Basqı bet / Ğibadat / Sayramnıñ äulieli jerleri

Sayramnıñ äulieli jerleri

Ortağasırlıq Sayram qalasınıñ qaldıqtarı qazirgi  Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ ortalığı Şımkent qalasınan şığısqa qaray 10 şaqırım jerdegi osı attas auıldıñ aumağında  jatır. Ertedegi derek közderinde Sayramnıñ basqa atı – Ispidjab jii kezdesedi.

Mahmud Qaşqari 1047 jılı qwrastırğan öziniñ ataqtı «Türki tilderiniñ lwğatında» bılay dep jazadı: «Sayram – Ispidjab dep atalatın Aq qalanıñ (äl-Mädinat äl-Bayda) atauı. Onı sonday-aq Sariyam dep te ataydı».

Sayram – Ispidjab Wlı Jibek jolı boyındağı iri qalalardıñ biri,  ol türli dinder: hristiandıq, zoroastrlıq jäne mwsılmandıqtıñ toğısqan ortalığı boldı. Qala mwsılmandıqtıñ  türki jerine ene bastağan kezinde osı älemdik dinniñ biri bolıp tabılatın islamnıñ tiregine aynaldı. Qazir de Sayramnıñ äulielerine mıñdağan mwsılmandar kelip, ziyarat etip ketude.

Ortağasırlıq Qazaqstannıñ tarihındağı köptegen sayasi  oqiğalarına baylanıstı Sayram ataladı. Ispidjab bir kezderi Taraz, Farab, Şauğar, Sauran qwramında bolğan feodaldıq ieliktiñ astanası  bolğan, onıñ töl aqşa şığaratın teñgehanası boldı.

Keyingi ortağasırlar kezeñinde Sayram Qazaq handığınıñ iri ekonomikalıq, sayasi jäne dini ortalıqtarınıñ birine aynaldı. Mırza Mwhammed Haydar Dulatidıñ «Tarihi-Raşidi» attı eñbeginde «Qaratalda qıstap şıqqan Qasım hanğa erte köktemde Qattabekten  (Sayram äkimi) jäne Sayram basşılarınan ökil kelip, Sayramnıñ kiltin sıyğa tarttı… Qasım han onı qabıldap  aldı. Qattabek oğan Sayramdı berip, Qasım hanğa qızmetke twrdı» dep bayandaladı. Tauke han bilik qwrğan kezde Sayramnıñ tübinde ornalasqan  Märtöbede qazaq jüzderiniñ ökilderi keñeske jinalatın bolğan.

Bayırğı Sayram qalasınıñ ortalığında jürgizilgen kölemi jağınan şağın zertteuler İH ğasırdan erte däuirge jatatın zattıq belgiler tappadı. Alayda jazba derekterdegi mälimetterge qarağanda qalanıñ Üİİ-Üİİİ ğğ. bolğanın körsetetin mälimetter bar. Qoja Ahmet YAsauidiñ jaqın tuısqanı bolıp keletin  «Nasabname» şejiresiniñ avtorı Safi ad-Din Orın Qoylaqı Oñtüstik Qazaqstandı Üİİİ ğasırdağı mwsılman äskerleriniñ jaulap alu tarihın bayandaydı. Onda islamğa deyingi Sayrambı arab äskerleriniñ qalay jaulap alğandığı körsetiledi: «Sayramda  bir patşa bar edi. Atı Körköz edi, laqabı Nahibdar edi. Sayram eli 160 mıñ üylik tarsa edi. 300 rustayısı (eldi mekeni) bar edi. Barlığı tarsa edi. Isqaq bab Nahibdardı imanğa şaqırdı. Nahibdar ayttı: «70 atamnan beri tarsamın, meniñ dinim –haqdür. Senimen soğısamın»  dep aytadı. Üş tün jäne üş kün şayqastı, 10 mıñ tarsa öldi, 5 mıñ mwsılman şahid boldı. Şahid bolğandardıñ işinde eñ ataqtısı … Isqaqbabtıñ  jalau wstauşısı – Abd al-Äziz bar edi. Sayramda… Hiyalıq ata qaldırıldı. Ol 45 jıl ilmu-hikmet ayttı». Osı derekte Isqaq babtıñ Sayramda ülken meşit saldırğanı aytıladı: «…Şuba meşitin saldı. Meşittiñ qwrılısına 30 mıñ 500 altın aqşa ketti».

Sayramdağı bizge jetken eñ erte islmadıq eskertkişterdiñ biri Idırıs payğambar meşitiniñ tas wstını bolıp tabıladı. Meşittiñ bwl köz tartalıq  jädigeri köptegen zertteuşilerdi qızıqtırdı.  Naqtı osı wstınğa degen qızığuşılıq Orta Aziya eskertkişteriniñ  aytulı zertteuşisi M.E.Massondı Sayram eldi mekenine barıp onı jeke köruine ıqpal etti. M.E.Masson osı sirek jädigerdi İH-Hğğ. jatqızdı jäne onıñ ğılımi sipattamasın jasadı.

Wstınnıñ biiktigi eki jarım metr jäne  qwmtastan qaşalğan. Tireudiñ joğarı jäne orta böligine jağında äsem, häm näzik kufi ülgisinde jasalğan jazular oyılğan. Onda islam dininiñ negizgi qağidaları jazılğan.

Olardıñ alğaş oqıp audarğan 1884 j. Sayram eskertkişterin tamaşalağan şığıstanuşı N.I.Veselovskiy boldı. Ol öziniñ jariyalanbay qalğan esebinde: «Sayramnıñ barlıq meşitteri jaqın arada qayta salınğan jäne sondıqtan olarda bayırğı jazular joq. Olarda tek ziaratqa kelgenderdiñ jazbaları bar. Olardıñ tarih üşin mañızı bolmağan soñ köşirilmedi. Idrıs meşitiniñ bastırmasında qwmtastan jasalğan bir tireu nazar audararlıq. Onda keybir örnekter jäne arabşa «Alladan basqa Qwday joq», «Alla jalğız, Alla ämirşi» dep körsetedi.

HH ğ. birinşi jartısında Idırıs payğambar meşiti qiratıldı, al atalğan wstın qazirgi uaqıtta Sayram auılı muzeyiniñ aldında twr. Atalğan wstın ortağasırlıq Sayramnıñ tas öñdeu öneriniñ jalğız tuındısı emes. Sank-Peterburgtegi Ermitajda osı Sayramnan alınğan tağı bir wstın, al Şımkenttegi oblıstıq ölketanu muzeyinde betinde jazuları bar tas astau qoyılğan.

Qazirgi uaqıtta Sayram eldi mekeniniñ türli aumaqtarında altı kümbez jäne bir mwnara ornalasqan. Ökinişke qaray, olardıñ birde-biri bizge özgerssiz öz qalpında jetpegen. Sayramnıñ kez-kelgen eskertkişin alıp qarasaq, olar köptegen jöndeu-öñdeuden ötti jäne Hİİ-HİHğğ aralığında bizge köp özgeriske wşırap jetti. Mısalı, bayırğı Mıralı baba kesenesi ornına salınğan qazirgi qwrılıs HH ğ. 30 –şı jıldarı salınğan.

Sayramnıñ säulet öneri eskertkişteriniñ eñ saltanattısı bolıp taıblatın Äbdel Äziz bab kesenesi auıldıñ soltüstik böliginde, ülken mazarat ortasında ornalasqan. Äbdel Äziz bab Üİİ ğ. ömir sürgen jäne mwsılman äskerleriniñ jalau wstauşısı bolğan. İH ğ. ortasına deyin islam elderinde qabir üstine kümbez twrğızuğa tiım salınğandıqtan Äbdel Äziz bab qabiri üstine alğaşqı kesene twrğızu qaraqandıqtar däuirine, yağni, H-Hİİ ğğ. boy köterui mümkin.

Avtorı beymälim «Risolya» attı şığarmada Äbdel Äzizbabtıñ eski kesenesi qirağan soñ Ämir Temirdiñ qolbasşısı Naurızahmet jaña qwrılıs twrğızıptı delinedi. Alayda Ämir Temirdiñ qolbasşıları arasında mwnday esimdi şen iesi joq bolıp twr. Derekterde Baraqhan dep atalğan  Taşkentte jäne Sırdariyağa jaqın aymaqtarda bilik etken  Naurızahmet (1550-23.İH 1556jj) attı tarihi twlğa belgili.

«Tarihi-i-qaşğar» attı tarihi şığarmada onı qazaqtardıñ hanı dep ataydı. Osı mälimetterdi negizge ala otırıp, biz kesene qwrılısı HÜİ Naurızahmet salğızğan ğimarat tozıp bolğandıqtan onıñ ornına 1860-şı jıldardıñ ayağında bizge jetken qazirgi kesene salınğan.

Äbdel Äziz bab kesenesiniñ bölikteri özara üylesimdi kompoziyaciyada ornalastırılğan, sırtqı bitimi sımbattı. Ğimarattı twrğızuda Orta Aziya men Qazaqstannıñ ortağasırlıq säulet önerinde qoldanılğan üylesimdik täsilderdiñ paydalanğanı anıqtaldı.

Sayram eldi mekeniniñ ortalığında Qoja Ahmet YAsaui anası- Qaraşaş ana kesenesi ornalasqan. Qazirgi kesene 1851-1852 jj. twrğızılıptı. Sayram eldi mekeniniñ soltüstik-şığıs şetindegi döñ üstinde 1880 j. qayta twrğızılğan Qolja Ahmet YAsauidiñ äkesi – Ibrahim ata kesenesi twr. Auıldıñ ortalıq böligine jaqındau Qaramwrt auılına baratın jol boyında ornalasqan Qoja Salıqtıñ kesenesi HİH ğasırğa  jatadı jäne onıñ poşımı aldında atalıp ötken portaldı-kümbezdi kesenelerden özgeşe. Josparda şarşı bolıp keletin kesen töbesi uaqıtında biriniñ üstine biri ornatılğan eki kümbezben jabılğan bolatın (sırtqı kümbezi bizge jetpegen), tört qasbetinde üstiñgi böligi süyir etip örilgen quıstarı bar. Oñtüstik qasbetiniñ işindegi quıs qabırğasına qwmırlarğa salınğan gülder beynesi salınğan.

Qızır payğambar meşitiniñ bayırğı Sayramnıñ ortalığınıñ oñtüstik-şığıs böligine ornalasqan. Ol bizge jetpegen meşit keşeni qwramında bolğan. Qazir onıñ aynalasında qwrılıs joq, ol aşıq ara-kidik tal ösken alañda twr. Şığıstanuşı N.I.Veselovskiy Sayram eskertkişterimen tanısqan  kezde mwnaradağı jazuğa nazar audarğan: «Meşittiñ qaqpası aldında onşa biik emes mwnara twrğızılğan, onda parsı tilinde şağındau jazu bar». Mwnaranıñ üstiñgi böligi HH ğasırda 20 jıldarı bolğan jer dümpuinen bülingen, qazir ol qalpına keltirilgen.

Mwhtar QOJA,  tarih ğılımdarınıñ doktorı, arheolog

 

 

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Äulie bwlağınıñ basında

Babalar jolı – Danalıq jolı. Ol şetimen, bwl şetine wşsa qws qanatı talatın osınday wlan …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan