Базар қожа

ХҮІІІ ғасырда Хиуалық Ақмешіт маңында Сыр бойындағы Әззер ахунның ауылын шауып мал-жанын айдап кетеді. Солардың ішінде Әззердің 11-12 жастағы ер баласы Ыбырайым да тұтқындалған екен. Көп ұзамай сол бала Қазалы өңірін жайлап отырған қаракесек тайпасының жақау ауылының ұрпағы Шойдың қолына тап болады. Шой баланы қой бағуға қосады. Ыбырайым бір күні малдан шаршап келіп, қотан ішінде ұйықтап жатса, байдың қыздары ойнап жүріп, ұйықтап жатқан баланың басынан жанып тұрған екі шырақты көреді. Қыздар үйіне келіп, «әке малайдың басында шырақ жанып тұр, соны алып бер»,-дейді. Бай баланы алдырып, бас киімін шештіреді. Басында жарқыраған айдары бар екен. Байдың әйелі баланың айдарын қыздарына кесіп алып беріпті. Бала ызаланып, «әкем қойған айдар еді, алмасаң да болар еді» деп, ағаш үйдің белдеуінің  арқанын ұстап тұрып жылағанда кіші дәреті шығып кетіпті. Сол кезде көп қойдан  бір тоқты бөлініп келіп, дәретті жерге сіңірмей жалап қояды. Бала жылаумен  малын бағып кеткен кезде байдың әйелінің қол-аяғының жанып кетіп, тартылып ауырады. Бай кісі жіберіп Қосым қожаны шақыртады. Қосым қожа қасында бір топ адамымен келе жатса, биік нұраың бауырында екі иығында алау шырақ жанып тұрған біреуді көреді. Қосым қожа қасындағы адамдардан «анау адамның екі иығынан жанып тұрған алау отты көрдіңдер ме?» деп сұраса, олар «жоқ көрген жоқпыз», дейді. Онда, «сол адамға жолығайық» дейді. Қосым қасына ерген адамдарымен жақындап келсе, қой жайып жүрген  жас бала екен. Жөн сұраса, өздері іздеп келе жатқан ауылдың адамы екен. Қосым баланы сынамақ ниетпен, «бала жарыссақ қайтеді» дейді. Баланың астында күйі нашар ақсақ ала тайы болады. Бала қысылса да, «жарысайық» дейді.  Қойшының малын Қосым қасына ерген адамдарға тапсырып, баламен жарысады. Бала ауылға Қосым қожадан бұрын барады. Бай Қосым қожаны үйіне түсіріп, қонақ етеді. Қосым қожа манағы баланы шақыртып, мән-жайды сұрайды. Бала елінің шапқыншылыққа ұшырағанын, өзінің тұтқынға түсіп, қой бағып жүргенін, әкесінің аты Әззер, сүйегі – қылыш қожа болады дейді.  Қосым қожа байға «Мына бала қасиетті бала, әйеліңнің науқастануы осы балаға зәбір бергендіктен» дейді. Бай Қосым қожаның айтқанын істеп, баланы Мамыт деген баласымен еншілес қылады. Қосым қожа балаға енді осы қаракесектердің «қожасы» боласың дейді.  Қосым Базар қожаны сынау үшін, «мына құнажын буаз ба, буаз болса ішіндегі бұзауы қандай? «дейді. Сонда Базар қожа ішіндегі меңсіз қара ұрғашы бұзауы бар, ұзамай бұзаулайды деп күніне дейін айтса керек. Айтқаны дәл келеді. Базар қожаның атағы қаракесектер ауылында басына  бақ қонып, елге көріпкелдік, емшілік қасиеттерімен кеңінен тарай бастайды.  Көріпкел әулие тарыққандарға, қиналғанға аян беретін киелі, науқасқа ем жасайтын емші, аруақты адам болған. Базар қожа есейе келе ауыл жігіттерімен жылқы бағуға шығады.  Бір күні жылқыда жүріп қасындағы жолдастарына «жігіттер малға ие болыңдар, маған жол түсіп тұр» дейді. Түс ауа  қос атқа мінген қара көрінеді. Келіп жөн сұраса әлгі жігіт, «Жанқылыш руынан едім, Байдың қызы көптен науқас еді, әлсіз жатыр, талай адамдар жаза алмады. Енді кім жазса, сол кісіге қызымды жасауымен берем, ал жаза алмаса басын аламын деп айтты» дейді. Базар қожа келісіп, ауылға келіп қызды емдейді. Бір аптадан кейін бай қызын көруге келсе, қызы қожаға шәй құйып беріп әңгімелесіп отыр екен.  Бай уәдесінде тұрып, Базар қожаға «қызымды ал» дейді. Қожа:«мен қарадан қыз алмаймын, рұқсат сұрайын» деп кетіп қалады.

Ауылға келгеннен кейін елімді іздеймін деп қаркесектердің үлкенінен бата алып, олға шығады. Ақмешіт жаққа еліне келеді. Туысы бір үлкен қариямен сөйлесіп, өткен-кеткенді еске түсіреді. Сонда қария «Еліңде беделің бар ма, сыйлысың ба? « деп сұрайды. «Базар  қожа. «Иә, аға сыйлымын, ол жақпен туыс болдым, ел қожа деп хан көтереді, сіңісіп кеткенбіз» дейді. «Алланың  жазуы солай, айып емес. Сол елден қыз ал, тамыр жай, сенің елің енді сол жақ» деп батасын беріп қайырыпты. Базар қожа елге келіп, баяғы өзі емдеген қызды алыпты. Шой баласы Бегімбет өзінің баласы Мамытпен Базар қожаны еншілес етті деп жорғарыда айттық.  Енді Бегімбет, Базар қожа үшеуі серттесіп біз туысқанбыз, ұрпағымыз да бір-бірімен туыс болып қыз алысып, қыз беріспесін деп анттасқан екен.

Уақыт жаз айы  болса керек. Баба Жем бойына барып жайлауда отырады. Жем бойының халқы назар, шүрендер қырғыз  Қайдауыл батырмен араларында дау болады.  Қайдауыл батыр қол жинап, жекейлерді шаппақ болып келе жатыр деген хабар жетеді. Халық енді қайтеміз деп амал-айла іздейді. Сөйтіп жекейлер Базар қожаға Қайдауыл батырды келісімге келтіруін сұрайды. Қожа Қайдауыл келсе хабар беріңдер деп тапсырыпты.  Содан Қайдауылдың хабары келеді. Қожа Қайдауылдың алдына шығып, келісімге кел десе, батыр сөзді тыңдамай жекейлерге қарай лап қойыпты. Сонда Қожа Қайдауылдан басқасының  көздерін көрмейтін қылып тастап, қасындағы адамдарға Қайдауылды байлатып алыпты. Амал жоқ, Қайдауыл Базар қожадан кешірім сұрап, келісімге келіпті.

Руы төртқара Жарасұлы Толыбай батыр Кішіқұмды жайлап, Хиуа хандығымен соғысқан, бабамен сыйлас, дос болыпты. Бір күні батыр ауылынан кетіп бара жатып, күн көзіне шағылысып, жылтыраған затты көреді. Келсе, үлкен жылан екен. Өлтіргісі келіп ұмтылса жылан одан бұрын қимылдап, басын үзеңгіге салып алып жүргізбей қойыпты. Содан батыр  баратын жағын өзгертіп, Базар қожаның  ауылына беттейді. Әлгі жылан ауыл шетіне дейін ере келіпті. Оның келе жатқанын күні бұрын біліп отырған қожа балаларына  «қаптаған жаудан беті қайтпағанда  кішкене шегірткеден қорқып астындағы атын құрбандыққа шалған Толыбай келеді, қамданыңдар» депті. Толыбай Қожамен әңгімелесіп, батасын алып аттаныпты.

Көрші ауылдың Жолдасбек деген адамы жол жүріп келе жатып түзге отырады. Сол кезде құйын айдаған қаңбақтан үріккен аты шылбырын жұлып қашыпты. Жолдасбек атын ұстай алмай шаршап, бабаға сыйынып, төбеге шықса, аты тобылғыға қазық бау шалынып байлаулы тұр екен. Жолаушы атына мініп шаруасына барады. Біраз уақыт өткен шамада әлгі адам бір жұмыспен Қожаның ауылына барыпты. Сол жерде бабаға кездесіп, жөн сұрасып әңгімелеседі. Сонда баба:«есіңде ме атың қашқанда мені шақырғаның. Мынаған қазық бау шалынып байланған еді» деп сұқ саусағын көрсетеді. Саусағының шылбыр байланған жері бунап қызарып тұр екен дейді.

Бір күні баба намаз оқиын деп жатып миығынан күледі. Намаз оқып болған соң әжеміз: «Қожеке, неге күлдіңіз?» дейді. Сөйтсе, бір ұры біреудің түйесін торып жүріп ұрлап ала жөнеледі. Мұз қатқан күзгі қара суық екен. Мал иесі сезіп қалып тұра қуыпты. Қорыққан ұры сасқанынан теңізге қарай қашып, Базар қожа жәрдем ет деп сиыныпты. Сол сәтте тұман түсіп, мал иесі кейін қалып адаса бастағанда «Ақ адал малымнен айырылғаным ба? Базар қожа әулие жәрдем ет» деп сыйынса, тұман ашылып, мал иесі ұрыны қуып жетіп ұстамақ болғанда екеуінің арасынан мұз ойылып түйе иесінде қалып, ұры аман-есен құтылған екен. Баба соны біліп күліпті.

1954 жылы Арал ауданына қарасты «Амангелді» колхозы баба бейітінен бір-екі шақырым жерге егін салады. Салған егіндері шықпай қалады. Келесі жылы колхоз сол  араға мал қыстайтын баз салыпты. Жазғытұрым өріске шыққанда іргеде орналасқан баба қорымына сүйкеніп, төңіректің ақ шаңын шығарады. Бір күні баба ұрпағы Елеубай баласы Ханқожа колхоз басшыларына барып, түсінде бабасының аян бергенін ол жерден малдары мен мал қорасын алып кетуді өтінеді. Бірақ колхоз басшылары құлақ аспайды. Алайда мал қоралары өртеніп, мал шығын болады және сол жылы төл де алынбай қалды. Оның үстінен колхоз кеңсесі өзі-өзінен қайта-қайта өртеніп, колхоз басшылары әбден әбігерге түседі. Екінші қайтар аян беріп, колхоз басшылары жағдайды түсініп, бейіт басына барып сиынып, қораны көшіріп алып кетеді.

Баба қайтыс болған соң басына жұрт айта жүретіндей етіп күмбездеп бейіт салуды ұйғарысады. Күмбез салуға бабаның бір өзбек досы басшылық еткен. Ол кісі қожа баларымен келісіп, Атамұрат деген есімді шеберді жалдаған. Шебер бейіт қабырғасын қалап, төбесін көтерейін десе, көзіне қабырғаны сүзіп құлатып жатқан қошқар елестейді.  қараса, қабырса құлап жатады, осы жәй бірнеше қайталанады. Құрылып жүрмей қалады. шебер қорқып, бейітті салудан бас тартады. Баба балаларына аян беріп, шебер кетпесін қыр жақтағы баларым құрылысқа деп бір жылқы берді, соны шеберге мінгізіңдер және мен де Аллның қарапайым пендесімін, ешкімнен артық емеспін. Бейітті төртқұлақ етіп салыңдар депті. Ұста бейітті төрт құлақ  етіп салып, қыр жақтағы балалары беріп жіберген жылқыны мініп кетіпті. Қазалы аудынының Бекарыстан би ауылынан солтүстікке қарай екі-үш шақырым жүргенде Қотан көл деген көл бар. Көл жиегінде Базар қожа бейіті тұр. Осы бейіттің жанынан ұрпақтары бірігіп ескерткіш тұрғызды, тілеухана салды.

(Тамыры терең, тарихы кенен Қазалы атты кітаптан алынды)

 

ТҮС НЕМЕСЕ БАЗАР ҚОЖА ХАҚЫНДА

Қазалыдағы Бекарыстан би ауылында жатқан Базарқожа баба туралы аңызға бергісіз әңгіме ел арасында жиі айтылады. Оның талай кереметтерін білген жұрт баба басына жиі тәу етеді.

Бірде жақын ағайыным өзінің бала күнінде басынан кешкен жайды баяндады.

– Мектепке бармаған кезім. Білмеймін, үлкендердің айтуынша лас, жаман жер басқандыкі ме, әлде басқа ма әйтеуір медицина түсіне бермейтін дертке шалдықтым. Түн ішінде түс көрем. Үлкен бір трактор басатындай жақындап келеді.  Мен қорқып, шырқырап жылап оянам. Үлкен шешемді «апа» дейтінбіз. Өзің білесің, ол сол бабаның ұрпағы, яғни қожаның қызы. Сол апамның жанына ұйықтайтынмын. Әлгіндей жағдай күнде қайталанады.  Апам білген дұғасын оқып далаға алып шығатын да, мен де шыққан бойы кіші дәретімді шығарып, оның шашырындысы аяғыма тигенде  селк етіп есімді жияды екем. Апам қайта жуындырып, жылы төсекке жатқызады. Баламын ғой, күндіз ойнап жүріп ұмытып кетем. Түнде қайтадан сол шошып ояну, сол түс. Есім кіресілі-шығасылы. Тек жылай берем. Осылай біраз уақыт өтті. Апам шыдамады білем, көрші ауылда тұратын туған әке-шешеме хабар салды. Ананың аты қашаннан ана емес пе, ертеңіне-ақ жетіп келген. Келе Қазалы, Арал аралатып, тамыр ұстайтын тәуіп, бақсы-балгер, әйтеуір көрсетпеген емшісі қалмады. Соңында Қазалыдан бір емші қария «ауылдарыңа жақын жерде жатқан атақты, әулие кісі бар. Яғни өз аталарың. Баланы сонда түнетіңдер» деген көрінеді.

Шешем екеуміз кейін қайттық. Апам емшінің сөзін естіген соң бірден «Базар атам басына барамыз, дайындалыңдар» деді. Кешке керек-жарағымызды арқалап, жаяулап атаның басына тарттық. Ауылдан 10 шықырымдай жерде орналасқан Базарқожа басына күн батпай жеттік. Апам, әкем, шешем, сосын мен.

Хош, сонымен сол күні біз бабаға арнап салған түнеухана ішінде жаттық. Біразға дейін елегізіп жатқаныммен ұйқы жеңді. Түс көріппін. Жалғыздан-жалғыз үй сыртындағы арықта шомылып жүрмін. Судан шыққым келмейді. Өңімде ол  каналға шомылмақ түгілі, жақындауға қорқатынмын. Ертеңіне апама түсімді айтып бердім.  Ал әкем болса  түсінде бiреулермен алысып шығыпты. Бірде жеңген, бірде жеңілген. Апам бұған үндемеді, қабағын шытты да қойды. Бәрінен де шешемнің түсі әсерлі әрі қорқыныштылау болып шықты. Түс деуден гөрі тап бір өңінде болған сияқты.

– Түн жарымында оянып кеттім, – дейді шешем сонда. – Әрі қарай көзім ілінбеді. Әлдене түнеухананың сыртқы есігі жағынан тысыр еткендей болды. Аяқ дыбысы естіле ме? Тұрып қарасам. Шашы жалбыраған кішкентай қыз. Түн жарымында мынадай айдалада не қылған қыз бұл деп ойлағанымша болмады, маған жақындай түсті. Сөйткенше болған жоқ, әлгі қыз секіріп келіп, екі иығымды баса мені құлатпақшы. Дереу күшімді жинап, құламауға тырысып, өзін кері итердім. Сөйткенше болған жоқ, әлгі қыз ғайып болды. Апам бәрімізді тыңдап болды да, тағы да үндемеді. Қайтуға жиналдық. Ауылға келген соң, апам мені шешеме қосып, Қазалыдағы тәуіп шалға қайта жіберді. Бабаның басында болғанымызды, көрген түсті түгелдей айтуды қадағалап тапсырды. Біз жолға қайта шықтық.

Шешем келе тәуіпке көрген түсімізді санамалап айтып шықты. Қабағы түксиген қара шалдың көзі қорқынышты еді. Тыңдап болған соң:

– Күйеуің іше ме? – деді. Шешем қипақтады. Әкемнің ішетінін мен де білетінмін. Шал жауап күтпестен сөзін жалғады. – Күйеуіңнің түсінде алысып жүргені, арақтың кесірі. Оларды жеңгені, демек келешек ащы суды біржола доғарып, дін жолына түседі. Ал баланың суға шомылғаны,  тазаланғаны, енді ұйқысы да тыныш болады. Дерттің бетін қайтарған Базарқожа бабаларыңның рухы. Бұл дертті жазудың кілті менде емес, сонда жатқанын білдім. Ал, саған қөрінген әлгі  қыз, жын болатын. Егер ол қыз ұмтылып сені құлатқанда балаң өмірбақи сол дертпен кетер еді. Алла қалап, бабаларың  қолдап, сен оны жеңдің, – деп әңгімесін аяқтады. Міне, содан бері көп жыл өтті. Аллаға шүкір, бабаның басына қонып, дертіме шипа тапқан осы бір оқиға есімнен кетпейді. Содан кейін шешем «Сауда атам» дейтін, былайғы жұрт Базар Қожа атайтын аруақты кісі туралы үлкендерден шежірелі әңгімелер де есіттім, кітаптар да шықты.

Базарқожа баба ХVІІІ ғасырда өмір сүрген кісі. Қылыш бабаның Әззер деген ұлынан тарайтын оның шын аты – Ыбырайым екен. Жаугершілік заманда қазіргі Қызылорда қаласының маңын мекен еткен Әззер ахунның ауылын хиуалықтар шабады. Сол шабуылда 12 жасар Ыбырайым тұтқын боп кетеді. Көп ұзамай бала Қазалы өңіріндегі қаракесек руының атақты байы Шойдың қолына түсіп, ол баланы қой соңына салып қояды.

Бала Ыбырайым қой бағып жүрсе, байдың кішкене тәлпіш екі қызы баланың басынан жанып тұрған шырақты көрдік дейді. Екі қыз көргенін бәйбішеге айтып, шешелері баланың басындағы бөркін шешсе, басында айдары бар екен. Ерке қыздары үшін баланың жылағанына қарамастан, шешесі жарқыраған айдарын кесіп алғанға ұқсайды. Сол күні бала да жылай-жылай ұйықтап қалады. Бәйбіше сол күннен бастап қол-аяғы тартылып, жаны кетіп ауырады. Дәулеті тасып тұрған бай жан-жақтан емші-бақсыларды жинағанмен, ем қонбаса керек. Сол кезде үш жүзге пір болған, Тәуке ханның тұстасы Мүсірәлі қожаның баласы Қосым қожаға хабар жіберіледі. Аттанған хабаршы Қосымды әкеле жатса, алыстан қой бағып жүрген баланы көзі шалады. Баланың басынан шырақ жанып тұр. Қосым қасындағы серіктеріне бұрылып:

– Анау бала тегін емес. Басынан шырақ жарқырай ма? Сендерге көріне ме? – деп сұрапты. Серіктері басын шайқайды. – Онда балаға бұрылайық.  Бала да аттылардың алдынан шығып сәлемдеседі. Қосым баланың астындағы тайдың ақсақ екенін байқап, әдейі сынамаққа, жарысуға қолқа салады. Баланың астындағы ақсақ ала тай сонда аруақтанып, ауылға қарай бірінші келген. Содан кейін бұлар жөн сұраса келе, бала әкесінің Әззер екенін, сүйегі Қылыш қожа екенінен хабардар болады.  Бай бәйбішесінің ауруының кілті осы балада жатқанын түсінген Қосым қожа байдан қой соңынан босатып, өзіне бір бала етіп асырап алуды бұйырып, сол елге қожа етіп кетеді. Тегін адам тек жатпайды, әйтеуір оның бір қасиеті, наласы соғатынын бай да түсінсе керек, келісіпті дейді сонда көнекөз қариялар. Қосым қожа айтты дейді сонда, «Біз қожа деген халықтың пешенесіне елге иман мен дін хақын түсіндіру жазылған. Жан-жақта жүретініміз де сондықтан. Сен енді осы елге қожасың! Өзіңді иең базарлап жүріп қолға түсірген екен, сенің ендігі атың «Базарқожа» болсын» депті. Ыбырайым аты осылай ұмытылып, Базарқожа аталған. Сол заманда көріпкелдікті сынаудың бір тәсілі болса керек, Қосым атамыз аттанар алдында балаға байдың көп сиырының ішінен біреуін көрсетіп, «осы құнажын буаз ба, буаз болса ішіндегі бұзау қандай?» десе, Базарқожа бабамыз «иә, буаз, ішінде меңсіз қара бұзауы бар, көп ұзамай  бұзаулайды» десе керек. Айтқаны айна-қатесіз келген.

Қосым қожа батасын берген Базарқожаның емшілік, көріпкелдік қасиеті жөнінде кеңінен таралған әңгімелер көп-ақ. Көріпкел, әулие, тарыққанға, қиналғанға аян беретін киелі, аруақты адам болған. Дүние-мүлікке қызықпаған. Ел арасында үлкен сенімге ие болып, қарапайым күн кешкен. Дүниеден көшер алдында балаларын жиып, өзінің мәңгілік жатар жайын қарабайыр төрт құлақ етіп салуды бұйырған. Бірақ баба дүниеден қайтқан соң балалары бейітті күмбезден тұрғызған көрінеді. Бейіт қалай салынып бітті, солай таң ата көк қошқар ғайыптан пайда болып, үлкен мүйізімен сүзіп құлатып кететін көрінеді. Осы жағдай екі-үш рет қайталанады. Амал жоқ, балалары аруақты әкенің айтқанын істеп, басын төрт құлақ етіп тұрғызған. Құдіреттілігі сол, екі ғасырдан астам уақыт өтсе де әлі құламай, қаз-қалпында тұр.

–  Өзім мына кереметке таңғалдым, – деп ағам сөзін жалғап. – 2004 жылы баба ұрпақтары басына үлкен ас беріп, биік ескерткіш-кесене тұрғызды. Үш мыңнан астам халықтың алдында сонда бабаның бейнесі ақ жылан болып көрініп, қорымнан шықты. Базарқожа бабамыздың өз бейітінен шыққан жылан, кесененің басқышымен өрмелеп, басын тік көтерген бойы елмен сәлемдескен. «Аруақ! Аруақ!» деп шуласты халық. Ақ жылан сол бойы қайта төмен түсіп, қорымға қайта кірді. Сондағы ел көрген ғажайыптың тегін емесін білдік.

Иә, Базарқожа баба өзіне тәу етіп келген ұрпақтарын әлі де жамандықтан қорғап, аурудан жазылу жолдарын нұсқайды. Оған еш күмән болмасын.

Ержан ҚОЖАСОВ, 

№67 орта мектеп директорының орынбасары.

Арал ауданы.

Сондай-ақ, оқыңыз

  Мұқаң мен Бәукең

Мұхтар Әуезовтің туғанына 120 жыл  Қазақ руханиятының нартұлғаларының қатар жүріп, қадірін білген кездерінен қалған сырды …

Пікір қалдыру

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған