Basqı bet / Sır-swhbat / Mäkeñ men Sekeñ qağıtpaları

Mäkeñ men Sekeñ qağıtpaları

Qazaq tiliniñ qos tarlanı (Mäulen Balaqaev pen İsmet Keñesbaev) ayttı degen äñgimeniñ köbi bwl künde añızğa aynalıp ketti. Bwl adamdardıñ ğalım retindegi eñbekteri öz aldına da, adam retindegi äñgimeleri ekinşi bir qızıqtı sala. Sälde bolsa ezu tartqızıp, es jinatatın olardıñ äzil-qaljıñdarın keyingi wrpaqtıñ da bile jürgeni maqwl-au degen oymen qolğa qalam alıp em. Endi soğan kezek berelik.

Sekeñniñ Til bilimi institutında direktor kezi. Onda Mäken jartılay universitette, jartılay institutta isteytin. Bir küni Säkeñ üyde otırıp, jwmıstağı Mäkeñe telefon soğadı.

– Äy, Mwrın, özim mazam bolmay auırıp otırmın. Sestra kelip tamırımdı taba almay äure bop ketti. Sonda da eki jarımda institutqa baram. Söz bar, küt! – deydi. Sonda Mäkeñ ilip alıp:

– Senikiniñ bäriniñ jasırınıp jüretin ädeti ğoy, nesin sasasıñ! – depti.

***

Sekeñ (İsmet Keñesbaev) ajal auzınan qalıp, auruhanada jatqan sätinde, qwrdası Mäkeñ (Mäulen Balaqaev) barıp köñilin swraptı.

– Äy, ana jaq qalay eken. O jaqtan da jol tauıp jetkenbisiñ, sabazım?– degen Mäkeñe, ol “qwlağıñdı jaqındat” degen­dey işara jasaydı da eñkeye bergen qwrdasına:

– Ketip-aq qalatın ret bolıp edi. Biraq o jaqta da adamdı alfavit tärtibimen şaqıradı eken. K – emes, bizge keregi B degen soñ, amalsız qaytıp keldim. Kezek seniki eken – dep jımiğan eken.

***

Sekeñ auruhanadan keyin de köp emdelip barıp endi ğana jwmısqa kirisip jatqan beti. Jinalıp qalğan jwmıstardı kezegi­men keñeste qaray bastağan. Ol kisiniñ mwn­daydağı ädeti jwrtqa mälim. Köp mäseleni aldın ala özi şeşip qoyadı da, keyde keñes müşelerimen aqıldasqanday boladı. Son­day bir mäseleniñ twsında ol qwrdasına:

– Mäke, siz qalay qaraysız?

– dep qalğanı. Mäkeñ mwndayda qaljıñnan esesin jibermeydi. Äli tüzele qoymağan Sekeñniñ bet-auzına qaradı da:

– E, nesine jaltaqtaysıñ. “Auzı qisıq bolsa da, direktor söylesin” degen zaman ğoy, tarta ber! –dep sart etkizdi. Ekeuiniñ qaljıñın biletin jwrt mäz boldı.

***

Qanekeñ (Q.Sätbaev) qaytıs bolıp ziyalı qauımnıñ qabırğası qayısıñqırap twrğan sätte de, Sekeñ dosına:

– Qaşanğı qazaq qırıla beredi. Seniñ sağatıñ kelgen joq pa osı, – dep aşılau qaljıñ aytıp saladı. Sonda Mäkeñ swq qolın joğarı nwsqap:

– Onı biz emes, anau mıqtınıñ özi biledi. Ol, aldımen, igi jaqsılardı alıp jatır. Endigi jaqsımız sen dep jürmiz ğoy! – deydi. Qaumalağan jwrt külkiden bulığıp äreñ şıdaptı.

* * *

İsmet, Mäulen, Ğayniden üşeuin şaqırıp qonaq etip, sözin tıñdaudı äues köretin şaq. Bir jolı osınday bir bas qosudıñ säti tüsip, ädemi äñgime-düken bastalğan. Talay äñgimeniñ tiegi ağıtılıp, otırıs qıza tüsken sätte aqköñil de, añqau Ğaynekeñ kenet:

–Sonımen qaysımız bwrın ö

lemiz! –dep qoyıp qaldı da, bir jañalıq tapqanday Mäkeñe qarap, jımidı.  – Öziñ aytpaqşı, endigi igi jaqsımız İsmet qoy, osı ölsin, — dep qarqıldap küledi. Bir “tauıp aytqan sözim boldı” degendey özi mäz.  Sol kezde Mäkeñ:

–Äy, Ğayniden, — dedi onı äreñ toqta­tıp. – Mwnı öltirip qaytesiñ. Odan da ekeumizdiñ birimiz ölgenimiz dwrıs, — dep säl toqtadı da, — Nege? Öytkeni, sen öle qalsañ onıñ qanday ğıp şığarıp salatının bilesiñ be?  Basında öziñdi öziñ tanımastay etip egiltip söyleytini sonşama, tabıtta jatqan seniñ de jılap jiberuiñ mümkin. Al bwl ölse mwnıñ basında kim söyleydi. Sen be söyleytin?  Sen ne aytasıñ, seni kim tüsinedi. Bwl bayğwstıñ barın joq qılasıñ ğoy. Sondıqtan oylan. Jañağıñdı qaytıp al, ölsek, aldımen biz öleyik.

* * *

Bügingi ğılımi keñes  köñildi ötip ja­tır. Mwnday otırıstardıñ tüyini köbinese Sekeñe baylanıstı. Bügin ol kisiniñ köñil-küyi köteriñki eken. Ärkimge jılı söz ay­tıp, qaljıñ tastap, ara-arasında qarqıl­dap külip te aladı. Keñeste izdenuşi S.Tö­lekovanıñ “Alğıs-qarğıs mändi fra­zeolo­gizmder” dep atalatın dissertaciyası tal­qı­lanıp jatqan. Sekeñ izdenuşige qarap:

– Qazaq tili mwnday sözderge de bay ğoy, sonıñ birazın sen de jinağan ekensiñ, jön delik. Al bwlardıñ äyelder men erkekterge tän türlerin tauıp, jiktediñ be? –dep swraq qoydı.

– Sonda Mäkeñ dissertanttan bwrın älgilerdi jımiıp tergiştey bastadı. Sekeñ swrağın odan arı naqtılay tüsti.

– Mäselen, erkekter a

ytpaytın, tek äyelderge tän qarğıstar bar, solardı aytam!

–Erkekter “Qırğın tigir!” dep te ayta beredi – dep Sekeñdi qaljıñğa tartıp edi. Sonda Sekeñ jwlıp alğanday:

–Mwnı Mäkeñnen basqa erkektiñ ayt­qanın estigen emespin! – dep sart etkizdi. Jwrt du küldi. Sekeñ mwnımen tınğan joq, dissertaciya materialın paydalana otırıp, Mäkeñdi tağı bir türtip ketti. Ol S.Töle­kovağa qarap:

– Al endi bar ğoy şırağım, mına jw­mıstı zerttegende aşqan jañalığıñ qay­sı?  Mwnı men ğana emes, osıdan 20-30 jıl ötken soñ mına otırğan ağalarıñ da swraydı. Ärine, ol kezde mına Mäulen men Ğayniden bola qoymas, al meniñ bolatınım anıq – dep qulana tüsti. Sonda manağı wtılıstıñ esesin qayırudıñ jolın izdep, añısın añdıp otırğan Mäkeñ, özi qwrğan qaqpanğa añdamay özi kep tüsken qwrdasına:

– O, jağıñ qarısqır! – dedi aqırın ğana. Manağı manağı ma, jwrt qıran-topalañ külki qwşağına endi. Äsirese, alğıs-qarğıs mändi sözder talqığa tüsip jatqanda, mınaday qaljıñ tipti jarasım tauıp ketkendey edi.

***

Mäkeñ men Ğaynekeñ proferanstı jaqsı oynaytın da, al Sekeñniñ kartağa zauqı soğa bermeytin. Degenmen jinalğan jerde ol qauımdasıp otıra qap jwrttı “Kingoğa” jegip qoyatın. Oyın üstinde neşe aluan qızıqtı, äñgimeler, estelikter ketedi. Sonday bir äñgimeniñ qızğan twsında, jwrttıñ aytq

 

anın birde estip, birde esitpey öz oyımen özi äurelenip otırğan Ğaynekeñ tosın kiligip eldiñ sözin bwza beredi. Äsirese, Sekeñ aytqan sözdiñ birin wğıp, birin wqpay, äyteuir arsalañdap külip, köldeneñnen kiligip qoymağan oğan “Äy,  Ğayniden, äy, Ğayniden, qoysañşı endi, sözge qonaq berseñşi!” dep otırğan Sekeñ bir mezgilde mülde şıdamı tausılıp, qwrdasına “Äy, qwlağıñnıñ  ….  tas kereñ miımızdı jep bittiñ ğoy. Qoyasıñ ba, qoymaysıñ ba. Toqtat!” deydi.

Sonda ol aşulanudıñ ornına:

– Bwl Simetti qoysayşı,  eki söziniñ birinde meni maqtaydı da otıradı – dep mäz bolıp qarap twradı.

Ğaynekeñniñ mına qojanasırlığına basqalarmen birge Sekeñniñ de küluden basqa şarası qalmadı.

Mäkeñniñ direktorlığı

Bir jolı Sekeñ Wzaq merzimge şetelge saparğa şığatın boladı, uaqıtşa direktor etip qaldıratın bir solidnıy adam izdeydi. Äri oylastıra, beri oylastıra kelgenşe, Mekeñnen artıq ılayıqtı adam tappaydı. Söytip Qanekeñmen /Q.Sätbaevpen/ kelisedi de  Mäkeñdi institutqa direktor etip qaldıradı. Bwl til men ädebiettiñ bir institut bop twrğan kezi bolatın. Josparlı jwmıs bwrınğışa öz jönimen jürip jatadı. Merzimdi uaqıtı bitip, Sekeñ sapardan oraladı. Asa köñildi alpauıt adam äueli Mäkeñe /öziniñ kabinetine/ kelip, äserlerin wzaq äñgimeleydi. Biraq Mäkeñ elpektep, ornınan qozğalıp, orındıq wsınu ornına, barınşa salmaqtana, sızdana tıñdap otıradı. Äni-mine degenşe Sekeñ äñgimesin tausıp bitedi de auıldıñ jağdayın swray bastaydı. Mäkeñ bolsa kresloğa jabısıp qalğanday direktorlıq orındı bosatar türi

joq. Şıdamı tausıla bastağan Sekeñ endi birdeñe dey bergende telefon şar ete qaldı. Mäkeñ trubkanı jaylap aladı da:

– Ä, Qanekeñbisiz. Iya, iya keldi, osında otır. Joq äli bilmeydi, aytqan joqpın. Aptığın bassın uaqıt bar ğoy. Bälkim öziñiz …  Men-aq aytayın ba, meyli, jaraydı Qaneke…– dep sözdi toqtatadı. Söytip, stol jiegindegi şaqırtqı knopkanı basıp qaladı. Sılañ etip jetip kelgen sekretarşağa:

– Bizge bir şay keltirşi, qalqam. Sekeñ wzaq joldan keldi ğoy, şay işip entigin bassın – deydi barınşa salmaqpen. Mına jağdaydı körip otırğan Sekeñ bir quarıp, bir qızarıp, ne derin bilmey, entik baspaq tügili, endi bolmasa jarılarman küyge tüsedi. Aqırı şıdamı tausılğan ol:

– Iya, al ne jañalıq bar, jağdaylarıñ qalay? – deydi.

Mäkeñ onşa män bermegendey, kresloğa odan sayın şalqalay berip:

– Şay alıp otırsañızşı, Seke?! – dep tipti sızdana tüsedi. Bwrın “sen” dep söylesip jürgen qwrdası, endi bügin “siz” dep sızıla qaptı. Bärinen de osınısı ötip baradı. Bir özgeristiñ barın işi seze bastağanmen, manalı beri swrauğa batılı barmay otırğan Sekeñ, nede bolsa bileyin degen oymen:

– Äy, nemene sonda, birde

ñe boldı ma, aytsañşı – dep edi. Mäkeñ tipti odan sayın mañızdanıp, oñ qolın köterdi de,

– E, batır, sabır. Er jigittiñ basına düniede ne kelip, ne ketpeydi. Keşe sen, bügin men degendey, almasıp kelip jatqan zaman ğoy. Sen ketkeli talay özgerister bolıp jatır. Qazir estisiñ. Bärin aqılğa jeñdiretin alıp adamsıñ ğoy, dostım. Sabır et! – degen de Sekeñ tipti tütige bastadı.

– Ne bop qaldı, sonşama, äkesi ölgendi de estirtedi degen, aytsañşı!

Jwlqına tüsken Sekeñniñ odan sayın degbirin qaşırıp, Mäkeñ ünsiz ğana tağı da şaqırtqı tetikti basıp qoyadı. Lıp etipkirip kelgen qızğa “keşegi,  Qanekeñ bergen bwyrıqtı äkelşi” dedi. Ol dereu älgi qağazdı Mäkeñ qolına wstata qoydı. Öz oyımen özi älek bop alabwrtıp ol qağazdıñ qanday qağaz ekenimen şaruası bolğan joq. Äyteuir bir swmdıqtıñ habarşısınday onı Mäkeñ sıypalap otırdı da:

– Dostım, auır bolsa da aytayın, ne bolsa da köterip ketetin narlığıñ bar edi ğoy tıñda, şıda iya. Sen ketkeli mwnda biraz özgerister bolıp jatır. Men bwrın bile bermeydi ekem. Mına jwmıs mağan tipti qolaylıraq siyaqtı. Jospar özinen özi jürip jatır. Anda sanda keletin qağazdarğa bwrıştama qoyıp otıruğa da äbden dağdılanıp aldım. Öziñ bilesiñ, sen siyaqtı emes, minezim jwmsaq adammın ğoy. Sodan da şığar kollektiv te “Mäke, Mäkelep” mağan äbden bauır basıp aldı. Al meniñ jwrtpen bet jırtısa bermeytinim öziñe de ayan emes pe?!  Şaması Qanekeñe de osı

minezim wnağan bolu kerek, onıñ üstine jwmıs ta ıñ-jıñsız bitip jatır. Bir küni meni şaqırıp alıp “Mäke, Sizdi biz osı direktorlıqqa wyğarıp otırmız?” demesi bar ma. Men üşin bwl kütpegen jağday edi. Sasqanımnan “Qaneke-au, Sekeñ äli tiri ğoy!” deppin. Ol “Sekeñ jöninde saspañız, biraz jıl istedi. Özimiz aytarmız, tüsinigi mol adam ğoy” degen soñ otırğan jayım bar, Seke! Mine jañalığımız osı …

Şıdamı äbden tausılğan Sekeñ älgi äşeyin qağazdı tekseruge de mwrşası kelmey, auır denesimen apırıp-japırıp, kabinetten ata jöneldi. Sol dauıl keulegen ekpinmen barıp, kelesi bölmede otırğan Müsilim Bazarbaevtıñ /ol kezde direktordıñ orınbasarı bolatın/ esigin jwlqa aşadı da, amandıq joq, saulıq joq:

– Sender bäriñ menen qwtıla almay jür ekensiñder ğoy ä?  Büldiruin büldirip, sen de tük bilmegensip otırsıñ ba?

Mınaday oqıs äñgimeden şoşına tüsken Müsilim:

– Ou, Seke, ne bop qaldı, assalaumağaleykom, äueli amandasalıqta – dey bergende, basqa äñgime qwlağına enbey twrğan Sekeñ, odan äri jwlqınıp;

– Ne dep otır, anau Mwrınıñ. Jarığan ekensiñder direktorlıqqa. Mwnday mansapqorlığın qaraşı, kötin jelimdep qoyğanday, ornınan twrıp sälem de almaydı ğoy – degen de barıp män-jaydı añğarğan  Müseken, şek-silesi qatqanşa küledi.

– Seke, qwrdasıñızdıñ qaljıñın şın körip qalğannan saumısız – dep alpamsaday adamnıñ añğaldığına odan arı mäz boladı. Öziniñ qopaldığınan qaljıñ torına oñbastay tüskenin endi ğana añğarğan Sekeñ

keri şort bwrıldı da qoyq

 

alañdap barıp öz kabinetiniñ esigin qayta aştı.

-Äy, Mwrnıñnıñ … twr bılay, Müyiziñ qarağayday bolğan şığar, bosat orındı – degen Sekeñniñ mına qılığın äjuağa aynaldırğanına mäz Mäkeñ sılq-sılq külip ornınan twra beripti.

                        Kisi jwmsau mädenieti

Sekeñniñ boyında, minezinde adamdı oyğa qaldıratın jaylar mol bolatın.

Bir jolı Sekeñniñ kabinetinde bas qosu bolıp, jwrt jinalıp jatqan. Eldiñ birazı orın bolmay twrıp qaldı. Osını bayqağan Sekeñ esik jaqqa alañdap twrğan. Şaması jwmsaytın adamdı izdegen türi bar. Sol eki ortada qızmetkerdiñ birine közi tüsti de:

– Aynalayın, Asqarjan, bayqaşı, anda kim bar eken! El twrıp qaldı,    4-5 orındıq äkele qoysınşı! – dedi. “Öziñ äkel!” dep bwyıra söylemedi. Jas jigittiñ jwrt közinşe sağın sındırmayın degendey, sıpayılap qana işara jasadı. Zerdeli janğa mwnıñ özi de önege edi.

                        “Soverşenno verno!  Qısqart!”.

Bükil Odaqqa atı mäşhür ğalımdar – türkologtar jinalğan. Mäslihattı basqarıp otırğan Sekeñ kezekti şeşenge söz bergen. Ol orıs tiliniñ mamanı, äygili stilis

 

t, professor H.Mahmudov bolatın. Surılıp söylep sözdi wzatıñqırap aldı. Eldiñ de, Sekeñniñ de tağatı tausıla bastadı. Hayrekeñ oğan qaraytın emes, qızıp alğan. Söziniñ arasında “Ne tak li, Smet Kenesbaeviç?” dep qoyadı. Kelesi bir  “Ne tak li – diñ ” artınşa şıdamı şekten şıqqan älginde ğana şaqşasın şaqıldatıp bir atım nasıbaydı tastap alğan Sekeñ orısşa da, qazaqşa da tüsinikti bolsın degendey “Soverşenno verno! Qısqart!” dedi nığarlanıp sart etkizdi. Orıstar “quattap otır” dese, qazaqtar Sekeñniñ  mına tapqırlığına mäz bolıp külisip aldı.

Tirşilikte aralasuı men şüyirkelesui az bolğanmen, qazaqtıñ qaljıñın qasterlegen qasieti mol jandar edi-au dep tolğanasıñ. Bwl adamdardıñ boyında zamanına ılayıqtı qılıqtıñ bäri bar edi. Olar bizge osınısımen de qımbat, qadirli.

Ömirzaq Aytbaywlı

Ahmet Baytwrsınwlı atındağı

Til bilimi institutınıñ

Bas ğılımi qızmetkeri, filologiya

 

ğılımdarınıñ doktorı, professor,

WĞA-nıñ akademigi

 

 

 

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Ot şarpımağan jan edi

Ateizm örşip twrğan zamanda islamnıñ tuın jıqpay ötken äkem Hakim-haziret Omarov 1906 jılı Burabaydıñ baurayında …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan