Ğalımnıñ hatı

Mädeli qoja öleñin Qoqannıñ qaysı hanına aytqan?

Mädeliqoja Jüsipqojawlınıñ aqındıq atın şığarğan öleñderiniñ işinde şoqtığı biik twrğanı «Qoqan hanına aytqanı» ekeni belgili. Bwl şığarmanı zertteuşilerdiñ bäri 1858 jılı Ordabası bökterlerinde orın alğan atışulı Mırzabi oqiğasınan keyin jaujürek batırdıñ han ordasına barıp Qoqan bileuşisiniñ «Kim öltirdi?» degen saualına öleñdep bergen jauabı dep bir auızdan qabıldaydı. Onı öleñ joldarınıñ aydarı da, mätini de ayğaylap aytıp twr. Alayda öleñ joldarınan Mädeliqoja qaysı hanğa öleñin aytqanın naq bilu mümkin emes. Sebebi onıñ esimin batır bwl öleñinde de, osı oqiğağa qatıstı tağı bir belgili şığarması «Mırza bidi degen bek şıqtı» attı düniesinde de auızğa almaydı. Bwl saualğa jauaptı sol jıldarı orın alğan ülkendi-kişili oqiğalar men el işine atı jayılğan zamandastarınıñ barlığın derlik jırlarına qosıp ketken Maylıqojanıñ şığarmalarınan taba almaymız. Ärine, Maylıqoja öleñ-jırlarınıñ basım köpşiligi bizge auız ädebieti ülgisinde jetken sebepti bwl şejireşi aqınnıñ talay öleñ joldarı wmıtılıp, uaqıt ağımınan tütilip ketui äbden mümkin. Solardıñ işinde Qoqan hanınıñ esimi atalğan sözderi de iz-tüssiz joğalıp ketui ğajap emes. Olay deytinim, mısalı, Maylıqojanıñ Mädeliqoja batır qartayıp, densaulığınan ayrılğan şağında aldına kelip köñilin swrağan «Mädeli batır ağamız» öleñi Äsilhan Ospanwlınıñ 2005 jılı bastırğan «Maylıqoja» kitabında 126 joldı qwrağan bolsa, 2010 jılı Seyit-Omar Sattarov şığarğan «Terme-arnau» kitabında 364 joldan twrıp, bwrın belgisiz bolıp kelgen biraz aqtañdaqtardıñ betin aşıp aluğa mümkindik tudırdı. Al endi Mädeliqoja turalı qalam terbegen ädebietşiler men zertteuşilerge keletin bolsaq, olar da batır öziniñ äygili «Qoqan hanına aytqanı» öleñin qay kezde, qaysı hanğa aytılğanına qatıstı twraqtı bir toqtamğa kele almaydı. Mine, osı kömeskilengen oqiğa jaylı biraz izdenip äñgime qozğap körsem deymin.

Tarih betterinen Mırzabidiñ ölimi 1858 jıldıñ mamır ayında orın alğanı belgili. Bwl oqiğadan soñ bügingi künderge şeyin jetken naqtı tarihi derek közderin qarastıratın bolsaq, olardıñ işinde eñ qwndıları dep orıs otarşılarınıñ qaldırğan äskeri qwjattarın aytsa boladı. Sebebi, qoqandıqtardan jetken tarihi qoljazbalardağı mälimetter birjaqtı, tek otırıqşı sart jwrtınıñ tınıs-tirşiligimen tikeley sabaqtastıqta jazılğan da, sol kezderi orın alğan, qazaqtarğa tikeley qatısı bar oqiğalar tek sıdırtıp ğana bayandalıp otıradı. Al endi el auzında saqtalğan derekterde – öleñ, jır, añız-äñgimelerge nazar audarsaq, olarda Qoqan sayasatına say «datqa» degen lauazımğa ie bolğan qazaqtardıñ esimderi köptep kezdesetin eskersek, tarih betterinde Mırzabi oqiğası töñiregindegi mağlwmattardıñ mardımsız saqtalmağanın tek halqımızdıñ jazba tarihnamağa jwrday bolğanınan ğana körsek boladı. Sol sebepti Türkistan öñirin jaulap aluğa kelgen, özderiniñ ärbir qadamın eseppen basqan orıs otarşılarınıñ barlau mälimetteriniñ işinde 1858 jılğı wlt-azattıq qozğalısqa tikeley qatısı bar qwjattardıñ qwndılığı biz üşin erekşe bolıp keledi. Mine, sol hattamalardıñ işinde 1858 jıldıñ 7 mausımında qağazğa tüsirilgen mätinde mınaday derekter saqtalıptı:

«…eti zyaketçii prosterli svoyu derzost' do togo, çto naznaçili togda podat' po odnoy tille za kajduyu vzrosluyu devuşku za pozvolenie vıhodit' zamuj; pri etom raznım bezçinstvam ne bılo konca, tak, naprimer, zyaketçiki svidetel'stvovali vseh jenşin i po grudyam uznavali, zamujnyaya li ona, ili devica. Eti bezçinstva, nakonec, vıveli iz terpeniya kirgiz, oni ubili prejde vsego Murza-Biya, brata pravitelya Taşkenda, mullu Mayusupa, pyatisotennogo naçal'nika i drugih zyaketçikov».1

Bwdan äri bwl qwjatta, köterilistiñ qalay örbigeni qısqaşa bayandalğan soñ, qoqandıqtardıñ tarapınan orın alğan is-äreketterdiñ biri retinde mınaday mälimet berilipti:

«Po poluçennım 30 maya utrom izvestiyam Sabdan-hodja… pribıl v Taşkend i cirkulyarami ob'yavil kirgizam bezuslovnoe proşenie i priglaşal koçevat' snova tiho i spokoyno na prejnih ih koçev'yah. Kirgizı ne hotyat otveçat' na eti cirkulyarı, no tak kak oni ne imeyut sredstva vesti prodoljitel'nuyu voynu i somnitel'no, çtobı oni ovladeli Turkestanom, kotoroe mojno tol'ko sdelat' pri nedostatke s'estnıh pripasov, to oçen' veroyatno, çto kirgizı prinujdenı budut primenit'sya i podçinit'sya snova kokandskim vlastyam».2

Alayda, köteriliske şıqqan qazaqtar bwl sekildi uağıznamalarğa alğaşqıda qwlaq asa qoymay, Türkistandı jaulap aluğa jasağan äreketterin toqtatpaydı. Bwl jöninde köterilistiñ bas kezeñinde qazaqtar Äziret-Swltannıñ naqıb-işanı men şayqılarınıñ Türkistannıñ äkimi Niyaz-mırzamen tabısıp, artınan «snova vozmutilis' i 15-go çisla osadili Turkestan» degen sözden köruge boladı. Biraq, aqırı uaqıt ozdırıp alğan, onıñ üstine atüsti soğısqan köterilisşiler qalanı özderine bağındıra almaydı. Bwdan keyingi olardıñ qimıl-äreketteriniñ qalay örbigeni jöninde kelesi, 1858 jıldıñ 20 mausımında hattalğan qwjattan oqıp bilsek boladı:

«15 çisla… Mellya-bek s mirzoy Ahmedom i Sabdan-hodjey pribıli v Çimkent krepostcu… v poltora dni ezdı ot Turkestana i ostanovilis' zdes' s sobrannım voyskom, kotorogo nasçitıvalos' do 3 000. Eti poslednie obstoyatel'stva pokolebali mujestvo i samıh hrabrıh iz vozmutivşihsya kongradcev, i hotya han kongradskiy s svoim opolçeniem i stoit eşe pod stenami Turkestana, no mnogo aulov kongradskih i vse poçti kipçakskie perekoçevali na r. Sarı-Su».3

Bwl mälimetten birden añğarılatını – 1858 jıldıñ mamır ayında eki jıl dayındıqtan soñ4 bir künde bwrq etken qazaqtardıñ wlt-azattıq qozğalısın qoqandıq bekter oñaylıqpen basa almağandığı bolıp tabıladı. Qayta köterilisşiler Aliken5 (Äliäkber Qarabışev) degen töreni han köterip qalayda Türkistandı jaulap almaqqa bar küşin saladı. Alayda mwnda qarastırılıp jatqan mäsele Mırzabi oqiğasına qatıstı bolğandıqtan bwl qamal-qala üşin bolğan şayqastı şetke qoyıp, äñgimemizdi bastapqı bağıtta jalğastırsaq dwrıs bolar.

Sonımen osı orıs otarşılarınan qalğan, bizdiñ künge jetken tarihi qwjattardıñ tağı birinde bwl qandı oqiğağa tikeley qatısı bar qwjat ta bar bolıp şıqtı. Bwl, 1858 jıldıñ 11 tamızında Qotırbwlaq basındağı qırğınnan keyin bar-joğı 3 ayğa juıq uaqıt ötken soñ Perovskiy (Aqmeşit) fortinde toltırılğan hattamada mınaday qızıq mälimet saqtalıptı:

«Po svedeniyam, poluçennım na dnyah, izvestno, çto otpravivşiysya v proşlom iyule mesyace k kokandskomu hanu s pros'boy ob udalenii Mirza-Ahmeda bii dulatova i kongradskogo rodov eşe nahodyatsya tam, bolee vliyatel'nıh mejdu nimi 7 çelovek, vo glave kotorıh bii kongradova roda Kanay-datha. Hanom vse oni bıli prinyatı laskovo i na spros ego u Kanaya o priçinah vosstaniya kirgiz posledniy otveçal, çto vınudili k tomu narod nespravedlivıe deystviya taşkendskogo beka Mirza-Ahmeda, ogromnıe nalogi, poborı i, nakonec, besçinstva, soverşaemıe poslannımi ot nego nad semeystvami kirgiz.

Han, odariv biev, prosil predat' zabveniyu soverşivşeesya i koçevat' po-prejnemu na prinadlejaşih kajdomu mestah, dav slovo postavit' bekom v Taşkend çeloveka spravedlivogo, naznaçiv, budto bı totças men'şego brata svoego Atalık-hana, kotorıy, kak govoryat, uje pribıl k novomu svoemu mestu.

Kanay ob uspehe svoey poezdki k hanu soobşil k koçuyuşim zdes' odnorodcam v pis'me, prislannom s nahodivşemsya pri nem sınom biya bahtiyarova roda Unuka, ob'yavlyaya, çto za etim uşedşie ordıncı, esli pojelayut, mogut priyti obratno dlya koçevaniya v kokandskie predelı, no ordıncı eşe ne veryat istine izlojennogo v pis'me, tem bolee, çto ono pisano ne iz koçevok, i nahodyatsya v nedoumenii, çto predprinyat'; k çislu poslednih prinadlejat liş' bii i vliyatel'nıe ordıncı, kotorıe boyatsya za svoyu jizn'.

Mirza-Ahmed pojalovan v mınbaşi s toy cel'yu, kak govoryat i kak budto bı han otveçal daje na vopros Kanaya, çtobı laskovımi merami poluçit' ot nego vse upotreblennoe v svoyu pol'zu i skrıtoe im v prodoljenie 7-letnego prebıvaniya ego v Taşkende i potom rassçitat'sya s nim za vse».6

Eger Qanay bastağan bi-datqalar köterilis bitpey jatıp-aq 1858 jıldıñ şilde ayınıñ ayağında Qoqanğa barıp kelgen bolsa, onda Mädeliqoja da solarğa qosılıp han sarayına barıp qayttı ma, älde joq pa degen saual özinen-özi tuındaydı. Sebebi, qazaq datqaları Qoqan hanınan keşirim alıp kelgennen keyin, tağı üş ay ötken soñ, 1858 jıldıñ 13 qaraşasında Qwdiyar-hannıñ süyengen bekteri memlekettik töñkeris wyımdastırıp, sonıñ saldarınan ol Bwqar ämirligine bas sauğalap qaşıp ketuge mäjbür boladı da, onıñ ornına taqqa Mälla-han degen otıradı. Onı taqqa otırğızğandar köşpendi taypalar – ferğanalıq qıpşaqtar, alataulıq qırğızdar men küngeylik qazaqtardıñ keybir ru basıları bolatın. Sol sebepti olardı orıs derekterinde «kipçakskaya gruppirovka» dep atap, Qoqan tağına qonğan jaña bileuşini «quırşaq han» retinde qarastırıp otırğan. Onıñ üstine Mälla-hannıñ özi de köşpendilerge böten emestin. Sebebi onıñ äyeli Ayım-hanım, tarihta Taşkentti äkim bolıp bilegen jalğız qazaq – Rüstembektiñ tuğan bauırı Qwrbanbekten tuğan nemere qarındası bolatın. Sondıqtan jergilikti jwrt Mälla-hannıñ Ayım-hanımnan tuğan balası Swltan-Seyit-handı jwrt sırtınan Qazaqbek dep atap ketkeni de bar.

Mine, osı qazaqtarğa bir eli bolsa da jaqın, küyeu bolıp keletin Mälla-hannıñ bilik qwrğan uaqıtı, Qoqannıñ bir tarihşısı jazıp ketkendey 3 jıl, 3 ay, üş künge sozıladı. Aqırı onı özderi taqqa otırğızğan Qoqannıñ köşpendi taypalarınıñ bekteri 1862 jıldıñ aqpanında öltirip, ornına Şah-Mwrad-handı otırğızadı. Alayda, tağı da üş ay tastap, mausımnıñ basında Qwdiyar han kenetten oralıp kelip Qoqan tağın özine qaytarıp aladı. Bwğan qarsı bolğan, äbden erkinsip ketken, bilikke qwnıqqan bekter endi Sarımsaq degen bireuge Şahruh degen jaña at berip, han dep jariyalap, bwl äreketteriniñ artı nağız azamat soğısına alıp baradı. Sodan 1863 jıldıñ şildesinde bilikke talasqan bekter Qoqan astanasında eki-aq kün bilik qwrğan Şah-Mwrad-handı öltirip, endi Mälla-hannıñ balası «Qazaqbekti» – Swltan-Seyit-handı taqqa otırğızadı. Osı birneşe jılğa sozılğan şielenisterdi wtımdı paydalana bilgen orıs otarşıları qısqa merzimde, 1964 jıldıñ birneşe ayında Äulie-Ata, Türkistan men Şımkentti jaulap aladı. Alayda bwl da Qoqannıñ «handarına» sabaq bolmay, kelesi jıldıñ mamır ayında ferğanalıq qıpşaqtar men qırğızdar taqqa tağı bir jaña handı – Qwdayqwlı degen bekti otırğızadı da, onı bar-joğı eki ay ötken soñ Qwdiyar-han qaytadan Qoqannan quıp şığadı…

Bwl hansımaqtardıñ bilegen uaqıttarın ayma-ay, jılma-jıl tizip ötuim – Mädeliqoja batırdıñ Qoqannıñ qaysı hanınıñ aldına barıp Mırzabidiñ ölimin öziniñ moynına alıp, üdere köşken eldi qalqalap qalğan eken, sonı anıqtau maqsatınan tuındap otır. Bwdan keyingi, äsirese Şımkentti sol jıldıñ qazan ayında polkovnik Çernyaev alğan soñ, Qoqan handığında orın alğan taqtıq talastı qarastırudıñ keregi şamalı. Onıñ ornına osı «handar şerui» memlekettiñ şırqın birjolata almas bwrın jaujürek aqınnıñ osı bileuşilerdiñ qaysıbiriniñ aldına barıp, qasqayıp twrıp öziniñ ataqtı «Qoqan hanına aytqanı» öleñin aytqan eken, osı mäselege qayta oralayıq.

Sırt közben qarağanda qılışınan qan tamğan Qwdiyar-hannıñ aldına barğannan göri, Mädeliqoja üşin qazaqqa tuıstıq qatınası bar Mälla-hanmen til tabısu älde-qayda qolaylı bolıp körinetini ras. Ol taqqa otırğan 1858 jıldıñ küzinde Qoqan handığında memlekettik bilik quatınan äli ajıray qoymağan, qoğamdıq tärtip qwldıramağan, ordağa täueldi aymaqtardıñ ıdıramay twrğan şağı bolsa da, jaña hannıñ köşpendi elderge degen közqarası da Qwdiyarğa qarağanda äldeqayda dwrıs bolatın. Al odan keyingi bilikke kelgen handar kezeñinde ortalıqtı eşkim de eleuli küş retinde qarastırudı tipti de qoyğanı belgili. Sondıqtan Mädeliqoja bwl hansımaqtardıñ twsında Qoqan ordasına barmasa da bolar edi. Onıñ üstine bwlardıñ twsında Mırzabi oqiğasınıñ jañğırığı da seyilip ketkenine neşe zaman, jwrttıñ esi basqa närselerge auıp ketken bolatın. Sol sebepti Mädeliqoja tek alğaşqı eki bileuşi – Qwdiyar-han men Mälla-han ekeuiniñ aldınan ğana ötui mümkin. Al olay bolğan jağdayda  alğaşqısı öziniñ begin öltirgen, biligi men qwzırına qarsı şıqqan elden kegin aludı qajet etip batırdı qalay keşirer jağın tereñinen oylastırsa, soñğısı özinen bwrın bilik qwrğan hanğa bäleniñ bärin jauıp qazaqtardı qaytadan özine qaratudıñ jolın izdestiru maqsatında onı jazağa tartpay-aq keşirim jasauı ğajap emes. Alayda, Mädeliqoja aqın Mälla-bektiñ aldına baruı köñilge qonbaydı, sebebi ol taqqa qonıp bilikke qolı jetken küz mezgiline deyin wlt-azattıq qozğalısqa qatısıp jer auıp ketken qazaq rularınıñ basım böligi bwl uaqta özderiniñ tastap ketken eski qonıstarına oralıp ülgirgen bolatın.

Meniñ oyımşa, batırlığın aqındıqpen qayrağan Mädeliqoja, joğarıda keltirilgen 1858 jıldıñ 11 tamızında hattalğan orıstardıñ qwjatındağı qoñırat pen dulat rularınıñ 7 bedeldi adamı bas bolıp barıp qaytqan toptıñ işinde anıq bolğan. Bwl jöninde naqtı hattalğan derekter saqtalmasa da, onıñ «Twrmısıñ aman-esen, Ordabası» öleñindegi mına sözder aşıp bere aladı:

Twrmısıñ aman-esen, Badamım-ay,

Qahar qıp atqa mindi adamım-ay,

Körgenşe endi seni köp qoy deuşi ek,

Eki ayda qaytıp tidi qadamım-ay.7

Batırdıñ mwnda körsetken «eki ayda» degen merzimi sol Qanay datqa bastağan elşilerdiñ Qwdiyar-hannıñ aldına barğan uaqıtımen üylesedi. Onıñ üstine Qanaylar hannan keşirim alıp, onımen mämilege kelgennen keyin üdere köşken el birtindep ata-qonıstarına orala bastağan şağında jwrt qatarı qaytıp kelgen Mädeliqoja han sarayına datqalardan soñınan özi de arnayı barıp Qwdiyar-hannan bir bolğan iske ekinşi märte keşirim swramas edi.

Tağı bir ayta ketetin mäsele, ol qoñırat pen dulattıñ elşileri barıp kelisip qaytqan soñ qazaq rularınıñ Qoqan handığınan Mırzabi oqiğasınan keyingidey tağı da jappay köterilip qonıs audarğandarı jöninde eşbir mälimet joq. Olay bolsa, keybir zertteulerde qoqandıqtardıñ qaytıp oralğan köterilisşilerge artınan körsetken zäbiri öte auır boldı dep köp aytılsa da, orıs qwjattarınıñ sol 1858 jıldıñ 7 qazanında jazılğan tağı bir hattamasında kezdesetin mına bir mälimet bastı qauiptiñ seyile bastağanın anıq körsetedi:

«Na raport Vaşego blagorodiya ot 23 proşedşego sentyabrya za № 1460 uvedomlyayu Vas, çto vo vremya vozmuşeniya kirgiz protiv kokandskih vlastey, vsledstvie za sim, poslednih perekoçevalo iz Karatausskih gor na r. Sarı-Su bolee 12 000 kibitok rodov kongradskogo, kuktunulinskogo, bistamgalinskogo, taminskogo, kipçakskogo, taraktinskogo, argınskogo i naymanskogo, iz nih bolee polovinı vozvratilos' v kokandskie predelı, a k fortu Perovskiy prikoçevalo kongradcev primerno okolo 3 000 kibitok, bistamgalincev – do 2 000 kibitok, kipçakcev, argıncev, naymancev i taktincev – do 2 000 kibitok.

Kongradcı i bistamgalincı snova uşli i uhodyat v nastoyaşee vremya v kokandskie predelı, proçie roda ostayutsya koçevat' na Sıre so svoimi biyami…».8

Osınşama halıq ata-qonıstarına tekten-tek qaytıp oralğan joq şığar. Olay bolğan şaqta belgili şığıstanuşı ğalım T.K. Beysembievtiñ tereñ äri auqımdı zertteui «Kokandskaya istoriografiya» monografiyasında keltirilgen:

«…Ustranenie Malla-hana rodoplemennımi glavami kipçakov i kirgizov v 1862 takje mojno rasmatrivat' kak ih raspravu s neugodnım vojdem, kotorogo oni kogda-to izbrali, podderjali i posadili na kokandskiy tron»9 – degen sözi 1858 jılğı qazaq, qırğız, qaraqalpaqtardıñ jappay köteriluiniñ arqasında oyda-joqta taqqa qolı jetken Mälla-bek sıqıldı qauqarsız hannıñ aldına Mädeliqoja sındı qas batır eşqaşanda barmaydı da. Sebebi olay etse – batır bükil elge külki bolıp, onıñ «Qoqan hanına aytqanı» öleñi añızğa aynalıp ketpes edi.

 

CGA KazSSR, f. 382, on. 1, d. 5, ll. 215-219. (http://kitap.kz/book/1531-qazaq_ult_azattyq_qozhalysy_v_kitap/1531-qazaq_ult_azattyq_qozhalysy_v_kitap)

CGA KazSSR, f. 382, on. 1, d. 5, ll. 215-219.

CGA KazSSR, f. 383, on. 1, d. 81, ll. 30-31. Otpusk.

A. Urunbaev. «Neizvestnaya rukopis' po istorii Kokandskogo hanstva». Bwl zertteude avtor Özbekstan Respublikası Ğılım Akademiyasınıñ sirek qoljazbalar qorında saqtalğan «Hulasat al-ahval» qoljazbasın talqılap şıqqan. Onıñ jalğız ğana nwsqası saqtalğan. Rettik sanı №2084. Qoljazba hijra boyınşa 1291 jılı (1874-75 jj) köşirilgen. Köşirmeni jazğan adamnıñ atı körsetilmegenimen ondağı tüsiniktemelerdiñ arqasında onı avtordıñ özi jazğan deuge tolıq negiz bar. «Hulasat al-ahval» qoljazbasında 1858 jılğı köterilisti küngey qazaqtarınıñ nağız wlt-azattıq qozğalısı retinde qabıldauğa tolıq negiz beretin äulieatalıq Qwdaybergen datqanıñ auzınan şıqqan mınaday sözder bar bolıp şıqtı: «Ne odin ya soverşil takoe delo – vse ilatie (köşpendi halıqtar – E.O.) ot taşkentskih vorot v etu storonu uje v teçenie dvuh let dogovarivalis' ob etom. Iz-za nespravedlivostey etogo «kurnosogo» jestokogo tirana [Mirzı Ahmada] mı okazalis' v tyajelom polojenii. Znayte, çto v tot den' vo vseh ilatie takje zaderjali sborşikov zakyata, mı, vse kazahskie starşinı, dogovorilis'. Çto takim sposobom mı ili pokonçim s etim «kurnosım», ili perekoçuem k russkim… Esli bı mı znali, çto, pritesnyaya nas, on zaberet vse naşe imuşestvo, a nam ostanetsya [hotya bı] jizn', to mı nikogda bı ne uşli k russkim, otvernuvşis' ot gosudarstva musul'man».

5  T.K. Beysembiev «Kokandskaya istoriografiya». Issledovanie po istoçnikovedeniyu Sredney Azii HVİİİ-HİH vekov. Almatı: TOO «Print-S», 2009. 274-bet.

6  CGA KazSSR, f. 383, on. 1, d. 81, ll. 38-39. Otpusk.

7  Mädeliqoja. Şığarmalar. Ospanwlı Ä., Aynabekwlı T. Almatı-2009, 19-bet

8  CGA KazSSR, f. 383, op, 1, d. 81, ll. 49-50. Otpusk.

9  T.K. Beysembiev, «Kokandskaya istoriografiya». 179-bet

Eralı Ospanwlı, suretşi

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan