı», Pirim-kul(ov)- «rab moego pira», Pir-niez(ov)- «molitva ili jertva piru», Işan-kul(ov)- «rab işana», Işan-berdı(ev)- «işan dal», Hodja-nazar(ov)- «vzglyad hodji», Hodja-kel'dı(ev)- «hodja prişel», Hodjam-berdı(ev)-«moy hodja dal» i t.d. Imya Nozir (jertva, podarok) davali detyam, kotorıh po obetu posvyaşali svyatım: oni neredko sçitalis' priemnımi det'mi işanov8 0. «Belaya kost'» do sih por otliçaetsya bolee vısokim urovnem gramotnosti i tyagoy k poluçeniyu obrazovaniya. «Belaya kost'» v silu svoego duhovnogo statusa vsegda imela bolee vısokiy uroven' obrazovaniya, çem ostal'noe naselenie. Poznanie istinı i prosveşenie prostogo naroda rassmatrivalis' kak obyazannost' i daje missiya sosloviya ok-suyak.

Predstaviteli svyatogo sosloviya vsegda imeli dopolnitel'nıe istoçniki dohodov, kotorıe osvobojdali ih ot neobhodimosti zabotit'sya o svoem material'nom blagopoluçii i pozvolyali tratit' vremya i silı na poluçenie obrazovaniya i intellektual'nuyu deyatel'nost'. Razumeetsya, sredi potomkov svyatıh bılo nemalo ne oçen' bogatıh i daje bednıh lyudey. Tem ne menee blagodarya svoim privilegiyam, pomoşi rodstvennikov, tyage k znaniyam, kotoraya kul'tivirovalas' v sem'yah ok-suyak, oni mogli sravnitel'no legko vklyuçat'sya v vısşie imuşie sloi i administrativnuyu elitu. Eto horoşo vidno na primere sud'bı uje upominavşegosya Sadriddina Ayni, otec kotorogo bıl imamom obıçnoy kişlaçnoy meçeti i odnovremenno zarabatıval sebe na jizn' plotnickim remeslom8 ‘. V çisle istoçnikov dohoda sosloviya «beloy kosti» bıli, naprimer, vakufı, t.e. zemli ili predpriyatiya, pojertvovannıe v pol'zu raznogo roda musul'manskih uçrejdeniy, takih kak svyatıe mesta – mazarı, sufiyskie obiteli – hanaka, srednie i vısşie uçebnıe zavedeniya – medrese, molel'nıe doma – meçeti i kari-hona. Dohodı ot etih vakufov osvobojdalis' ot nalogov i raspredelyalis' mejdu potomkami zaveşatelya8 2 . Drugim istoçnikom dohodov bıli prinoşeniya (nazr, nozir), prednaznaçavşiesya işanam, şeyham i ih potomkam: «Blagoçestivıe tuzemcı, pristupaya k kakomu-nibud' vajnomu delu, – naprimer, k postroyke doma, k torgovoy operacii, vıpolneniyu podryada, ili otpravlyayas' v dalekiy put', – prihodyat k hodjam za blagosloveniem i prinosyat im den'gi…»8 3 . Bıli i inıe prinoşeniya: obyazatel'nıe podarki (hak) pri provedenii obryadov, prazdnikov, obyazatel'nıe prizı na sportivnıh sorevnovaniyah i t.d.

Vajnım istoçnikom dohodov, s odnoy storonı, i stimulom k obrazovaniyu – s drugoy, bıli religiozno-administrativnıe doljnosti, kotorıe, kak pravilo, zanimali seyidı i hodji8 4 . Izvestno takje, çto otdel'nıe doljnosti v teçenie dolgogo vremeni nahodilis' vo «vladenii» predstaviteley odnoy i toy je sem'i ok-suyak. Tak, naprimer, na protyajenii mnogih vekov v Buhare vısşie doljnosti duhovenstva raspredelyalis' takim obrazom: doljnosti şeyh-ul-islamov i hodja-kalonov zanimali potomki izvestnogo sufiya Hodja Islama Djuybari (duhovnıy nastavnik pravitelya şeybanida Abdullahana), kotorıy jil v XVI v. i bıl posledovatelem bratstva Nakşbandiya8 5 ; doljnost' nakibov prinadlejala potomkam svyatogo Seyid-ata (po legende, duhovnıy nastavnik zolotoordınskogo pravitelya Uzbekhana), kotorıy jil v XIII v. i bıl posledovatelem bratstva YAsaviya8 6 ; doljnost' kazi-kalonov ispolnyali hodji Mirakon, predki kotorıh, porodnivşis' s Aştarhanidami, pereselilis' v Srednyuyu Aziyu v XVII v.8 7 V Fergane dolgoe vremya osoboe polojenie zanimali potomki svyatogo Burhaniddina Kılıça (naçalo XIII v.): «…çlenı etogo roda bıli duhovnımi nastavnikami, şeyh-ul-islamami i kaznyami…»8 8. Lyubopıtno, çto i v sovetskoe vremya sohranyalis' svoeobraznıe formı peredaçi doljnostey po nasledstvu: vo glave Duhovnogo upravleniya musul'man Sredney Azii i Kazahstana vstal snaçala Babadjon Işan8 9 , zatem ego sın Ziyauddin, a vsled za nim i ego vnuk Şamsuddin. «Belaya kost'» obladaet social'noy mobil'nost'yu, podvijnost'yu, bol'şey gotovnost'yu k izmeneniyu svoego mesta jitel'stva. Osnovnaya çast' «beloy kosti» jila v gorodah, bıla blije k kul'turnım i politiçeskim centram, tak, naprimer, v Margelanskom u. v 1902 g. samaya bol'şaya gruppa potomkov svyatıh, okolo ‘/z obşego ih çisla, jila v g. Margelane (gde ona sostavlyala okolo 4% gorodskogo naseleniya)9 0. Ostal'nıe 2 /z jili v sel'skoy mestnosti, priçem bol'şinstvo – v starinnıh i krupnıh kişlakah Margelanskogo u. V 1884 g. v Ura-Tyubinskom r-ne primerno ‘A vsego çisla ok-suyak jila v g. Ura-Tyube (gde ona sostavlyala okolo 8,4% gorodskogo naseleniya!)9 1. Predstaviteli sosloviya «beloy kosti» legko snimalis' s mesta i pereezjali iz odnogo goroda v drugoy ili daje v sel'skuyu mestnost'. Podvijnost' potomkov svyatıh bıla obuslovlena, v çastnosti, osobennostyami işanskoy deyatel'nosti. Bılo pravilom, çto çelovek, «…zadumavşiy sdelat'sya işanom … vıbiraet cel'yu puteşestviya gorod, otstoyaşiy podal'şe ot svoego mestojitel'stva, hotya bı işan (u kotorogo on mog bı poluçit' obrazovanie. – SL.) nahodilsya i v ego rodnom gorode…», i tol'ko posle poluçeniya razreşeniya ot svoego pira novıy işan mog vernut'sya k sebe obratno i vesti sufiyskuyu praktiku9 2. Sçitalos', çto kajdıy sel'skiy naselennıy punkt, kajdıy gorodskoy kvartal i kajdoe plemya ili ego podrazdelenie doljnı imet' svoego svyatogo iz çisla ok-suyak, kotorıy jivet na sredstva mestnıh jiteley i obuçaet ih molitvam i morali: «Podobno tomu kak otdel'nıe semeyno-rodstvennıe gruppı osedlogo naseleniya, a poroy jiteli celıh kişlakov i daje rayonov iz pokoleniya v pokolenie sçitalis' myuridami işanov opredelennogo işanskogo roda, tak i kajdaya plemennaya gruppa polukoçevıh uzbekov ili ee podrazdelenie bıli nasledstvennımi myuridami togo ili inogo işanskogo roda…»9 3 . To je samoe bılo u turkmen: «V dorevolyucionnom proşlom obşestvo poçti kajdogo seleniya krome oficial'nogo predstavitelya religioznogo kul'ta – mullı … stremilos' imet' u sebya işana i neskol'ko semey ovlyad…»9 4. Esli takogo svyatogo ne bılo, to jiteli stremilis' «zapoluçit'» k sebe hotya bı odnogo predstavitelya svoego pira, ibo eto «prinosilo poçet»9 5 . Kogda svyatoy umiral, jiteli kişlaka soobşa horonili ego i mogila svyatogo stanovilas' centrom mestnogo kladbişa i mestnım mazarom. Esli u işana bılo neskol'ko sınovey i uçenikov, to samıy starşiy (ili naibolee rodovitıy) iz nih ostavalsya u mogilı otca i uçitelya, prevraşavşeysya v svyatoe mesto, nadelennoe vakufami, a ostal'nıe otpravlyalis' v drugie seleniya iskat' tam sebe novıh posledovateley. Dlya «beloy kosti» nikogda ne suşestvovalo gosudarstvennıh ili etnoyazıkovıh granic. Oni nahodilis' «nad» nimi, mogli legko pereezjat' iz odnoy stranı v druguyu, znaya, çto ih tam primut s poçetom. Vedya, soglasno legendam, svoe proishojdenie ot arabov, ok-suyak prinimali yazık i bıtovıe obıçai toy gruppı, sredi kotoroy jili. Do sih por mejdu nimi mojno vstretit' blizkih rodstvennikov, odni iz kotorıh v pasportah zapisanı, naprimer, «uzbekami», a drugie «tadjikami».

  1. «Belaya kost'» v otliçie ot vsego ostal'nogo naroda pol'zuetsya osoboy svobodoy povedeniya, zaçastuyu ne ograniçennoy normami patriarhal'noy morali. Predstaviteli sosloviya ok-suyak ne bıli stesnenı v svoem povedenii i mogli naruşat' obşeprinyatıe normı povedeniya potomu, v çastnosti, çto zapreşalos' ne tol'ko primenyat' k nim mnogie formı nakazaniy, no i oskorblyat' ih. Pravitel' ne mog bez veskih priçin i bez soglasiya drugih ok-suyak kaznit' potomkov Proroka: «Hodji ili seidı (seyidı. – S.A.) …iz'yatı vo vseh sluçayah ot smertnoy kazni i ot telesnogo nakazaniya…»4 6 . Odnoy iz priçin takogo «liberal'nogo» otnoşeniya k predstavitelyam «beloy kosti» bıla filosofskaya doktrina sufizma, kotoraya provozglaşala, çto sufiy – eto çelovek, kotorıy prohodit put' oçişeniya, ot nizşey stadii (şariat), t.e. soblyudeniya obıçnıh religioznıh pravil, k bolee vısokim stadiyam poznaniya bojestvennoy istinı, kogda «…on ne otveçaet za svoi slova i postupki i mog delat' i govorit' veşi, kotorıe v lyubom drugom sluçae soçli bı bogohul'stvom…»9 7 . Pri podobnom otnoşenii lyubıe sumasbrodstva potomkov svyatıh ili potomstvennıh sufiev «…prinimayutsya za religioznoe isstuplenie, i na p'yanstvo i razvrat ih … smotryat s blagogoveniem. Osnovıvayas' na takom avtoritete, molodıe hodji şatayutsya po ulicam, b'yut sobak, zaglyadıvayut pod pokrıvala jenşin, i nikto ne osmelivaetsya ih ostanavlivat'…»; çto bı oni ni delali, jiteli Sredney Azii «…sçitayut ih nepogreşimımi, kak katoliki papu…»9H. V naçale dannoy stat'i bıl postavlen vopros o sootnoşenii ponyatiy «tradiciya» i «sovremennost'» primenitel'no k processu transformacii musul'manskoy elitı v sredneaziatskom obşestve v epohu modernizacii. V rossiyskoy nauke eta tema uje issledovalas' na primere YUjnogo Yemena. V seredine XX v. v Yemene bılo okolo 30 tıs. potomkov Muhammeda9 9 . V literature vıskazıvalas' mısl', çto kul't svyatıh v etom arabskom regione – «…gibkaya i podvijnaya sistema, sposobnaya primenyat'sya k praktiçeski neograniçennomu spektru mestnıh usloviy…»1 0 0 . V Narodno-Demokratiçeskoy Respublike Yemen, gde gosudarstvennoy ideologiey odno vremya bıl socializm, razvernulas' kritika kul'ta svyatıh, k kotoroy prisoedinilis' daje nekotorıe predstaviteli svyatogo sosloviya»». V otvet na kritiku zaşitniki kul'ta svyatıh smenili svoi argumentı: «Akcent stal delat'sya ne na svyatosti i harizmatiçeskih kaçestvah predkov sada (seyidı. – S.A.) … a na ih vklade v duhovnuyu kul'turu, blagotvoritel'nost'…»1 0 2 . Polojenie potomkov svyatıh stalo so vremenem opredelyat'sya ne stol'ko ih religioznım statusom, skol'ko drugimi social'nımi kaçestvami: «Aristokratiçeskie kastı musul'manskoy superelitı generirovali aktivnıy sociokul'turnıy kompleks, napravlennıy na ekspansiyu vovne. V to vremya kak kul'tura obşin i plemen orientirovana prejde vsego na samih sebya, na podderjanie samosti, kul'tura elitı çerez utverjdenie izbrannosti obraşena na obşestvo v celom. Vırajeniem priznaniya etoy roli v tradicionnom obşestve yavlyayutsya privilegii, kotorımi pol'zovalis' sada i maşaih (şeyhi. – S.A.) … Eto svoystvo elitarnoy kul'turı na novom etape obşestvennogo razvitiya oblegçaet predstavitelyam superelitı …dostup k sovremennım professiyam. Segodnya oni rabotayut agronomami, uçitelyami, geologami. Sredi nih mnogo lic tvorçeskih professiy, vraçey, funkcionerov gosudarstvennoy i partiynoy elitı YUjnogo Yemena…»1 0 3 . Obrazovannost' – eto glavnoe kaçestvo potomkov Proroka, kotoroe pozvolilo im sohranit' elitnıy status: «Obuçenie gramote sposobstvovalo prevraşeniyu kastı v naibolee obrazovannuyu çast' hadramautskogo obşestva, a naçinaya s 40-h godov (proşlogo veka. – S.A.) otkrılo im dostup k gosudarstvennım postam…. Obrazovanie je davalo sada preimuşestva v emigracii, gde oni aktivno zanimalis' torgovley, posredniçeskimi operaciyami, operaciyami s nedvijimost'yu i t.p. . . . » 1 0 4.  Mejdu processami v YUjnom Yemene i Sredney Azii mojno provesti yavnuyu parallel', hotya bı potomu, çto v tom i drugom sluçayah modernizaciya obşestva provodilas' pod lozungami socializma i pri jestkom odnopartiynom rukovodstve. Razliçie zaklyuçaetsya v tom, çto Srednyaya Aziya prodemonstrirovala primer gosudarstvennoy politiki, napravlennoy na eşe bolee radikal'nuyu lomku starıh ustoev jizni. V srednie veka predstaviteli sosloviya ok-suyak v glazah sredneaziatskogo naseleniya bıli nadelenı sakral'nımi kaçestvami, blagodarya kotorım oni vıpolnyali vajnıe social'nıe funkcii v politiçeskoy, hozyaystvennoy, kul'turnoy jizni. «Belaya kost'» ne vhodila v lokal'nıe (rodo-plemennıe i obşinnıe) social'nıe strukturı mestnogo obşestva, a nahodilas' vne ih, «nad» nimi, vıpolnyala rol' posrednika mejdu nimi. S prihodom russkih v Srednyuyu Aziyu, t.e. s naçalom epohi social'noy transformacii, proizoşlo suşestvennoe izmenenie zakonov, po kotorım ustroeno i funkcioniruet sredneaziatskoe obşestvo. Lokal'nıe social'nıe strukturı bıli v znaçitel'noy mere razruşenı ili modificirovanı. Sootvetstvenno propala neobhodimost' v sakral'nom posrednike mejdu lokal'nımi soobşestvami.

 V znaçitel'noy mere poteryali svoe znaçenie sufiyskie bratstva, svyazi mejdu pirom i ego posledovatelyami. Poteryali svoe znaçenie genealogii svyatıh, duhovnıe posvyaşeniya, mistiçeskie idei. Drugimi slovami, predstavleniya o sakral'nosti proishojdeniya sosloviya «beloy kosti» ustupili mesto novım predpoçteniyam i cennostyam, novım sposobam bor'bı za vlast', novım putyam formirovaniya elitı. Social'naya transformaciya v ramkah Rossiyskoy imperii i zatem Sovetskogo Soyuza privela k tomu, çto v obşestve stali osobenno cenit'sya takie individual'nıe kaçestva, kak mobil'nost', obrazovannost', informirovannost', umenie nahodit' kontaktı s lyud'mi. Imenno predstaviteli svyatogo sosloviya okazalis' naibolee podgotovlennımi social'no i psihologiçeski k novım trebovaniyam vremeni. Horoşee obrazovanie i, glavnoe, stremlenie poluçit' ego, kul'tiviruemoe v sem'yah ok-suyak, blizost' k gorodskim centram, sposobnost' legko menyat' svoe mesto jitel'stva i, nakonec, osobaya privilegiya ne sçitat'sya s obşestvennım mneniem i naruşat' ustoyavşiesya normı – vse eto davalo luçşie startovıe vozmojnosti v epohu modernizacii. Pri etom mnogie kaçestva potomkov svyatıh, sformirovannıe na protyajenii vekov, udaçno vpisıvalis' v obraz sovetskoy elitı («nomenklaturı») s takimi ee çertami, kak kumovstvo, korporativnost' i t.p. Zdes', nesomnenno, vıigrışnımi okazalis' tradicii endogamii i prejnih svyazey mejdu patronom i klientom, kotorıe stali otçasti osnovoy dlya formirovaniya klanovıh i zemlyaçeskih otnoşeniy. V postsovetskuyu epohu dlya «beloy kosti» poyavilis' drugie vozmojnosti delat' obşestvennuyu kar'eru. V 1991 g. respublikam Sredney Azii, neojidanno okazavşimsya nezavisimımi gosudarstvami, sroçno potrebovalas' «nacional'naya» ideologiya, kotoraya mogla bı splotit' naselenie v usloviyah ekonomiçeskogo i politiçeskogo krizisa. Odnim iz napravleniy poiska takoy ideologii stalo prevraşenie izvestnıh istoriçeskih personajey, v tom çisle religioznıh, v «nacional'nıh» geroev, vıpolnyavşih missiyu sozdaniya i ukrepleniya toy ili inoy sredneaziatskoy «nacii» (napomnyu, çto potomki svyatıh bıli vsegda «vneetniçnı» i ne prinadlejali k kakomu-to odnomu narodu). Mnojestvo knig i gazetnıh publikaciy posvyaşalis' svyatım, v nazvaniyah gorodskih ulic poyavilis' imena musul'manskih deyateley, eşe nedavno sçitavşihsya «reakcionerami» i «religioznımi fanatikami», poçti ejegodno stali otmeçat'sya yubilei smerti i rojdeniya teh ili inıh sufiev. Sootvetstvenno, ih potomki poluçili novoe obosnovanie svoego vısokogo obşestvennogo statusa v kaçestve simvola «nacional'noy» preemstvennosti. Koneçno, nazvannıe vışe social'no-psihologiçeskie kaçestva po samoy svoey prirode ne yavlyayutsya nasledstvennımi, a poetomu v toy ili inoy mere ih mojno vstretit' i u drugih grupp naseleniya Sredney Azii. Krome togo, nado imet' v vidu, çto mnogie iz etih kaçestv postepenno utraçivayutsya: uje ne oçen' strogo soblyudaetsya, osobenno v gorodah, endogamiya; obrazovanie stalo dostupnım dlya znaçitel'nogo çisla naseleniya i t.d. Tem ne menee soverşenno oçevidno, çto u «beloy kosti» nablyudayutsya naibolee nasışennaya koncentraciya etih kaçestv, unikal'noe ih soçetanie, kotorogo net bol'şe ni u kogo, i kak raz u svyatogo sosloviya process ih razmıvaniya idet oçen' medlenno. Vproçem, skazannoe nel'zya ponimat' tak, budto blagodarya svoim social'no-psihologiçeskim osobennostyam vse predstaviteli «beloy kosti», a ih v Sredney Azii segodnya doljno bıt' okolo 0,5 mln. çel., avtomatiçeski vklyuçayutsya v elitu. Esli bı delo obstoyalo imenno takim obrazom, to imelis' bı vse osnovaniya govorit' o sohranenii «tradicionalizma», opredelennoy sistemı, v kotoroy status kajdogo çeloveka zavisit napryamuyu ot ego proishojdeniya i mesta v tradicionnoy ierarhii. V deystvitel'nosti je nado, skoree, govorit' ob osobom fenomene «gabitus», kotorıy opisal izvestnıy i modnıy francuzskiy sociolog P. Burd'e. Uçenıy opredelyal ego tak: «…sistema proçnıh priobretennıh predraspolojennostey, strukturirovannıe strukturı, kotorıe porojdayut i organizuyut praktiki i predstavleniya, kotorıe ob'ektivno prisposoblenı dlya dostijeniya opredelennıh rezul'tatov, no ne predpolagayut soznatel'noy nacelennosti na eti rezul'tatı i ne trebuyut osobogo masterstva. Ob'ektivno «reguliruemıe» i «regulyarnıe», ne yavlyayuşiesya pri etom nikoim obrazom rezul'tatom podçineniya pravilam, oni mogut ispolnyat'sya kollektivno, ne buduçi produktom organizuyuşego deystviya dirijera…»1 1 1 5 . «Gabitus» – eto nekaya zadannaya shema, determinirovannaya ne stol'ko vneşnimi pravilami, kak v «tradicionalizme», skol'ko individual'nımi predstavleniyami, ubejdeniyami, cennostyami, ustanovkami. Vse pereçislennoe – svoego roda «simvoliçeskiy kapital», kotorıy dostalsya po nasledstvu, i kajdıy çelovek mojet ispol'zovat' ego s umom ili bezdarno. V dannom sluçae vstupayut v silu mnogie drugie faktorı, vklyuçaya individual'nıe sposobnosti, rasklad politiçeskih (regional'nıh, etniçeskih i pr.) sil i t.d. Izuçenie konkretnıh primerov togo, kakim obrazom potomki svyatıh rasporyajayutsya unikal'nımi social'no-psihologiçeskimi preimuşestvami svoego proishojdeniya, – tema dal'neyşih issledovaniy.

S.N.Abaşin, rossiyskiy istorik, etnolog i antropolog.

Doktor istoriçeskih nauk, professor fakul'teta antropologii, imennoy professor 

Primeçaniya

‘ Termin «svyatoy» v dannom sluçae upotreblyaetsya uslovno, poskol'ku v islame net instituta kanonizacii svyatıh, kak v hristianstve (sm.: Hismatulin A.A. Sufizm. SPb., 1999. S. 138-139).

2 Muhtarov A. Epigrafiçeskie pamyatniki Kuhistana (XI-X1X vv.). Kn. 2. Duşanbe, 1979. S. 34.

Islam. Spravoçnik. Taşkent. 1989. S. 237 (na uzb. yaz.).

4 Ivanov A. Millionı prorokov – i vse v odnom oteçestve // Nezavisimaya gazeta. 1997. 31.07.

3 Kudryavcev M.K. Musul'manskie kastı // Kastı v Indii. M., 1965. S. 218-220.

fi V russkoyazıçnoy literature suşestvuyut raznıe tradicii napisaniya imen i terminov, imeyuşih v osnove arabskie, iranskie i tyurkskie terminı. Situaciya oslojnyaetsya takje tem, çto etot raznoboy okazalsya zakreplennım v takoy specifiçeskoy sfere, kak pasportnaya sistema. V rezul'tate nevozmojno svesti vse eti tradicii v odnu, logiçeski i istoriçeski obosnovannuyu shemu. Eto ob'yasnyaet, poçemu v stat'e upotreblyayutsya razliçnıe variantı napisaniya teh ili inıh imen ili çastey imen (naprimer,

Muhtar – Muhtor, Bobohon – Babahan, Ahmed YAsevi – Ahmad YAsavi i dr.), a takje razliçnıe variantı obrazovaniya odnotipnıh imen (naprimer, Abdulkarim – Abdul Madjid, Seyidanvar – Seyid Abdullo, Buzrukhodja – Abdi Hodja i dr.).

I Alekperov A., Virtapetov A. Zadaçi etnografii v Azerbaydjane// Sov. etnografiya. 1932. № 5/6.

S. 189. K çislu seyidov prinadlejal, kak govoryat, pokoynıy azerbaydjanskiy istorik Z.M. Buniyatov i dr.

8 Bobrovnikov V. Huştadinskiy ziyarat // Islam na territorii bıvşey Rossiyskoy imperii.

Enciklopediçeskiy slovar'. Vıp. 2. M., 1999. S. 99-100. Iz çisla seyidov mogu nazvat', naprimer, izvestnogo dagestanskogo istorika A.R. Şihsaidova, etnografa A.G. Bulatovu i pogibşego v 1998 g. muftiya Dagestana Seyidmagomeda Abubakarova.

4 Iehakov D. Seidı v pozdnezolotoordınskih tatarskih gosudarstvah // Talarica. № 1. Kazan', 1997.

10Demidov SM. Turkmenskie ovlyadı. Aşhabad, 1976; Muminov A.K. Die QoZas – Arabische Genealogie in Kasachstan // Muslim Culture in Russia and Central Asia from the 18th to the Early 20th Centuries. V. 2. Berlin, 1998.

II Vahabov M. Formirovanie uzbekskoy socialistiçeskoy nacii. Taşkent, 1961. S. 82.

1 2 Sm., napr.: Polyakov SP. Tradicionalizm v sovremennom sredneaziatskom obşestve. M., 1989.

S. 76-79; Mikul'skiy D.V. Tradicionnaya i novaya elita // Aziya i Afrika segodnya. 1997. № 3; Buş-

kov V.I.. Mikul'skiy D.V. Anatomiya grajdanskoy voynı v Tadjikistane (Etnosocial'nıe processı i

politiçeskaya bor'ba, 1992-1996). M., 1997. S. 125-127, 131-133, 137-141; PiyaziA. Islamskaya tradiciya i processı modernizacii v Tadjikistane // Islam v SNG. M., 1998. S. 126-127, 130-131.

1 3 Buşkov V.. Mikul'skiy D. Etnokul'turnıe osobennosti tadjikskogo naroda i ih vliyanie na

sovremennuyu obşestvenno-politiçeskuyu jizn' // Central'naya Aziya. 1996. № 6. S. 30.

14 Rassudova R.YA.Tradicionnaya potestarnost'v etnoistoriçeskoy dinamike (Na primere Sredney Azii)// Potestarnost': Genezis i evolyuciya. SPb., 1997. S. 207.

15 Botyakon YU.M. Nekotorıe aspektı tradicionnoy politiçeskoy kul'turı turkmen (XIX-XX vv.) // Etniçeskie aspektı vlasti. SPb., 1995. S. 209.

1 6 Central'nıy gosudarstvennıy arhiv Respubliki Tadjikistan (dalee – CGA RT). F. 1. On. 1. D. 86.L. 3.

1 7 Central'nıy gosudarstvennıy arhiv Respubliki Uzbekistan (dalee – CGA RU). F. 23. On. I.

D. 1030. L. 2-3.

1 8 Materialı po rayonirovaniyu Sredney Azii. Kn. 1. Territoriya i naselenie Buharı i Horezma.

Ç. 1. Buhara. Taşkent, 1926. S. 206. 233.

19 Karmışeva B.H. Oçerki etniçeskoy istorii yujnıh rayonov Tadjikistana i Uzbekistana (po

etnografiçeskim dannım). M.. 1976. S. 64: Rassudova R.YA. Termin «hodja» v toponimii Sredney Azii //

Onomastika Sredney Azii. M., 1978. S. 123.

2 0 Demidov SM. Ukaz. rab. S. 53.

2 1 Inogda soslovnıy ili rodovoy titul «hodja» putayut s individual'nım titulom «hadji», kotorıy poluçayut vse, kto soverşil palomniçestvo (hadj) v Mekku (sm. Şevyakov A.I. O stat'e d-ra D. Şober-layna-Engela «Perspektivı stanovleniya nacional'nogo samosoznaniya uzbekov» // Vostok. 1998. № 6.

S. 214).

2 2 Hanıkov N. Opisanie Buharskogo hanstva. SPb., 1843. S. 182; Mahmud ibn Vali. More tayn

otnositel'no doblestey blagorodnıh (geografiya). Taşkent, 1977. S. 124. Primeç. 250.

2 3 Geyne A.K. Dnevnik 1866 goda. Puteşestvie v Turkestan // Geyne A.K. Sobranie literaturnıh

trudov. T. 2. SPb., 1898. S. 279.

2 4 Rostislavov M. Oçerk vidov zemel'noy sobstvennosti i pozemel'nıy vopros v Turkestanskom krae. SPb., 1879. S. 13-14. Primeç. 6.

2 5 Kun A.A. Oçerki Şagrisebzskago bekstva // Zapiski Imperatorskogo Russkogo geografiçeskogo obşestva po otdeleniyu etnografii. T. 6. SPb., 1880. S. 204; Semenov A.A. Oçerk ustroystva central'nogo administrativnogo upravleniya Buharskogo hanstva pozdneyşego vremeni // Materialı po istorii tadjikov

i uzbekov Sredney Azii. Vıp. 2. Stalinabad, 1954. S. 64-65.

2 6 Mallickiy N.G. Sistema naimenovaniya u korennogo naseleniya gor. Taşkenta // Izv. Sredneaziatskogo komiteta po delam muzeev i ohranı pamyatnikov starinı, iskusstva i prirodı. Vıp. 3. Taşkent. 1928. S. 245-246.

2 7 Demidov SM. Ukaz. rab. S. 14. 38-45.

2 8 Iişnkulov H.G. Brak i svad'ba u naseleniya Hodjenta v novoe vremya. Duşanbe, 1972. S. 30.

2 9 CGA RU. F. 23. On. I. D. 1030. L. 2-3.

w Semenov A.A. Proishojdenie termezskih seyidov i ih drevnyaya usıpal'nica Sultan-Sadat //

Protokolı zasedaniy i soobşeniya çlenov Turkestanskogo Krujka lyubiteley arheologii. God 18-y (11 dekabrya 1913 – 1 aprelya 1914). Taşkent. 1914. S. 9.

3 1 Mustnfina P.M. Predstavleniya, kul'tı, obryadı u kazahov (v kontekste bıtovogo islama v YUjnom Kazahstane v konce XIX-XX v.). Alma-Ata, 1992. S. 32.

3 2 Bisilov VN. O proishojdenii turkmen-ata (prostonarodnıe formı sredneaziatskogo sufizma) // Domusul'manskie verovaniya i obryadı v Sredney Azii. M., 1975. S. 163.

3 3 Mikul'skiy D.V. Ukaz. rab. S. 9. Sm. takje: Rassudova R.YA. Skifskie enarei – sredneaziatskie

hodja // Tez. dokl. Vsesoyuz. konf. «Skifı Evrazii». Kemerovo, 1976.

3 4 Abaişn SI. Islam i kul't svyatıh v Sredney Azii // Etnograf, obozrenie. 2001. № 3. S. 128-131.

3 5 Vopros o social'nıh funkciyah svyatıh rassmatrival E. Gellner na primere sosloviya potomkov Muhammeda v Marokko: Gellner E. Saints of the Atlas. L., 1969.

3 6 Muhammed YUsuf Munşi. Mukim-hanskaya istoriya. Tarih-i Mukim-hani. Taşkent, 1956. S.

3 7 Tarih-i Badahşani. Istoriya Badahşana. M., 1997. S. 26-27.

3 8 HaryukovL.N. Anglo-russkoe soperniçestvo v Central'noy Azii i ismailizm. M., 1995. S. 218-220.

3 9 Valihanov Ç.Ç. O sostoyanii Altışara, ili Şesti vostoçnıh gorodov kitayskoy provincii Nan-lu (Maloy Buharin), v 1858-1859 godah// Valihanov Ç.Ç. Izbrannıe proizvedeniya. M., 1987. S. 137-166. 4″ Semenov A.A. Taşkentskiy şeyh Havend Tahur («Şeyh-Antaur») i pripisıvaemıy emu «kulyah» //

Protokolı zasedaniy i soobşeniya çlenov Turkestanskogo krujka lyubiteley arheologii. God 20 (11 dekabrya 1914 – 11 dekabrya 1915). Vıp. 1. Taşkent. 1915; Hodjiev EH Politiçeskaya i ekonomiçeskaya jizn' Taşkenta na rubeje XVIII—XIX vv. // Pozdnefeodal'nıy gorod Sredney Azii. Taşkent, 1990.

4 1 Babadjanov B.M. Politiçeskaya deyatel'nost' şayhov Nakşbandiya v Maverannahre (1 polovina XVI v.). Avtoref. diss… kand. ist. nauk. Taşkent, 1996.

4 2 Valihanov Ç.Ç. Ukaz. rab. S. 165-166.

4 3 Zaki Validi Togan. Vospominaniya. Bor'ba musul'man Turkestana i drugih vostoçnıh tyurok za nacional'noe suşestvovanie i kul'turu. M., 1997. S. 286. Vozmojno, podrazumevaetsya Kasim Şeyh Karminagi, kotorıy jil v XVI v. i prinadlejal k bratstvu YAsavnya-Azizan (sm.: Hafiz Tanış Buhari. Şaraf-nama-yi Şahi (Kniga şahskoy slavı). Ç. 2. M., 1989. S. 81-82, 237-238).

H0

4 4 Posle prevraşeniya respublikanskih otdeleniy Duhovnogo upravleniya v samostoyatel'nıe «nacional'nıe

» organizacii tradiciya predostavleniya vısşih religioznıh doljnostey «beloy kosti» sohra –

pilas'. Naprimer, v seredine 1990-h godov muftiem Duhovnogo upravleniya musul'man Uzbekistana stal Muhtarhon Abdullaev. V 1993 g.. kogda tadjikskaya oppoziciya poterpela voennoe porajenie i bıla izgnana iz Duşanbe, glavu musul'man respubliki Akbara Turadjon-zoda smenil bolee loyal'nıy k novoy vlasti Hodji Fathullohon Şarif-zoda, kotorıy vstal vo glave samostoyatel'nogo Muftiyata Respubliki Tadjikistan. V 1996 g. on bıl ubit i na post oficial'nogo rukovoditelya musul'man bıl izbran Amonullohon Negmat-zoda. Vtorım çelovekom v kazahstanskom Muftiyate yavlyaetsya segodnya Asılhon Omerzakulı.

4 5 Buşkov V.I., Mikul'skiy D.V. Anatomiya grajdanskoy voynı. S. 106-107.

4 6 T a m je. S. 103, 117-118, 126. Pri etom, vopreki vsem izvestnım faktam, odin iz avtorov dannoy knigi v odnoy iz svoih statey utverjdaet, çto rol' «tradicionnıh sosloviy» v 1990-e godı v tadjikskom obşestve umen'şalas' (Mikul'skiy D V. Ukaz. rab. S. 11).

4 7 Tam je. S. 132.

**GretskyS. Qadi Akbar Turajonzoda//Central Asia Monitor. 1994. № I. P. 16.

4 9 Buşkov V.I., Mikul'skiy D.V. Anatomiya grajdanskoy voynı. S. 132-133.

5 0 Rotar' I. Myatej Hudoyberdıeva provalilsya: Tem ne menee ego posledstviya skajutsya na situacii i v Tadjikistane, i v sosednem Uzbekistane // Nezavisimaya gazeta. 1998. 10 noyab.

5 1 Po rasskazu dagestanskogo istorika A. Alekperova, pobıvavşego v Irake, legenda o svyatom proishojdenii Saddama Huseyna priobrela uje vpolne oficial'nıy harakter. Dobavlyu, çto nıneşnemu irakskomu prezidentu, yavlyayuşemusya sunnitom, oçen' vıgodno bıt' seyidom, t.e. potomkom halifa Ali, v glazah şiitov, sostavlyayuşih bol'şinstvo musul'manskogo naseleniya Iraka.

5 2 Gefter V. Bıli vremena pohuje, no ne bılo vremen podley… // Central'naya Aziya. 1997. № 1 (7).

S. 96-97; Faktı naruşeniya prav çeloveka v Uzbekistane na primere Namanganskoy oblasti v period s sentyabrya 1996 g. po avgust 1998 g. // Informacionnıy byulleten' po pravam çeloveka Namanganskogo otdeleniya komiteta zaşitı prav liçnosti Uzbekistana i Namanganskogo otdeleniya obşestva prav çeloveka

Uzbekistana. № I. Namangan, 1998. S. 11-16.

5 3 Eşe odna gruppa sredneaziatskih narodnostey – pamircı – takje imeet «svoih» potomkov svyatıh, kul't kotorıh osnovan ne na sufizme, a na ismailizme. Naprimer, potomkom mestnogo seyidskogo roda yavlyaetsya, kak govoryat, kinorejisser Davlat Hudonazarov, kotorıy v 1991 g. predstavlyal oppoziciyu na prezidentskih vıborah v Tadjikistane.

5 4 Avaşin SI. Social'nıe korni sredneaziatskogo islamizma (na primere odnogo seleniya) // Identiçnost' i konflikt v postsovetskih gosudarstvah. M., 1997. S. 454-461.

Podrobnoe opisanie puteşestviya golştinskogo posol'stva v Moskoviyu i Persiyu v 1633. 1636 i

1639 godah, sostavlennoe sekretarem posol'stva Adamom Oleariem. M.. 1870. S. 913.

5 6 Rassudova R.YA. K istorii odejdı sredneaziatskogo duhovenstva // Pamyatniki tradicionno-bıtovoy kul'turı narodov Sredney Azii, Kazahstana i Kavkaza. L., 1989. S. 177-178.

5 7 Andreev M.S. Tadjiki dolinı Huf (verhov'ya Amu-Dar'i). Vıp. 1. Stalinabad. 1953. S. 30. Primeç.

I.

5,1 Suhareva OA. Potomki Hodja Ahrara // Duhovenstvo i politiçeskaya jizn' na Blijnem i Srednem Vostoke v period feodalizma. M., 1985. S. 158.

5 9 Metod opredeleniya prinadlejnosti togo ili inogo çeloveka k sosloviyu potomkov svyatıh po naliçiyu v sostave imen i familiy svyatıh titulov nel'zya sçitat' absolyutno korrektnım. V osedloy çasti Sredney Azii izredka takie titulı (naprimer, han) nosyat obıçnıe lyudi. Tem ne menee eto praktiçeski edinstvennıy metod v situacii, kogda sobrat' dostovernıe svedeniya o rodoslovnoy ne predstavlyaetsya vozmojnım.

Za predelami Sredney Azii ego primenyat' nel'zya, poskol'ku tot je titul han nosyat neredko

predstaviteli svetskoy znati (u kazahov – potomki Çingizidov), libo, kak v Çeçne, sluçaynıe lyudi dlya ukraşeniya svoih imen.

6 0 Suhareva O.A. Ukaz. rab. S. 161-162.

6 1 Kittaev K. Mahdumi Agzam i Dahbed. Samarkand, 1994. S. 32-3.3 (na uzb. yaz.).

6 2 Suhareva O.A . Ukaz. rab. S. 158-159.

6 3 Kazakov B. Sınov'ya Hodji Ahrara i poslednie timuridı //Duhovenstvo i politiçeskaya jizn' na Blijnem i Srednem Vostoke… S. 84.

6 4 Suhareva O.A Ukaz. rab. S. 159-160.

6 5 Ayni S. Buhara (Vospominaniya) // Ayni S. Sobranie soçineniy v şesti tomah. T. 4. M.. 1974.

S. 192-194.

6 6 Semenov A.A. Unikal'nıy pamyatnik agiografiçeskoy sredneaziatskoy literaturı XVI veka // Izv.

Uzbekistanskogo filiala AN SSSR. 1941. № 3. S. 43.

6 7 Gordlevskiy V.A. Hodja Ahmed YAsevi // Gordlevskiy V.A. Izbrannıe soçineniya. T. 3. M.. 1962.

S. 365; Massoy M.E. Mavzoley Hodja Ahmeda YAsevi. Taşkent, 1930.

6 8 Pisarçik A.K. Smert'. Pohoronı //Tadjiki Karategina i Darvaza. Vıp. 3. Duşanbe, 1976. S. 186. Primeç. 98. t Mallickiy N.G. Ukaz. rab. S. 245-246.

7 0 Suhareva O.A. Ukaz. rab. S. 162-163; Demidov SM. Ukaz. rab. S. 21.

7 1 Ahmedov B.A. Rol' djuybarskih hodjey v obşestvenno-politiçeskoy jizni Sredney Azii

XVI-XVII vekov // Duhovenstvo i politiçeskaya jizn' … S. 21.

7 2 Andreev M.S. Po etnologii Afganistana: Dolina r. Pandjşir (Materialı iz poezdki v Afganistan v 1926 g.). Taşkent, 1927. S. 60.

7 3 Karmışeva B.H. Ukaz. rab. S. 64.

7 4 Parfent'ev V.A. Selenie Vuadil' (statistiçeskiy oçerk) // Ejegodnik Ferganskoy oblasti. T. .3. Nov. Margelan, 1904. S. 82.

7 5 Lıkoişn N.S. Poljizni v Turkestane. Oçerki bıta tuzemnogo naseleniya. Vıp. 1. Pg., 1916. S. 147. 7Y Andreev M.S. Tadjiki dolinı Huf. Vıp. 1. S. 30. Primeç. I.

7 7 Opisanie Çjun'garii i Vostoçnago Turkistana v drevnem i nıneşnem sostoyanii. Perevedeno s kitayskogo monahom Iakinfom. Ç. 2. SPb., 1829. S. 119.

7 8 Valihanov Ç.Ç. Ukaz. rab. S. 167.

1 4 Andreev M.S. Tadjiki dolinı Huf. Vıp. I. S. 57. Primeç. 2.

8 0 Snesarev G.P. Reliktı domusul'manskih verovaniy i obryadov u uzbekov Horezma. M., 1969. S. 95-96;

egoje. «Deti svyatıh». Iz zapisok etnografa // Nauka i religiya. 1972, № 2.

81 Ayni S. Ukaz. rab.

82 Samarkandskie dokumentı XV-XVI vv. (o vladeniyah Hodja Ahrara v Sredney Azii i Afganistane) /

Sost. O.D. Çehoviç. M., 1974. S. 107-235.

8 3 Pevcov M.V. Puteşestvie v Kaşgariyu i Kun'-lun'. M., 1949. S. 140.

8 4 Semenov A.A. Buharskiy traktat o çinah i zvaniyah i ob obyazannostyah nositeley ih v srednevekovoy

Buhare // Sovetskoe vostokovedenie. T. 5. M.; L., 1948.

8 5 Hanıkov N. Ukaz. rab. S. 189-190; Muhammed YUsuf Munşi. Ukaz. rab. S. 59; Mir Muhammed Amin-i

Buhari. Ubaydulla-name. Taşkent, 1957. S. 43. 44; Avdurrahman-i Tali. Istoriya Abulfeyz-hana. Taşkent,

  1. S. 43, 51, 70.

8 6 Hanıkov N’. Ukaz. rab. S. 189-190; Mir Muhammed Amin-i Buhari. Ukaz. rab. S. 43; Abdurrahman-i

Tali. Ukaz. rab. S. 74-75; DeWeeseD. Islamization and Native Religion in the Golden Horde: Baba Tukles and

Conversion to Islam in Historical and Epic Tradition. Pennsylvania, 1994. P. 101, 226-228, 483-490.

87 Grebenkin A. Zametki o Kogistane // Materialı dlya statistiki Turkestanskogo kraya. Vıp. 2. SPb.,

  1. S. 76.

8 8 Babur-name. Taşkent, 1993. S. 77-78.

8 9 V literature upominaetsya, çto otcom Babadjon Işana (Babahana) bıl nekto Abdul Madjidhan. Vozmojno, reç' idet ob şpane bratstva Nakşbandiya i mudarrise medrese Muymubarak – Abdul Madjide, kotorıy, po slovam N.S. Lıkoşina, bıl v konce XIX v. samım izvestnım v Taşkente işanom (sm.: Lıkoşin N.S. Rol' dervişey v musul'manskoy obşine taşkentskih tuzemcev (s prilojeniem «Işanı taşkentskie») // Sb. materialov dlya statistiki Sır-Dar'inskoy oblasti. T. 7. Taşkent, 1899. S. 126-127). Eto ne protivoreçit dannım o tom, çto rodoslovnaya Babadjon Işana voshodit k şeyham bratstva YAsaviya iz Sayrama (sm. Babadjanov B. Vozrojdenie deyatel'nosti sufiyskih grupp v Uzbekistane

// Central'naya Aziya i Kavkaz. 1999. № 1(2). S. 184), poskol'ku prinadlejnost' odnovremenno

k neskol'kim bratstvam («semeynım» i vnov' priobretennım) bıla obıçnım yavleniem.

9 ( 1 CGA RU. F. 23. On. 1. D. 1030. L. 2-3.

9 1 CGA RT. F. 1. On. 1. D. 86. L. 3.

9 2 Sattarhan. K voprosu o musul'manskih işanah//Pravoslavnıy sobesednik. Kazan', 1895 (sent.). S. 73, 78.

9 3 Karmışeva B.H. O musul'manskom duhovenstve v sel'skih rayonah Buharskogo hanstva v konce XIX – naçale XX veka //Duhovenstvo i politiçeskaya jizn'… S. 100.

9 4 Demidov SM. Ukaz. rab. S. 24.

9 5 Demidov SM. Sufizm v Turkmenii (Evolyuciya i perejitki). Aşhabad, 1978. S. 112.

9 6 Valihanov Ç.Ç. Ukaz rab. S. 189.

4 1 Trimingem D.S. Sufiyskie ordena v islame. M., 1989. S. 127.

9 8 Valihanov Ç.Ç. Ukaz. rab. S. 191.

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Жабу