Sır-swhbat

Tekti äulettiñ tağdırı

Tarihtan tağılım alıp ösken ärbir sanalı wrpaq üşin biılğı jıldıñ özindik tarihi erekşelikteri bar. Atap aytar bolsaq, HH ğasırda qazaq halqınıñ tarihındağı qasiretti paraqtarğa aynalğan 1932-1933 jıldardağı «aşarşılıqtıñ» – 80 jıldığı jäne 1937-1938 jıldardağı sayasi quğın-sürginniñ – 75 jıldığına respublikalıq deñgeyde dayındıq jwmıstarı jasaluda. Osı bir qasiretti jıldarda qazaq halqınıñ teñ jartısı ğana qırılıp qoyğan joq, sonımen qatar eline qorğan bolğan basşıları, ziyalı qauım ökilderi, qazaq halqınıñ äleumettik jüyesinde erekşe toptı qwraytın han twqımdarı, halıqtıñ ekonomikalıq tiregi bolğan auqattı adamdar jäne dini wyıtqısı bola bilgen, ağartuşılıqpen aynalısıp, är qazaqtıñ balasınınıñ sauatın aşqan moldalar men qoja-işandar äuleti de quğın-sürginniñ qwrığınan qwtılmadı.

1928 jılı 27 tamızda Qazaq AKSR Ortalıq Atqaru Komiteti men Keñes Halıq Komissariatınıñ «İri bay şaruaşılıqtardıñ jäne jartılay feodaldardıñ mal-mülikterin tärkileu jäne jer audaru turalı» qaulısı qabıldandı. Qaulını jüzege asıru barısında tärkileuge jäne jer audarıluğa qazaq qoğamınıñ kedeyler men ortaşalardan basqa barlıq top ökilderi qamtıldı. Elimizde wjımdastıru tarihın zertteudi teoriyalıq-metodologiyalıq twrğıdan jüyelegen tarihşı-ğalım T. Omarbekov osı jıldarı tärkileuge wşırağandardıñ äleumettik qwramın bılay jiktep körsetken: «a) bolıs basqaruşıları, handar, datqalar jäne t.b. twqımdarı; ä) atqaminerler, aqsaqaldar, biler (bwrınğı sottar); b) moldalar, işandar; v) bwrınğı alaşordaşılar men şendiler; iri mal ieleri». Osı äleumettik jüyeniñ işinde qazaq qoğamında ağartu salasınıñ twtqasın wstağan, halıqtıñ ruhani swranısın qanağattandırıp kelgen din ökilderi: moldalar men qoja-işandardıñ qazaq üşin ornı erekşe edi.

Tarihşı-ğalım M.Q. Qoygeldievtiñ «Stalinizm i repressii v Kazahstane 1920 – 1940-h godov» attı eñbeginiñ «Işandar isi» dep atalatın 4-tarauında qazaq dalasındağı işandar äuletiniñ Keñes ükimeti twsındağı qilı tağdırı, qudalauğa wşırauı, olarğa qarsı qozğalğan sot procesteri mwrağat derekteri negizinde bayandaladı. Osı qwjattıq eñbekke qarap otırıp, 20-40 jıldardağı quğın-sürgin sayasatınıñ qoja-işandar äuletin mıqtap nısanağa alğanın añğaramız.

Osınşalıqtı nısanağa alınatınday qoja-işandardıñ qazaq halqına qanşalıqtı ıqpalı bar edi? Olar qazaq qoğamında qanday qızmet atqardı? Endi osığan toqtalayıq.

Qazaq halqınıñ ömir süru jüyesinde berik ornağan dästür – han twqımdarın är ru özderine basşı retinde saylap aluı edi. «Töbesiz jer bolmaydı, töresiz el bolmaydı» degen qanattı söz sodan qalsa kerek. Osınday ürdis qojalarğa da qatıstı qalıptastı. Qazaqtıñ ru basılar attay qalap, Türkistannan, Sır öñirinen qojalardı aldırtıp, pir twtqan. Qoja-işandar bir rulı eldiñ dini-ğwrpımen qatar, ağartuşılıq mindetterin de atqardı. Sondıqtan qojalardıñ halıq arasında bedeli asa zor bolğan. I.I. Geyerdiñ pikirinşe, qazaq dalasında köşpeliler dini bilimi bola twrsa da, qara qazaqtı pir sanamağan. YAğni olardıñ şığu tegine erekşe män berip, Mwhammed payğambardıñ äuletinen tarağan qojalardı pir sanauı tekten-tek bolmasa kerek. Qazaq arasında işan men qoja sözi qatar qoldanıladı. Sebebi iri işandar qojalardıñ arasınan şıqqan edi. Osılayşa qoja bölisu saltı bükiqazaq dalasında taraldı. Mısalı Arqa öñiriniñ qazaqtarı Qojaqan qojanı, Altay öñirindegiler Kerey işandı, tobıqtılar Äuez qojanı özderiniñ pirimiz dep sanağan.

Sonday işandar äuletiniñ işinde Sır boyına äulieligimen, ğwlamalığımen atı şıqqan Ayqoja işan äuleti jaylı, äsirese quğın-sürgin sayasatınıñ qwrbanı bolğan wrpaqtarı haqında söz qozğamaqpız.

Mwhammed Payğambardıñ nemere inisi Äziret Äliden taraytın Ayqoja işan Temirwlı 1773 jılı Jañaqorğan öñirinde düniege kelgen. Taşkent, Bwhara şaharlarında medresede oqıp, bilimin molaytqannan keyin, Auğanstandağı ataqtı ğwlama, qara sudı teris ağızğan Islam Şayhtıñ qolında tört jıl bilim alğan Ayqoja işan Jañaqorğan öñirine «işan» bolıp oraladı. Elge oralğan Ayqoja işan meşit-medrese aşıp, halıqqa bilim berumen, imandılıq tärbiesin darıtumen aynalısadı. Tipti medreseniñ janında arnayı jataqhanası (öjire) bolğan eken. Halıqqa adal qızmet etudi bastı parızım dep sanağan Ayqoja işannıñ janı men malı qatar ösip, közi tirisinde-aq irgeli äuletke aynaladı. Birde el işinde batırlığımen tanımal Köken batır qımız işip otırıp, «işannıñ malı Sırdıñ boyına simay ketti ğoy» dep aytıp qaladı. El işinde söz jatqan ba, aytılğan söz Ayqoja işannıñ qwlağına da jetedi. Batırdıñ sözine nalığan işan öziniñ mañayındağı bes rulı eldi ertip, on bir balasınıñ bireuin  balasın qasına alıp Qarasopıdan köşedi. «Elden äulie ketse – bereke ketedi» dep sanağan eldiñ aqsaqaldarı Köken batırdı şaqırıp alıp, «elden qwt-bereke ketetin boldı ğoy, maldıñ köptigi kimge ziyan edi, bir qauım eldiñ nesibesi emespe, işandı qalay da bolsa elge qaytarasıñ» degen mindet jükteydi. «Atalı sözge arsız toqtamas» degen söz ol kezde är qazaq üşin dala köşpelisiniñ ömirindegi erekşe qağidalardıñ biri edi. Bir jağınan el aqsaqaldarınıñ salmaqtı sözin, ekinşi jağınan öziniñ ağat äreketin sezingen batır köşti quıp jetip, işannıñ aldına barıp, moynına qıl arqan baylap «mine qıl arqan, qalağan jeriñizge darğa assañız men äzirmin, biraq elden ketpeñiz» dep keşirim swraydı. «Iilgen bastı qılış kespes» degendey, sözge toqtağan işan keşirim bere twrıp, «jolğa şıqqan köştiñ keri qaytuı äbestik» bolar, keri de qaytpaymın, arı qaray da köşpeymin, osı jerde qalamın deydi. Bwl jer büginde Besarıq dep ataladı. «Elsiz, susız jerge qalay twraqtaymız» degen halıqqa qarap, işan qolındağı tayağın jerge şanşığanda, jerden atqılap, möldir su şığa bastaydı.  Bwl bwlaq büginge deyin «Ayqoja işannıñ» bwlağı dep ataladı. Sol jerge qonıstanğan keyin Ayqoja işannıñ bastauımen el bolıp meşit saladı. Bwl meşit büginde «Aqtas» meşiti dep ataladı. Bwl meşit respublikalıq mañızı bar eskertkişteriniñ tizimine engen. Osılay elge tirek bolğan, äulieligimen atı şıqqan Ayqoja işan 1857 jılı Besarıq stansası mañında, dariyanıñ jağasındağı «Sarıqamıs» degen jerde dünie saladı. Süyegin Aqtas meşitiniñ qasına jerlegen. Ayqoja işannan tarağan wrpaqtarı büginde bir qauım el bolıp, Jañaqorğan öñirinde twrıp jatır.

Sır öñirinde Ayqoja işannan basqa elge belgili işandar köp şıqqan. Atap aytar bolsaq, Ayqoja işannıñ balaları Ibadulla mağzwm, Jwmadilla mağzwm, Ibrayım şayh, Mamırayım şayh, Ismail qoja, Isqaq qoja, Remet qoja, Pirşe qoja, nemereleri Seydahmet, Ospan, Mwsahan, Sapar, İskendir, Balta, Mwstafa, Useyn mağzwmdar, Ata mağzwm, Säruär işan, şöbereleri Äzzam işan, Omar, Jappar, Bwrhan, Mädi, Mahmwd, Inayat mağzwmdar ata dästürin abıroymen jalğastırğan.

Alayda qazaq halqınıñ basına qara bwlt üyirgen Keñes ükimeti ornağan jıldarı dinsiz, qwdaysız sayasattıñ kesirinen din janaşırları, qoja-işandar qattı zardap şekti. HH ğasırdıñ 20 jıldarı el basına töngen apat saldarınan işandar äuletiniñ auqattı toptarı jinalıp, köşuge bet tüzeydi. Olar Özbekstannıñ Qarşı, Ğwzar aymağına jetip arı qaray Auğanstanğa ötpekşi boladı. Alayda qwrığı wzın Keñes biligi (OGPU) qwtqarsın ba, barlığın aldına salıp elge äkeledi. Qazaq auqattıların tärkileu turalı qaulığa säykes, Ayqoja işannan tarağan wrpaqtarı da atılıp, türmege qamaladı. Zertteuşi                 Z. Ibaddulaevanıñ 2008 jılı 11 qazanda Egemen Qazaqstanda jariyalanğan «Işandar» attı maqalasında: «Ayqoja işannıñ äuletinen din uağızdauşısı, din ieleri dep ayıptalıp, 1937-1938 jıldarı türmege jabılıp atılıp ketkenderi de bolğan. Mısalı, Seydahmet mağzwm, onıñ wlı Bwrhan mağzwm, Säruar işan, Äzzam işan türmege qamalğanda da namazdarın qaza qılmağan. Olardıñ keremeti turalı turalı halıq arasında: türmede otırğanda-aq keşki qwtpan namazınan keyin Alla-tağalağa jalbarınıp, dwğa oqığan. Sonda türmeniñ esiginiñ qwlpı aşılıp qala beretinin köneköz qariyalar aytıp otıradı» degen mälimetter kezdesedi. Seydahmet mağzwm 1933 jılı wstalıp, sol jılı türmede köz jwmadı. Al wlı Bwrhan mağzwm ekinşi märte köşuge qamdanıp jatqanda, 1936 jılı wstalıp, Almatı qalasınıñ mañındağı Şamalğan stansanınıñ janında ornalasqan Jauğaştı türmesine qamalıp, 1943 jılı 7 qañtarda türmede qaytıs bolğan. Jauğaştı türmesi 1937 jılı NKVD-nıñ bwyrığımen Almatı qalası jäne Almatı oblısı territoriyasında Jauğaştı poselkesinde erler men äyelderge arnalğan auılşaruaşılıq eñbek koloniyası retinde wyımdastırılıp, 1949 jılğa deyin osı bağıtta jwmıs istep twrğan. 1950 jıldan bastap orta jäne auır qılmıs jasap alğaşqı sottalğan äyelderge arnalğan koloniya bolıp qayta qwrıladı. 1936 jılğı Bwrhan mağzwmnıñ jeke isinde mınaday mälimetter kezdesedi: 1936 jılı wstalar aldında elde bir dini mereke (qwrban ayt nemese oraza ayt) bolıp, el jinaladı. Sonda söz alğan Bwrhan mağzwm bılay deydi: «Mına patşa (Stalin) 18 jıldan artıq ömir sürmeydi. Ekinşiden, qanşama adamnıñ qanın tögip, janın qwrban etip qwrılğan ükimettiñ tübinde keleşegi joq. Bwl ükimet dinge ğana qarsı emes, adamnıñ tabiğatı, ömir süru zañdılığına qarsı. Bäri ornına keledi, el bolamız, qalğanımızğa da qanağat». Bwl ğwlamanıñ bir jağınan halıqtıñ ürey bilegen köñiline basu aytuı bolsa, ekinşiden köregendigi, äulieligi bolsa kerek. Bwrhan mağzwmmen birge jerlengen adamdardıñ qasında tağıda eki adam qoyılğan eken. Quğın-sürgin jıldarı qwrban bolğan osı adamdar jaylı derek keltirge ketken artıq bolmas dep sanaymız. Sonıñ biri Qoyşıman Rımqwl qari (1871 j. – 1942 j.). 1937 jılı Ayagöz meşitiniñ imamı. 1937-1942 jıldarı Jauğaştı türmesinde otırğan. Taqqan ayıptarın moyındamağan. 1942 jılı qaytıs bolğan. Ekinşisi Şuaqaev Asat Bermwhamedwlı (1890-18.04.1938). Ağartuşı-matematik. 1938 jılı osı jerde atılğan. 1956 jılı 16 säuirde aqtalğan. Sol jıldarı ziyalılardıñ, auqattılardıñ, auqattılar men tekti äuletterdiñ barlığı 58 bappen «Halıq jauı» retinde sottalıp kete bardı. I. Stalin ölgennen keyin, Hruşevtik «jılımıq» kezeñinde kinäsi joqtar 1956 jılı aqtala bastadı. Soğan säykes Ayqoja işannıñ quğın körgen wrpaqtarı (Seydahmet, Bwrhan) aqtalğan. Atap aytarlığı sol jıldarı Meşitte basında klub retinde kino körsete bastasa, keyinnen malhanağa aynaldıradı. Osı jerde Qwdaydıñ qwdiretin qarañız, Ayqoja işannıñ äulieligimen aşılğan bwlaq osı jıldarı jabılıp qaladı. Mañayındağı tirşilik bitkenniñ närine aynalğan bwlaqtıñ jabılıp qaluınan bwl jer miday dalağa aynaladı. El köşip ketip iesiz qañırap qaladı.

Elimiz täuelsizdik alıp eñse tiktey bastağan kezde 1993 jılı Qızılorda oblısınıñ birden-bir ötkizgen iri şaralarınıñ biri – äulie baba Ayqoja işanğa as beru boldı. Asqa 120 kiiz üy tigilip, 20 mıñday adam jinaldı. Sol jılı astı ötkizu küzge josparlanğan edi, as qarsañında, yağni jazda älgi bwlaqtıñ közi qayta aşıladı.

Büginde Ayqoja işannıñ besinşi wrpağı, Seydahmet mağzwmnıñ şöberesi, Bwrhan mağzwmnıñ nemeresi elge belgili azamat, halıq qalaulısı, QR Parlament mäjilisiniñ deputatı, sayasi ğılımdar doktorı, professor Kamal Nizamwlı Bwrhanov. Qazaqta tektilik, ziyalılıq qanmen beriletin qasiet deydi. Kamal Nizamwlınıñ ğılım salası men halıq qalaulısı retinde sayasi sahnada jemisti eñbek etip kele jatqandığı ata-babalarınan darığan qasiet bolsa kerek.

Büginde Qazaq eli täuelsiz memleket. Täuelsiz eldiñ tarihı da şınayılıq twrğıda däriptelui tiis. Ötken ğasırlarğa qarağanda bizge meylinşe jaqın, äri anıq körinetin HH ğasırdıñ tarihınıñ öz «aqtañdaqtarı» jeterlik. Bwlar joğarıda bayandalğan HH ğasırdıñ 20-40 jıldarındağı qazaq halqınıñ qasiretti tarihı, quğın-sürginge wşırağan tekti äuletterdiñ tarihı. Sondıqtan wlt üşin etken eñbegi üşin quğın körgen är adamnıñ eñbegi bağalanuı tiis jäne tarihtan orın alu kerek.

Qanat Eñsenov,
QR BĞM ĞK Memleket tarihı institutınıñ ağa ğılımi qızmetkeri,
tarih ğılımdarınıñ kandidatı

Erkin Rahmetullin,
kişi ğılımi qızmetker,
gumanitarlıq ğılımdar magistrı

Egemen Qazaqstan, mamır 2012 jıl

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Sonday-aq, oqıñız

Jabu