شىن اتى ۇمىت بولعان اۋليە

ەت جەمەس ەشان اتانىڭ تۋىلعانىنا 185 جىل تولدى

ازان ايتىپ قويعان ەسىمى ۇمىت بولعان ەت جەمەس ەشان اتا، ءبىر زامانداردا ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ استاناسى بولعان تاشكەنت قالاسى ماڭىنداعى، قازاقتار كوپ تۇراتىن «كوكشە» ەلدى مەكەنىندە، سونداعى مەشىت يمامىنىڭ جانۇياسىندا 1833-جىلى دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان مەشىتكە بارىپ نامازعا قاتىسىپ ءجۇرىپ، ءدىني ساۋاتىن اشقان. اكەسى يمام شادمانقوجا ەشان قايتىس بولعاندا، مەشىت جاماعاتى بۇنىڭ جاس ەكەندىگىنە قاراماي، ساۋاتتىلىعىن ەسكەرىپ، «ءوزىڭ يمام بول» دەگەن ۇسىنىس ايتادى. ءدىني ساۋاتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى ماقسات ەتكەن ول، بۇل ۇسىنىستان باس تارتادى.

العاشقى  جەكە ۇستازى شاريعات زاڭدارىن تەرەڭ بىلەتىن احۋن جانە ەگىنشىلىكتىڭ  دە سىرى مەن قىرىن جاقسى مەڭگەرگەن  سالىبەك ديقان بولادى. ودان كەيىنگى ۇستازى قوجا احمەت ياسساۋي تاريقاتىن ۇستانعان شاجۇسىپقوجا ەشان ەدى.وسى ۇستازىنىڭ  قولىندا بىرنەشە جىل شاكىرت بولىپ ءدارىسىن تىڭدايدى،ءتالىم-تاربيەسىن الادى. بولاشاق ەشان سوپىلىققا قاتىستى ءىلىم-ءبىلىمدى وسى ۇستازىنان الادى. شاكىرتىنىڭ قابىلەتىن تانىعان جانە باعالاعان ۇستازى،«جاريا باۋىرلاستىعىنىڭ مۇشەسى رەتىندە  وزىنشە شاكىرت  تاربيەلەي الادى» دەگەن ارنايى «رۇقسات» قاعازىن جازىپ، ءمورىن باسىپ بەرەدى. بۇل ەشاندىق دارەجەگە جەتكەندىگىن دالەلدەيتىن دوكۋمەنت ەدى.

ۇستازىنىڭ باعالاعان ءبىلىمىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى ماقسات ەتكەن جاس ەشان، اۋىلىنداعى وزىنەن سەگىز عاسىرداي بۇرىن جاساعان  شايح زاينيددين اۋليەنىڭ كەسەنەسى جانىنداعى، كەزىندە سول اۋليە دە پايدالانعان،جەر استى مەشىتى -قىلۋەتكە ءتۇسىپ، «قىرىق شىلدەسىن» وتكىزەدى، ياعني 1600 كۇن اللاعا ءمىناجات ەتىپ، ۇلى جاراتۋشىعا جالبارىنىپ وعان جاقىنداۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. وسى كەزەڭدە، ياعني 1872-جىلى تاشكەنتتە وبا اۋرۋى تاراعان كەزدە دە، اللاعا دەگەن ءمىناجاتىن ۇزبەستەن جالعاستىرا بەردى. جاستايىنان ەت جەمەيتىن ول، اعايىن-تۋعان، دوس-جاراندارى اكەلگەن شاي مەن نان جانە كوكونىستەردى قاناعات ەتتى. ىشكەن-جەگەن تاعامدارىنىڭ  قۇنارى كەم بولسا دا، جۇقپالى اۋرۋعا شالدىقپادى

بۇل كەزەڭدە ەت جەمەس ەشان اتانىڭ ابىرويى مەن بەدەلى، قابىلەتى مەن قارىمى تاشكەنتتەگى الپىس ەشاننىڭ ىشىندە العاشقى تورتتىكتىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاناتىن. بىراق، باسقىنشى ورىس ساياساتىنا يسلام دىنىندەگى مۇنداي قابىلەتتى ەشاندار ۇنامايتىن. ەشاندار سوپىلىق جولدا بۇكىل جاراتىلىستىڭ يەسى – ءبىر اللانىڭ اقيقات ەكەنىنە كوزى جەتكەن جانە سول جاراتقاننىڭ قولداۋىنا يە بولعان جاندار ەدى. حالىق سونى بىلەتىن جانە ەشانداردىڭ ايتقاندارىنا سەنەتىن، سوڭىنان ەرەتىن. اللا ءوزىنىڭ ەلشىسى – پايعامبارلارىنا مۇعجيزالار كورسەتۋ قابىلەتىن سىيلاسا، ەت جەمەس ەشان سىندى قۇلدارىنا  كەرەمەتتەر كورسەتۋ مۇمكىندىگىن بەرگەن ەدى.

اللا ءوزىنىڭ سۇيىكتى قۇلدارىنا وسىنداي قابىلەتتەر بەرەتىنىنە كۇمان كەلتىرگەن، بۇكىل تۇركىستان ولكەسىن 1867-1882 جىلدارى بيلەپ، توستەگەن گەنەرال- گۋبەرناتور كونستانتين پەتروۆيچ كاۋفمان، ءبىر كۇنى تاشكەنتتەگى اسا بەدەلدى دەگەن ءبىر توپ  ەشانداردى  قوناققا شاقىرادى. ەت جەمەس ەشان، گەنەرالدىڭ باي داستارحانىنا قاراماي، ءتاسپىسىن اۋدارىپ وتىرا بەرەدى.بۇل كورىنىستى بايقاپ وتىرعان گەنەرال-گۋبەرناتور، اۋدارماشىسى ارقىلى ەشانعا «مەنىڭ داستارحانىمنان نەگە ءدام تاتپاي وتىرسىز؟» دەپ سۇرايدى. وسى كەزدە ەت جەمەس ەشان گۋبەرناتورعا اۋزىنىڭ ورازا ەكەندىگىن ايتادى دا، داستارحانعا قاراپ تۇرىپ، «بيسسميللا، ءپىش مىسىعىم ءپىش» دەيدى. سول كەزدە داستارحان ۇستىندەگى تاعامداردىڭ ىشىندەگى كەيبىر ەتتەر ءبىر جەرگە توپتالىپ،كوزدى اشىپ-جۇمعانشا مىسىققا اينالىپ، داستارحاننان شىعىپ كەتەدى.بۇل، گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ ءوزى ادەيى سويدىرىپ، ەشانداردى سىناۋ ءۇشىن، ەتىن داستارحان مازىرىندەگى تاعامدارعا قوستىرعان مىسىق بولاتىن. ءوزى سويدىرعان جانە ەتىن پىسىرتكەن مىسىقتىڭ ءتىرىلىپ، ءوز اياعىمەن داستارحاننان شىعىپ  كەتكەنىن كورگەن گەنەرالدىڭ تاڭعالىسىندا شەك جوق ەدى.وسى كەرەمەتتى كورگەن گەنەرال-گۋبەرناتور ەت جەمەس ەشاننىڭ جاي ادام ەمەس ەكەنىنە كوزى جەتتى.

وسى وقيعا ەسىنەن شىقپاعان گەنەرال-گۋبەرناتور ك.پ.كاۋفمان، 1865-جىلى تاشكەنتتى باسىپ العان جانە ءبىر جىلداي وسىندا بيلىگىن جۇرگىزگەن گەنەرال  م.گ.چەرنياەۆ باستاعان باقتالاستارىنىڭ پاتشا اعزامعا 1873 جانە 1874 جىلدارى جازعان ارىزدارىنىڭ جانە  «رۋسسكي مير» گازەتىندە «قازىنانىڭ قارجىسىن ەسەپسىز، وڭدى-سولدى شاشتى، ول بۇل قىزمەتكە لايىق ەمەس، تەكسەرۋ ۇيىمداستىرۋ كەرەك» دەگەن ماعىناداعى ماقالالار اسەرىنەن (مۇمكىن مۇسىلماندارعا كورسەتكەن جاۋىزدىقتارى سەبەپ بولىپ), اۋىر ناۋقاسقا ۇشىرايدى. يمپەريانىڭ نەبىر اتاقتى دارىگەر، ەمشىلەرى ەمدەي الماي، ولەتىن حالگە جەتكەن كەزدە، قول استىندا ىستەيتىن بەدەلدى قىزمەتكەرى اپپازقوجاعا ءوتىنىش جاساپ، باياعى كەرەمەتىن كورسەتكەن ەت جەمەس ەشان اتانى، كەلەس دالاسىنداعى «ەشان باۋ» اۋىلىندا  جۇرگەن جەرىنەن تاشكەنتتەگى ۇيىنە الدىرتادى.

وسى ءۇيدىڭ داربازاسىنىڭ الدىنا كەلگەندە، ەت جەمەس ەشان اتا اتتان تۇسپەكشى بولادى. وسى كەزدە اپپازقوجا «قوجەكە، بۇل جاعداي ەكىنشى قايتالانبايدى، اتتان تۇسپەڭىز» دەپ، جارتى پاتشا تۇراتىن ءۇيدىڭ اۋلىسىنە اتتان تۇسپەگەن كۇيى كىرىپ بارادى. قورعان ىشىندە، كۇنشۋاقتا، شاراسىز، ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ كرەسلودا وتىرعان ءالجۋاز گەنەرال-گۋبەرناتوردى ەمدەۋدى، اتتىڭ ۇستىندە وتىرىپ قۇران اياتتارىن وقۋمەن باستاپ جىبەرەدى. گەنەرال-گۋبەرناتور شاراسىز كۇيدە، تەك ۇمىتپەن عانا، اتتىڭ ۇستىندەگى ەت جەمەس ەشان اتانىڭ كولەڭكەسىندە وتىرا بەردى.

ەت جەمەس ەشان اتا ول كەزدە «قاسيدا» (عىلىمي انىقتاماسى جوق) وقۋىن مەڭگەرگەن ەدى. ءبىر اللاعا سىيىنىپ، شاپاعات، جارىلقاۋ تىلەپ، رۋحيا اياتتارىن وقىپ، ەمدەۋدى كۇندە جۇرگىزە  بەردى. اللا جار بولىپ، ءبىراز كۇندەر وتكەندە گەنەرالدىڭ سونە باستاعان جانارىنا جان ءبىتىپ، اۋرۋىنىڭ بەتى قايتا باستاعان بەلگىلەر پايدا بولدى. ەشان اتا تاعى دا بىرەر اپتا سوندا بولىپ، ەمىن جالعاستىردى. وسى كەزدە يسلام ءدىنى تۋرالى، يماندىلىق تۋرالى، مۇسىلمانشىلىق تۋرالى ۋاعىز-ناسيحاتىن ءتىل بىلەتىن اپپازقوجا ارقىلى جۇرگىزدى.قۇداي قولداپ، ءسوزى ىسپەن دالەلدەندى. گەنەرال اياعىنا تۇرادى. ەشان اتا ك.پ.كاۋفماننىڭ  العىسى مەن ول بەرگەن سىي-سياپاتىن الىپ، نوكەرلەردىڭ قورشاۋىندا «ەشان باۋ» اۋىلىنا ورالادى.

وسى وقيعادان كەيىن، ءار جۇما سايىن، تاشكەنتتەن 25 شاقىرىمداي جەردەگى «ەشان بازار» ەلدى مەكەنىنە قاراي، الدىندا ون، ارتىندا ون اتقا مىنگەن قاراۋىلى بار پاۋەسكە جۇرەتىن بولدى. پاۋەسكە ەت جەمەس ەشان اتا سالدىرعان شاعىن مەشىت جانىندا توقتايتىن. قاراۋىلدار سىرتتا قالىپ، ءبىر ادام عانا ىشكە كىرەتىن. يمام – ەت جەمەس ەشان اتانىڭ ارتىنان ورىن الاتىن. بۇل كىسى بۇكىل تۇركىستان ولكەسىن جۇمسا جۇدىرىعىندا، اشسا الاقانىندا ۇستاعان گەنەرال-گۋبەرناتور ك.پ.كاۋفماننىڭ ءوزى بولاتىن.

ودان كەيىنگى كەزەڭدە، وسى «ەشان بازار» ەلدى مەكەنىندە ءۇش مىڭ ادام ءبىر مەزگىلدە ناماز وقي الاتىن، التى كۇمبەزدى ۇلكەن مەشىت سالدىرعان جانە سوندا جۇما نامازىن وقىعان ك.پ.كاۋفماندى مۇسىلمانشىلىقتى قابىلدامادى دەپ كىم ايتا الادى. وعان قوسىمشا تاعى ءبىر دالەل دەپ، ك.پ.كاۋفماننىڭ  ومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندەگى باسىنا تاقيا كيگەن سۋرەتىن ايتۋعا بولادى. وسى سۋرەتى تۋرالى رەسەيدەگى مەملەكەتتىك قالپىنا كەلتىرۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ انىقتاعان اكتىسى دە بار.

جۋرناليست وڭعار يساەۆتىڭ ماقالاسىنىڭ جالعاسى:

ەت جەمەس ەشان اتانىڭ تاشكەنت ماڭىنان كەلەس دالاسىنا قونىس اۋدارۋى

سونداي-اق، وقىڭىز

اۋليە ايتقان ءسوز

ەلىمىز ازاتتىققا قولى جەتكەن سوڭ، كەلەس زيالىلارى ەت جەمەس ەشان اتانى حالىققا  قايتا تانىستىرۋ ماقساتىندا …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان