Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Mwhtar Mağauin: Şortanbaydıñ zar zamanı
SURETTE: (soldan oñğa qaray) Appaz QARAJİGİTOV, Danday ISQAQOV, Mwhtar MAĞAUIN, Twrsınbek KÄKİŞEV, Jeñis QAŞQINOV, Serik NEGIMOV, Qayrat JWMAĞALIEV, Kämel JÜNİSTEGİ. Şortanbay jıraudıñ 175 jıldıq mereytoyında

Mwhtar Mağauin: Şortanbaydıñ zar zamanı

Şortanbay Qanaywlınıñ 200 jıldığı qarsañında 

Bwl künderi Sarı-Arqada, ataqtı Aqsu-Ayulı öñirinde qazaq halqınıñ wlı aqını Şortanbaydıñ 175 jıldıq toyı ötkerilip jatır. Resmi därejedegi saltanattı jiın, Qazaqstannıñ eñ bilikti ğalımdarı qatısqan ğılımi-teoriyalıq keñes, köne zirat basında müsindelgen eskertkiş, qan jaylaudağı dübirli mereke, äldeneşe dürkin at bäygesi, wlttıq oyındar, köl-kösir dastarqan, bata men dwğa – osınıñ bäri Şortanbay ruhına jasalğan tağzım ğana emes, ejelgi qazaq eliniñ qayta köteriluiniñ kezekti bir belgisi.

Bay dästüri bar qazaq ädebietiniñ san ğasırlıq tarihındağı eñ soqtalı twlğalardıñ biri Şortanbay mwrası soñğı jetpis jılda jwrtşılıqqa teris tüsindirildi. Şortanbay esimi atala qalsa, onı sögip, jerleu – balşabektik parız siyaqtı boldı. Jırımdalıp jariyalanğan birli-jarımdı öleñderiniñ özine şüylige söyleu ädetke engen. Endi mine, bar ömiri zarmen ötken, ölgennen soñ da körinde tınış jata almağan Şortanbay esiminiñ wlttıq maqtanışqa aynaluı – täuelsizdik şapağatı desek, aqınğa bağıştalğan dübirli merekeni osınşama biik deñgeyde ötkeru – Şortanbaydıñ tuğan topırağında ösip-örkendep otırğan el-jwrttıñ, äkimşilik twtqasın wstağan azamattardıñ izgi nieti, qayratı men peyiliniñ nätijesi dep biluge tiispiz.

Şortanbay şığarmaşılığınıñ qır- -sırın, män-mağınasın jete tüsinu üşin onıñ ömirin, onıñ aqın retinde, azamat retinde qalıptasuına äser etken jağdayattardı bayıptau läzim. Ösken ortasın, ötkergen zamanın tarazılau kerek

Şortanbay 1818 jılı tuadı. Üş jüzge ortaq qoja ruınan. Qazaq işindegi qoja näsili bizdiñ jwrtımızdıñ din islämdi wstanuında, qwday, qwran sözin tanuında, yağni wlttıñ ruhani wyısuı jolında igilikti qızımet atqarğanı belgili. Qojalar äuletiniñ ordalı, ejelgi meken – Sır boyınan şığıp, Sarı-Arqağa taraluındağı bastı maqsat ta osı bolatın. Zamanğa ğana emes, adamğa da sın közimen qarağan, al öz tirşiligine qatıstı jayıttardı mısqılday otırıp eske alğan Şortanbay:

“Jwrttı jegen tauıq em,

Jalğannıñ ebin tauıp em,

Qaratauda jürgende,

Sarı-Arqanıñ nanı üşin,

Şalqıp jatqan malı üşin

Osılay qaray auıp em”,– dese, bwl – jeke basqa tikeley qatıstı kep emes, otarlıq zorlıqqa qarsı em taba almağan mwsılmanşıldıq ideologiyanı qıjırtu ğana. Aqın öziniñ bir sözinde babasınıñ süyegi Türkstan tübindegi Qarnaqta jatqanın aytadı, basına bara almay, dünieden ötuine ökiniş bildiredi. Älbette, wlttıq öredegi twlğa qay tarapta tusa da halqına qasterli, biraq ömirbayandıq derekterdiñ naqtı bolğanı jön. Soñğı kezde ayqındalğan keybir derekterge qarağanda, Şortanbaydıñ düniege kelgen jeri – qazirgi Qarağandı oblısınıñ Şet audanı. Iqtimal jağday. Qaytkende de, aqınnıñ bükil ğwmırı osı öñirde, Resey otarına aynalğan Sarı-Arqada ötedi.

Jas kezinen-aq din jolın emes, öner jolın tañdağan Şortanbay, qaytkende de öz äuletiniñ ejelgi dästürinen aulaqtap ketpeydi, bir kezdegi Qoja-Ahmet YAssaui siyaqtı, mürid jinap, azan şaqırmasa da, sol dana wstaz ülgisimen şariğat qağidaların, adamgerşilik, iman jolın öleñjır arqılı nasihattaydı. Sonımen qatar, saqaranıñ suırıp salma aqındarınıñ ädetimen topqa da tüsedi, köptegen aytıstarğa qatısadı. Şortanbay şığarmaları halıq arasına keñinen taraydı, uaqtılı tasqa basılmağan sebepti köptegen şığarmaları wmıtıladı, joğaladı. Jası eluden asqan kezinde Şortanbay din, ğibadat jolına birjola beriledi, onıñ aqındıq qızımeti de mañızdanıp, tereñdey tüsedi. Şortanbay payğambar jasında, 1881 jılı dünieden köşedi.

Şortanbay tolğaularınıñ bir tobı “Qissi-i Şortanbay. Şortanbaydıñ bala zarı” degen atpen, 1888 jılı Qazanda jariyalanıp, aynalası jiırma jıl işinde bes märte basıldı. Bwl, qazaqtıñ patşa zamanındağı baspa isinde bolmağan jağday – Şortanbay sözderi halqına qanşalıq jaqqanın ayqın añğartsa kerek. Sonımen qatar, bajaylap teksergende, bwl kitaptıñ patşalıq cenzuranıñ qatal süzgisinen ötkeni de körinip twr. Şortanbaydıñ endi bir para jırları soñğı kezge deyin köşirme qoljazbalar türinde saqtalıp keldi. Öz twsında orıs oqımıstıları ğana emes, orıs otarşıldarı da ayrıqşa nazar audarğan Şortanbay tolğaularınıñ jaña nwsqaları men beytanıs ülgileri aldağı uaqıtta Resey arhivterinen tabılıp jatuı äbden mümkin. Şortanbaydıñ bizdiñ zamanğa jetken, äzirşe ğılımğa belgili şığarmaları turauğa tüspey, sızılmay, küzelmey, öziniñ bar keypi, tabiği qalpımen alğaş ret respublikalıq ädebi “Jwldız” jurnalınıñ 1991 jılğı 3-sanında jariyalandı. Al, Şortanbaydı tanu, onı janjaqtı, tübegeyli zertteu – bolaşaq isi, birer maqalanıñ emes, birneşe kitaptıñ jügi. Biz bwl arada Şortanbay siyaqtı wlı aqın mwrasınıñ keybir erekşelikterine ğana nazar audarmaqpız.

Şortanbaydıñ oyşıl retinde qalıptasqan, aqın retinde twlğalanğan zamanı qazaq halqınıñ jaña tarihındağı eñ auır kezeñderdiñ biri boldı. Kenesarı han bastağan, bükil Qazaqstandı qamtığan azattıq soğısı auır jeñilispen ayaqtaldı. Eldiñ bar quatı sarqılıp, bar tirligi sualğanday körindi. Kenesarı qozğalısına jalğas, nemese bwdan soñğı, baytaq eldiñ şar tarabındağı köterilis oşaqtarınıñ barlığı twnşıqtırıldı. Batıs Qazaqstanda Isatay, Sır öñirinde Janqoja, Mañğıstauda Dosan batırlar qazağa wşıradı. Azattıq jarşısı Mahambettiñ bası şabıldı, Şerniyaz aqın işten tınıp, Nısanbay jırau qayğı twñğiığına battı. Jwrt qorğanı batır erler tügel jer jastansa, wlt wranşısı örşil aqındar tegis kiriptar halge jetti. El iesiz qaldı. Qanğa bökti. Talauğa tüsti. Otarşıl Resey bükil qazaq dalasın birjola jalmap jeytin zımiyan da obır sayasatın jüzege asıra bastadı. Mine, däl osı kezeñde ün kötergen Şortanbay şığarmaşılığı – bwğauğa tüsken kärip eldiñ jan täsilim ışqınısı ğana emes, bağı qaytsa da ruhı öşpegen ömirşeñ halıqtıñ qayrat-quatınıñ, wlttıq sanasınıñ körinisi boldı.

“Abılay hannıñ twsında…

Arbasın artıp, oñ qılğan,

Esil menen Nwranıñ

Eki jağın jol qılğan.

Ertistiñ bası qara döñ,

Eñkeye bitken qara adır,

Arqa degen qwba jon,

Ayaday bitken köl eken.

Attı kerdeñ östirgen

Arqanıñ tarlau şöbi eken,

Jigitti kerdeñ östirgen

At penen maldıñ demi eken!”

Ol zaman kelmeske ketken. Basqa bir zaman tuğan.

“Mına zaman qay zaman –

Azulığa bar zaman,

Azusızğa tar zaman.

Tarlığınıñ belgisi:

Jaqsı – jannan tüñilgen,

Jaman – maldan tüñilgen –

Mwnıñ özi zar zaman!..”

Jaña zamannıñ qıspaqtı tarlığınıñ, zorlıqşıl zarlığınıñ eñ bastı sebebi – Qazaq jwrtınıñ derbestikten, eldikten ayrılıp, Reseydiñ basıbaylı otarına aynaluında jatır. Şortanbay orıs otarşıldığınıñ sır-sıpatın aşıp körsetedi.

“Arqadan däuren ketken soñ,

Quğındap orıs jetken soñ,

Tipti amal joq, äleumet,

Endi seniñ torıña.

Jalmauız boldı ülkeniñ,

Qazaq, seniñ sorıña.

Orıs – bürkit, biz – tülki,

Alamın dep talpındı,

Orıstan qorlıq körgen soñ,

Otırıp biler alqındı…”– deydi.

Bwrın elge tirek bolğan han ketti. Jwrtqa qorğan bolğan batırdıñ sağı sındı. Wlısqa qwt bolğan bidiñ bağı taydı.

“Keteyin dese, aldıñ tar,

Twrayın dese, käpir bar,

Qaysı birin aytayın,

Qazaqtıñ wlı sandaldı”, – deydi.

Äkimşilik qıspaq, mal-jandı talauğa salu öz aldına, wlan-baytaq jerin birjola iemdenuge niet qılğan otarşıldar lek-legimen köşip kelip, qazaq dalasına berik ornığa bastağan. Jäne qazaqtardı zorlap köşirip, eñ şwraylı, qwyqalı qonıstardı aladı. Kün ozğan sayın kelimsekterdiñ sanı da molayıp, taban tirep ielengen jerleri de köbeyip baradı. Jäne toqtaytın türi körinbeydi. Aqırğı maqsat – bükil qazaq dalasın jalmap jwtu. Şortanbay otarşıl ökimettiñ osınday, tereñnen oylastırğan jer sayasatın da nıq basıp tanidı.

“Är närseniñ boljalı

Kele jatır jaqındap,

Ağaştı tauğa üy salıp,

Aldı käpir aqıldap,

Eldi erkine qoymadı

Buırşınday taqımdap”, – deydi Şortanbay. . Bwl qwsağa, keneusiz zorlıqqa jwrtıñ qalay şıdamaq dep, jan dausı şığadı. Biraq, qaptağan qara bwltqa qarsı twrar amal tappaydı. Elden küş ketken.

“Ayaqtı qiya basu joq,

Orıstıñ salğan jolı bar,

Endigi tuğan jigittiñ –

Mañdayınıñ sorı bar!”

Auır söz. Aşı ükim. Biraq, anıq aqiqat. “Endigi tuğan jigittiñ – Mañdayınıñ sorı bar!..”

Eldikten ayrılğannan soñ kisilik ölşemi de özgergen. Otarşıl ökimet öz qolayına jaqqan, aydauında jüretin, tuğan halqına qasqırşa şabudan tayınbaytın jandayşaptarğa jel beredi. Barlıq jerge öz tekeşigin otırğızadı. Jaqsılardı qudalap, jamandardı köteredi.

“Äuelgi qorlar zor boldı,

Sonday zorlar qor boldı,

Äuelgi barlar joq boldı,

Sonday joqtar toq boldı,

Jön bilmegen jamandar

El bilegen bek boldı!” – deydi Şortanbay. Sondıqtan da äkim-töre ataulıda qasiet qalmağan. “Teksizden tuğan” bilerden ğadildik tayğan. Nätijesinde “qazaq degen ğarip jwrt” müşkil halge jetken.

Şınında da, basınan bağı tayğan qazaq dalası jırtqış şeñgelge tüsti. Qazaqstan – bükil reseylik bazardıñ bir böligine, şikizatı mol äri arzan, tiimdi, tüsimdi ölkege aynaldı. Ayausız qanau jıl ozğan sayın arta tüsuge tiis edi.

Sonımen qatar, Qazaq eli Rossiya imperiyasınıñ basıbaylı otarı retinde, patşalıq tärtip tuğızğan zañ, nizam jönimen jüruge tiis boldı. Jergilikti halıq müddesi, wlttıq erekşelik, ädet-ğwrıp jayı mülde eskerilmedi. Osınıñ bäri qazaq qoğamına teris ıqpaldı, ülken äleumettik özgerister äkeldi. Endi jat, jaña zaman orayında bwrınğı ruhani twrğı, ejelgi jol-jora eskire bastaydı, adamdar arasındağı, wlttıq salt-sanağa negizdelgen qarım-qatınastar älsireydi, ini – ağanı sıylamaydı, qalğan jwrt aqsaqaldı sıylamaydı, tipti, er men äyeldiñ özara qatınasına deyin basqaşa, ädet-ğwrıp özgere bastağan soñ, minez-qwlıq ta özgergen, älbette, oñğa emes, teriske qaray. Eñ bastısı – ejelgi qazaq qoğamındağı tuıstıq, bauırlastıq qatınas bwzılğan. Bwrınğı: “Batırdıñ janı ortaq, – Baydıñ malı ortaq”, – degen wlttıq moral' kelmeske ketken. Nätijesinde, qalıñ bwqara panasız ğana emes, kedey-kepşik, müsäpir halge tüsken.

“Baydı qwday atqanı –

Jabağı-jünin satqanı.

Kedey qaytip kün körer,

Jaz jataqta jatqanı;

Jazday arıq qazadı,

Küzdey pişen şabadı,

Onı-mwnı jiğanın

Şığın dep tilmaş aladı.

Jalğız siırı bar bolsa,

Soğımına soyadı,

Qağazdatıp bwzauın

Noğayına qoyadı…”

Aqın qazaqtıqqa şet, adamdıqqa jat bwl jağday – jaña zaman, zar zaman kesiri dep biledi. Qazirgi tilge köşirsek, otarşıldıq zardabı. Otarşıldıq äkelgen ğwrıp-tärtip nätijesi.

“Mınau asılıq, azğan zamanda

Aluan-aluan jan şıqtı,

Aram, araz han şıqtı,

Qayırı joq bay şıqtı,

Sauıp işer süti joq,

Minip, tüser küşi joq

Aqşa degen mal şıqtı”, – deydi. Jäne bwl tığırıqtan qwtılar amal tappaydı.

“Zamana qaytip oñalsın,

Adam qaytip quansın –

Jandaral boldı wlığıñ,

Mayır boldı süygeniñ…” – deydi. Öz zamanınıñ otarşıldıq nätijesinde tuğan swrıqsız körinisterin jiti tanığan aqın qalıñ bwqaranı kembağal jağdayğa tüsirgen patşa äkimderin de, olardıñ el işindegi jandayşaptarın da, qaraqan basınıñ qamına köşken bi, bolıstardı da ayamaydı, bäriniñ de keleñsiz isterin, aramdığın, pasıqtığın äşkereleydi. Şortanbay, tipti, özi dindar kisi bola twra, el işindegi qoja, moldalardı da oñdırmay sınaydı, olardıñ sopısınğan sırtqı perdesin aşadı.

“Bwl asılıq, azğan zamanda

Qoja, molda köbeyip,

Otırar törde şömeyip”, – deydi.

“Wrlıq qılsañ – nettiñ dep,

Su tübine kettiñ dep,

Şaytan kelse, azdıñ dep,

Öñkey aram zalımdar

Zäremizdi aladı,

Aram berseñ jımiıp,

Qaltasına saladı…” – deydi.

Bwzılğan zamanda dinniñ özi bwzıqtıñ qwralına aynalğan. Äytkenmen, dinbasılardıñ azuı – dinniñ teristiginen emes, sol din jolındağı adamnıñ öziniñ azuınıñ nätijesi degen oy aytadı. Zamannıñ azuı – adam ataulını tügel azdırğan. Halıqtıñ bwrınğı qadır-qasieti tozıp, ötkendegi önegeli istiñ bäri qwrdımğa ketken. Aqın özine mülde jat zamana keypin salmaqtay kele, köñil aular eşqanday jaqsılıq nışanın taba almaydı,

“Tittey närse qalsayşı,

Bwrınğıdan ırımğa!..” – dep qattı küyzeledi. Zamannıñ bwzıluınıñ eñ bastı sıpatı, eñ ülken kesapatı da osı dep biledi.

Bolaşaqtan, jarqın, jaqsı ömirden baz keşken Şortanbay öz ömiriniñ soñğı kezeñinde, bir jağı auır dert äseri de bolsa kerek, sopılıq jolın quıp, taqualıqqa beriledi. Endi öziniñ nasihat öleñderinde ülgi-önege sözdiñ bärin, moral'dıq didaktikalıq oyların tegis dinge tirey söyleydi. Bar künäni din jolımen juuğa boladı, köktegi qwdaydı, keyingi ahiretti eskerip, tüzik is qılıñdar, dünie – fäni, ötkinşi, endi baqilıq mwrat jayın oylañdar degendi aytadı.

“Biler, para jemeñder,

Jalğandı joldas demeñder,

Kisi haqın almañdar,

Auzıña aram salmañdar,

Dünie jiıp ötken joq,

Bizden bwrınğı payğambar…”

Bwl – el äkimderine arnau. Jalpı jwrtqa aytılatın ösiet te, aynalıp kelgende, qwday jolın twtın degen uağızğa tireledi.

“Ülkender, sağan aytayın,

Mal basına barmañdar,

Ahiret qamın qarmañdar…

Tentek bolma balağa,

Bezer bolma kelinge,

Qadiriñ keter eliñe,

Qarauıl qoy söziñe –

Qanşa närse eredi

Ölgennen soñ öziñe!”

Bayıptap qarasaq, bwl da aldanış. Öytkeni, Şortanbay o dünieniñ talqısınan göri bw dünieniñ azabın – tuğan halqınıñ bügingi tirşilik kebi men erteñgi bolaşağın köbirek qamdağan adam. Qaytkende de zamana tuğızğan zar men mwñnıñ twñğiığına şoma beredi.

Sonımen, el azdı, jwrt tozdı, eñ aqırı, dinniñ özi toqıradı. Otarşıldıq qıspaq şekten şıqtı. Bügingiden torıqqan, keleşekten küder üzgen aqın bar dünieden baz keşip:

“Su tübine kettiñ, jwrt,

Tal tabılmas qarmarğa!” – deydi. Zar zaman şındığınan tuındağan qatal ükim. Bükil qazaq qauımı jalğan dünieden birjola köşpek. Biraq, aqın közi köre twra mwnday swmdıqqa köngisi kelmeydi. Tığırıqtan şığar, azaptan qwtılar jol izdeydi. Öziñde küş joq, endeşe, alıstağı quattı ağayınğa saual sal.

“Qazaq wlı jiılıp,

Qwdayıña sıyınıp,

Qondıgerge hat jazıp,

Keşiktirmey dat jazıp,

Ölmesiñde qamıñ qıl!..”

YAğni, türik swltanına arnayı sälem joldap, Türkiya siyaqtı tuıs, qayrattı jwrttan kömek swrau kerek deydi.

Azattıqqa jetudiñ eñ soñğı amalı retinde türikşildik ideyasın tu etip kötergen Şortanbay jer betindegi tirşiliginiñ soñğı sağatında aytqan täsilim sözinde de bolaşaq wrpaq qamın oylaydı, “Jarılqa, qwday, artımdı!” – dep zar şegedi. Dinnen ayrılmauğa, ar-wjdandı joğarı wstauğa, ata-salttı ardaqtap, wlttıq dästürdi wmıtpauğa ündeydi. El-jwrtın jamandıq ataulıdan seskendirip, qazaq işindegi Qwnanbay qajı, Mwsa mırza siyaqtı igi jaqsılarğa baqwl sözin joldaydı. Öz zamandastarına ğana emes, bolaşaq bükil wrpağına ösiet tastaydı.

Şortanbay ülgisi, onıñ özgeşe sıpattı mwrası – bükil qazaq jwrtınıñ asıl qazınası. Otarşıldıq bwğauğa moyımağan, erkindik añsağan halıqtıñ asqaq ruhınıñ körinisi. Qazaq ädebieti ğana emes, türik düniesi ğana emes, bükil älemdik ruhani ömir ölşemindegi özgeşe qwbılıs.

9.Vİ.1993.

 

Sonday-aq, oqıñız

Isabek te er edi

Qazaqtıñ  beligili Maylıqoja aqın öziniñ paluan inisi Esehandı şaqırıp: «Künniñ suday, jıldıñ jeldey öte şığarın …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan