Basqı bet / Sır-swhbat / Namıssızdıq – dauasız dert

Namıssızdıq – dauasız dert

Belgili qalamger Kämel Jünisteginiñ biıl jarıq körgen «Kögildir kümbez» kitabındağı hikayattarı men äñgimelerinen basqa azamattıq tolğanıstarın «oy iirimderinde» toptap bayandaptı. Bwdan basqa, «Dos köñili», «Köne hikaya», «Kökseñgirdiñ tasında», «Soñğı abız», «Şırağdan», «Kökseu», «Qoñır qwlja», «Armanım ottan örilgen», «Temir astau», «Edige» romandarınıñ avtorı, tä­uelsizdik jıldarı «Qwba belder» attı üş kitaptan twratın trilogiya­sın oqırmandarına wsınğan edi. Elin süygen namısşıl azamattıñ otarşılıq, totalitarlıq piğılğa qarsılığı ğwmırınıñ mänine aynalıp, biraz jıl qapasta boladı. Jazuşımen bir kezdesuimizde küreske tolı künderinen sır şertken edi.

«Qımız» qalay jazıldı?

– Qaysı birin aytayın, bos­tandıqqa şıqqan soñ da sayasi qılmıskerdiñ qwqığı müldem kesilgen zaman boldı ğoy. Üyiñnen bir paraq qağaz tauıp alsaq, on jılğa ketesiñ dep aşıq aytqan. Şeşem bayğws ta janı qalmay, «qoysayşı» dep jılap otıratın. Sodan 8-9 jıl qolıma qalam ala almay jürdim. Öziñdi wmıtıp, iştegi küyip twrğan ızanı basu üşin añğa şığamın. Atqa minip, tau-­tastı kezip ketuşi edim. Söytip jürgende añdığandardıñ közin ala bere türtip qoyğan jırlarımdı alıp, Almatıdan bir-aq şıqtım. Ol kezde Odaqta Oljas otır, aqın Qadır Mırzalievke jolığıp, öleñderimdi tastap kettim. Ayt­qan uaqıtında Jazuşılar odağına qayta bardım. Qadır swñğıla adam ğoy. «Mınau «Qımız» degen öleñdi qayda jürip jazğansıñ? Birdeñeniñ iisi bar eken» degeni. «Qadeke, orıstıñ ormandarın eriksiz aralap kelgen adammın» degenimde «Äy, jigitim, mwñayma, babalarıñ ol ormandardı basqaşa aralağan» dedi. Jazuşı Qalihan Isqaqov ta sonda eken. «Men sizge keşe aytıp edim ğoy, mına jigit basınan is keşken adam» dep äñgimege aralastı. Qalihan sol arada «lageriñdi sağınıp jürmeseñ, prozağa ket» dep keñes berdi. Qadır: «Ne deyin endi, osınday öleñ jaza ber dep aytu bolmaytın şarua ğoy» dese, Oljas ta mwnday jırlardıñ eşuaqıtta basılmaytının aytıp, basqa jolın izdeu kerektigin eskertti.

 Sol «Qımızdıñ» jırın bizge aytıp berseñiz…
– Lager'den bosağan betim. Elge jol tartqalı twrmın. Jolay birinşi kezdes­ken jerden qımız satıp alıp, simirip saldım. Äbden susap qalğan ekenmin, ön boyım busap, terim bwrq ete qaldı. Tipti aq su bolıp kettim. Türime qarap twrğan tergeu­şimniñ ne boldı degenine, ayaq astınan suırıp salıp aytqan jauabım edi ğoy.

«…Tamşılap aqqan terimnen,
Dirildep ketken ernimnen,
Eşbir mwñdı izdeme,
Sağınıştan basqanıñ.
Qımızın işip mas deme,
Közinde netken jas deme,
Ot bolıp enip keudeme.
Twlpar bolıp şauıp dürlige,
Janıştap ketti qanımdı.
İşkem joq sütin bieniñ,
Jwparın iştim dalanıñ,
Qasietti anamnıñ…»Tögilip şıqqan jırdıñ ekpininen ne wqqanın qaydam, «mınau ne deydi» dep kübirlep, tergeuşi teris aynala bergen edi.

– Orıs ormandarın eriksiz aralauıñızğa ne sebep boldı?

– Adam balası bir künde, bir sebeppen tañdau jasamaydı ğoy. Qwyma qwlaqtığım men qızuqandığımdı aldımen äkem añğarğan bolu kerek. «Sıbırlap» aytılatın sözi bar basqosularğa meni jolatpaytın. Ondayda aqırındap esiktiñ sırtında twrıp, aqsaqaldardıñ äñgimesin tıñdauşı edim. Äkelerimnen estigenderimnen keyin «maymıldan jaraldıñ» degen mwğalimniñ sözin sanam qabıldamay, swraqtıñ astına alatınmın. Tarih sabağında orıstıñ Petri, Ivan Groznıy bolğanda, qazaqtıñ elge janaşır bir hanı bolmauı mümkin emes, eldi qorğaytın batırı joq halıq bayağıda jer betinen öşip ketui kerek edi. Endeşe qazaqtıñ tarihı nege dwrıs jazılmaydı dep sabaq üstinde dau köteretin edim. Ädebiet sabağında orıstıñ Derjavini bar bolsa, qazaqtıñ Bwqar jırauı, Asan qayğısı, Şortanbayı nege oqıtılmaydı degendi köldeneñ tartıp, mwğalimdi tığırıqqa tiredik. Söytip jürip mektep bitirdim.

Jasırın wyım

– Sizderdiñ jastıq şağı­ñız Arqadağı tıñ köteru kezeñimen twstas keldi ğoy?
– Iä, tıñ igeruşilerdiñ birneşe mıñı bizdiñ audanğa da qonıs teuip, bir demde köpşilik bolıp şığa keldi. Köşede kele jatqan qazaqqa olar şekesinen qaradı. Klubta qazaqşa än aytu birjolata toqtadı. Ülkenderdiñ sıbırlasqan sözinen «ESEP» degen wyım bolğanın estip qap jürdik. Osı partiyanı qayta tiriltudi maqsat twtıp, jasırın wyım qwrdıq. Onıñ atın «Elin süygen erler partiyası» dep atadıq. Keñesti qwlatıp tastay almaytınımızdı da bildik. Maqsatımız – halıqtıñ köñilindegi öşip qalğan ottı qayta mazdatıp jağu. Osı kezde Jwmabek Täşenovtiñ eldiñ twtastığın saqtau üşin basın qaterge tikken äreketi bizdi jandandıra tüsti. Biz Täşenovti qoldap, jañadan ondağan listovka tarattıq. Qazaq eli jeriniñ twtastığına alañdap, jer mäselesine öz ünimizdi qosuğa bekinip, ünparaqtarımızdı «Jas Alaş», «Jas Qazaq» degen atpen jazıp tarattıq.

– Qozğalıs qanşa jılday ömir sürdi?

– Naqtı twrağımızdı eşkimge bildirmeu kerek boldı. Sol üşin özimiz twratın Qarağandı aymağında taratatın ünparaqtardı da basqa qalalardan poştağa salıp, instituttarğa jiberip twrdıq. Ünparaqtardı qaladan kelgen jastar auıldarına da jetkizdi. Şet audanındağı Ayulı tauındağı bir üñgirde jinalıp, sol jerde maşinkağa basıp, poşta, vagondarmen jer-jerlerge salıp jiberemiz. İstiñ basında jürgen bes jigit Qazaqstannıñ barlıq joğarı oqu orındarındağı namıstı jastardı biriktire bildik. Osılayşa, eki jarım jıl ötip ketti.

Künderdiñ küninde tıqır taya­nıp, wstalatınımızdı bildik. Sodan jigitterge eskertip, bir-biriñdi wstap bermeñder dep, barlıq baylanıstı üzdik. Meni qolğa tüsire almay, bir jıl añdığanın keyinnen tergeuşiniñ: «ne päleñ bar, ne söziñmen, ne isiñmen wstatpadıñ» degen sözinen bildim. Osılayşa, bizdiñ aramızğa salğan jansızınıñ körsetuimen 22 jasımda sottalıp kete bardım.

 «Özimdi wstap bergen qorqaqtı ölimnen qwtqardım»

– Orıs ormandarındağı künderiñizge toqtalmas bwrın öziñizdi wstap bergen adammen kezdesken sätiñizdi aytıñızşı…
– Tergeuşiler tepkige alıp jatqanda da basıñda «eşkimdi wstap berme» degen oy ğana bolatın. Sananıñ päktigi, ruhani tazalıq adam balasına ziyan keltirmey, jaqsılıqqa wmtılu qiın kezderde de adamşılıqtan ajıramauğa sebepşi boldı.

1988 jılı nemere ağam qaytıs bolıp, onı qara jerdiñ qoynına berip, üyge qaytıp kele jattım. Auılğa 25 şaqırımday qalğanda, jol boyınan bir qara körindi. Tün jarımınan asqan qarlı boranda twrğan mınau kim dep toqtadım. Köringen qara mäşineniñ esigin aştı da, dereu jaba qoydı. Meniñ de tilim baylanıp qalğan. Älgi ekinşi ret tağı esikti aşıp basın swqtı da, izinşe qaytadan japtı. Üşinşi ret esikti aşqanda, barıp «kir» dedim. Twrğanına köp bolıptı, äbden suıq ötip qalş-qalş etedi. Tis jarıp ündemesten, auıldıñ şetine kelgende «ket, ittiñ balası» dep ars etip, kölikten tüsirip jiberdim.
Ras, ol meni ayağan joq, Sibirge aydattı. Alla Tağala mınadan kegiñdi al degendey aldımnan şığardı. Eger men jolıqpasam, tütegen boranda üsip öledi, ne qasqır jeydi. Men bolsam öz tañdauımdı jasadım.

Jıl – on eki ay jayında

– Sibirdiñ ormandarında ötken künderdiñ salauatı boldı ma?
– Qazaqtıñ nebir jaqsıları men ruhı küşti jandardı sol jerlerde kezdestirdik. Sayasi twtqındar lageriniñ ayırmaşılığı bar. Mwnda öñkey jazıqsız, jalalı bolğan ziyalılar jazasın ötep jattı. Känigi baukespe qaraqşılarmen lager'den lager'ge auısqanda tüyisip qalamız. Jan üşin jekpe-jek sonda ötedi.Aydauda jürgen jıldarı kök aspanğa üñiluime, odan keyin de erekşe şwğıldanuıma türmeniñ törin bermegen, 33 jıldan beri qamauda jürgen aqmolalıq Qwnanbay Beysenwlımen birge ötkizgen kezderim sebep boldı. Jası jetpisten asqan aqsaqal meniñ qızığuşılığımdı bildi. «33 jıl aman jürgen edim, sen öltiretin boldıñ ğoy» dep küluşi edi. Baraktan şığuğa rwqsat joq, sonda da basımızdı oqqa tigip, üyilgen ağaştardıñ astında jasırınıp, qazaqtıñ «Kiiz» kitabına üñilemiz.

«Kiiz» kitap degenimiz – twrmıs-tirliktiñ, dünietanımnıñ ilimi. Qazir qarap twrsam, jwldızdardıñ qazaqı atauın eşkim bile bermeydi. Jwldız­dardıñ tuuı, tört mezgildiñ minezin jwldızğa qarap boljağan. Qazir ay-jwldızğa qarap maldıñ jayın jasap, köşip-qonıp jürgen qazaq bar ma?! Joq, qazaq tek tili men dilinen emes, ien dalada erkin jüretin, bağıttauşı kiltinen ayırılıp qaldı.

Al jwldızşı ataulınıñ küni ne bolğanına otızınşı jıldar kuä. Bükil ğwmırı tabiğat ayasında ötetin tabiğattıñ töl balası, köşpendi el kök aspannıñ jımıñdağan sansız jwldızına at qoyıp, sol twñğiıq kökti qay küni bwlt torların ne qar borap, ne jañbır sirkirerin däl ayta bilgen.
Qazaq jwldızşı-esep­şileri, äsirese, qısıltayañı köp qıs ayın boljauğa asa küş salğan eken. Sol altı ay qıstıñ qaharlı boranı men qattı ayazın Aqırap ayı­nıñ altı künine boljağan. Bwl jöninde keyinnen biraz oy qosqan Zeken Bäkirwlın, Tökenniñ Jwmabayı sındı aqsaqaldardıñ esimin de atap ötken jön şığar. Qazirgi jwldızşılardıñ dolbarı qazaqı tanımnan alıs jatır. Aua rayın, jwldızdar älemin qazaqı közimen tani almaydı.
Jıl – on eki aylardıñ amaldarı «Bes qonaq», Qws qanatı», «Ot amalı», «Qızır qamşısı», «Bürşik jarğan», «Qızıl jwmırtqa», «Qwralay jeli», «Ürkerdiñ batuı», «Ürkerdiñ tolğağı», «Tarazınıñ tuuı», «Sümbile jwldızınıñ tuuı», «Boqırau», «Aqıraptıñ altı küni», «Qaraşa qazdıñ qaytuı», «Qırbastıñ qızılı», «Teke bwrqıl», «Kün talası», «Sarı ayaz», «Ürker auğan amaldarın», «Tolqıma» men «May boran» dep tabiğat qwbılısın belgileytin. Mwnı anıqtap bilmek tügil, qazirgi küni ataularınıñ özi ekiniñ birine jat estiledi.

Qaytken künde de auıldı saqtau kerek

– Qalam wstağannıñ deni ädebi ortası bar ülken qalalarğa qıstırılatın edi. Auıldan attap şıqpağanıñızdıñ özi ör mineziñizden be?
– Seksenge jaqındap qalğan ömirimde eki-aq mekenjayım bolıptı. Biri – sayasi lager', ekinşisi – Şet audanı. Qala – men üşin jat dünie. Almatığa baramın ğoy. Alayda eki-üş kün bolamın da, töbemnen bir närse tönip, eki büyirimdi birdeñe qısıp twrğanday küy keşemin. Şet audan dep ädebi ortadan şettegen jayım joq. Bwl el – qazaq-qalmaq wrısında Abılay hanğa Jidebay, Bayğozı, Jarılğap, Sazanbay, Itqara siyaqtı batırlardı serik etip şığarğan el. Bwl el, Twrsınbek Käkişev aytqanday, HİH ğasırda orıs­tıñ zwlım sayasatın jerine jetkize äşkerelegen Şortanbay jıraudıñ, onıñ izbasarları – Dia qajı, Narmambet, Oqa, Qaqpan, Tüsetay, Mayasar aqındardıñ eli. Bwl el – önerdiñ ordası. Şertpe küydiñ şañırağın aspandata bilgen Qızdarbek küyşi men onıñ 1931 jılı oqqa baylanğan şäkirtteri – Äbdi, Sembek, Maqaş, Kenjeğara, Aqmolda, Käribek sındı öner ieleriniñ eli. Bwl el örşil ruh qanına siñgen topıraq edi.

– Sol eldiñ alıs auıldarı­nıñ tirşiligi qalay ötip jatır?
– Aynalayın-au, auıldıñ äñgimesin menen swra. Tağdırı qiın auıldıñ bolaşağı bwldır-au dep qorqamın. Büginginiñ äkim-qarasınıñ işinde auıldıñ jayın oylaytını bar, oğan bası auırmaytını bar. Elde jwmıs joq. Birde jiırma jıl gazet oqımağan malşımen kezdestim. Bwrın alıs fermanıñ özinde gazet-jurnalı, auız suı men jarığı jetkiziletin. Bwl bolmasa adamnıñ nege aynalatını belgili. Auıl aynalasında birer qara ösiremiz. Küz bolsa oquşınıñ kiimi men oqulığı üşin şarua adamı bazarğa mal şığaruğa mäjbür. Onı ülken qalağa jetkizu küş, jılmañdağan pısıqaylar jılda kelip dänigip aldı. Jay kelmey, ögizdi bwzaudıñ bağasımen satıp alıp ketip jatır.

Qaytken künde de auıldı saqtau kerek. Ol joğalsa, qazaqtıñ ien dalasın kimge tas­taymız? Közin alartıp otırğandar aldımen bosap qalğan jwrttı jağalauı mümkin. Bäri qalağa kelsin delik. Sonda ne boladı? Qazaqtıñ sanın toltıratın – auıldıñ qazağı. Eger jağdayın jasasañ, auıldıñ äyeli bes-altı balanı tauıp beredi. Bala taba alatın äyelge eñ bolmasa Reseydegi anağa qamqorlıqtay bir jaqsı niet tanıtsaq eken. Qalanıñ äyelderi tuğan bir-eki baladan qazaqtıñ sanı öspeydi. Osı qattı oylandıradı. Qazir şağın auıldardağı mektepti jappay jabu nauqanı bastalğan siyaqtı. Oğan joğarı jaqtan tüsken «mektep jasındağı 40 bala bolmasa, mektepti jabıñdar» degen basşılıq bwyrığı sebep bolsa kerek, 39 oquşısı bar mekteptiñ jabılğanın kördim. Osığan işiñ aşidı. Endi mektep jabılsa, qalağa köşip jatqandardıñ qatarı odan sayın üdere tüsedi. Mektepte sabaq berip körmegen ministrler ne oylaydı eken?!

Tipti auıldıñ mektebin toltıra almasa, qaladağı jetimder üyinde tärbielenip jatqandardı auılğa tartsın. Järdemin berse, olardı auıldıñ köp balalı äyelderi de asırap aladı. Öziniñ bes balası sıyğan jerge altınşısı sıymaydı deysiñ be? Ol jetimniñ de köz jası qwrğap, auılda ösip, tabanımen qwm basıp kölge şomılar edi. Özge bauırlarınday taydı bas bildirip minip, qazaqtıñ balası ekenin seziner edi. Onı oylap jatqan kim bar?!

– Tağı da ömir jolıñızğa üñilsek, mektepke dene şınıqtıru sabağınıñ mwğalimi bolıp kelip, sol jerde oqu isiniñ orınbasarı bolıp köterildiñiz…
– Bostandıqqa şığısımen birden mwğalimdikti berdi. Orıs mektebi degen atı bolmasa, är sınıpta eki-üşten ğana özge wlttıñ balası bar. Qalğanı – özimizdiñ qaraközder. Aldımen ardıñ isi bar. Qanşa qadağalasa da, qarap jüre almadım. Balalardı bilgenimşe tärbie­ledim. Sol jıldarı mektep direktorı bolğan Suvorova «Siz kelgeli üziliste balalar qazaqşa söyley bastadı» dep şır-pırı şığatın. Ol azday, şırşa merekesinde oquşılar 12 müşel jılınıñ hayuanattarınıñ suretterin saldırıp ilgizetin boldım. Suvorova tağı şırıldaydı, men bolsam öz isimniñ dwrıs ekenin bilemin. Asılı, özimizdiñ namısımızdı şabaqtap, özimiz alğa wmtılmasaq, biz üşin eşkim boyımızğa siñgen ädetten arılta almaydı. Eger özgeniñ aytqanına könip, ığıp jüre bersek, onda sol ketkeniñ – ketken.

Alaş azamattarı kezinde «Oyan, qazaq» dep beker ayt­qan joq, oyan da äreket qıl. Sonda öz degenimiz boladı. Tä­uelsizdik aldıq, biraq qazaqı qalpımızdı taba almay, adasıp jürmiz. Elu men seksenniñ arasındağı käri-qwrtañ men kempir-sampırlardıñ araqtan ozıp kete almay jürgendigi jas wrpaqqa qanday ülgi bolmaq?!

«Ayaqtı qiya basu joq,
Orıstıñ salğan jolı bar.
Emin-erkin zaman joq,
Endigi jürgen jigittiñ
Mañdayında sorı bar!» dep osı jerdiñ tuması Şortanbay Qanaywlı zamannıñ uıtın aldımen aytıp ketip edi. Ökinişke qaray, süyekke siñip qalğan jat ädetten qwtıla almay jürmiz. Keşegi partkom, bügingi törge şıqqandardıñ keyinde «Şortanbayıñ nege kerek, aqın-jazuşıñ kimge sän» dep kökigenin de estidik.
– Şortanbay jıraudı öz jerinde wlıqtay almay otır­ğanımızdı qalay tüsindiresiz?
– 1980 jılı jigitterdi wyımdastırıp, Şet audanınan 5 şaqırım jerde jatqan Şortanbaydıñ basına tas qoydıq. Sonda el bolıp, 175 jıldığın abıroymen ötkizdik. Bir kezderi qarsı şıqqandardıñ halıqtıñ aldına şığıp, «Şortanbayğa mäñgi qarızdarmız» dep teledidardan sayrağan ekijüzdiligine eriksiz tosılasıñ. Wlı Mwhtar Äuezov «El bolamın deseñ – besigiñdi tüze» degen eken. Besigiñdi tüzeu – qazaqı qalpıñdı tüzeu, eldigiñniñ tireui – ata-baba dinine mo­yın wsınu, jeke bastıñ özeu­regen namısı emes, wlttıñ namısın qorğay bilu, sol üşin basıñdı qaterge tige bilu. Namıssızdıq pen qarañğılıq kes-kes­tep aldıñnan şıqqan sayın qanıñ qarayıp, «zar zamandı» jırlağan jıraularmen birge jüregiñ egiledi.

«Zar zaman» degen ağımnıñ bastauında twrğan Şortanbay Qanaywlınıñ dünie esigin aşqanına kelesi jılı 200 jıl toladı. Qarağandı oblısı Şet audandıq muzeyi Şortanbay jırau esimimen 15 jıldan artıq jwmıs istedi. Mwnan keyin jıraudıñ mwrasın da, atın da jergilikti biliktiñ «müyizdey» bastağanınıñ kuäsimiz. Asa ıqtiyattılıqpen bir bölmege jinalğan jıraudıñ mwraları wstağannıñ qolında ketti. Şortanbayğa mwnıñ qajeti joq, alayda jırau esimin atay otırıp, sol kezdegi bükil qazaqtıñ tanım jüyesin, psihologiyasın, bilim deñgeyin, otarlaudıñ osı öñirdegi auır saldarın elge tüsindiruge mümkinşilik molaya tüseri anıq. Qazaq balasınıñ keleşegi üşin zarlanğan aqınnıñ jırın aytqandardıñ nelikten aldı atılıp, soñı itjekkenge aydalğanın zerdeley alar edik. Wlı jıraudıñ esimin öşirip, sanamızdan alastauğa tırısqandardıñ mına täuelsiz zamanımızda ne oylağanın kim bilsin?! Tegi, namıssızdıq – dauasız dert siyaqtı.

Swhbattasqan:
Aygül UAYSOVA

 

Sonday-aq, oqıñız

Abılaydıñ aq üyindegi ayan

«Elin süygen erler» partiyasınıñ soñğı törağası   Kämel Jünistegimen swhbat   Belgili jazuşı, qoğam qayratkeri Kämel …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan