باسقى بەت / سىر-سۇحبات / اۋلەت تۋرالى اڭگىمە

اۋلەت تۋرالى اڭگىمە

قالقامان. ول ايىمعازى شاڭىراعىنىڭ ەڭ كەنجەسى. اللا تاڭدايىنا جىردىڭ بالىن تامىزىپ، كيەلى ءسوزدىڭ كوش كەرۋەنىندە كەيدە سۋ توگىلمەس جورعاداي تايپالتىپ، كەيدە سىرعا تولى زەرلى جىردان جيعان جۇگىن اۋدىرماي، كەيدە جاسىنداي جارقىلداپ، حالىقتىڭ كوزايىمىنا اينالعان قالقامان ولەڭدەرىن وقىعان جان اۋلەت سىرىنا قانىعادى.

…«اۋىلداعى ءۇي! باق، ىرىسىم،

باقىتىم دا – وزىڭدە ەدى»…

ارقات تاۋىنىڭ ەتىگىنە قونعان شاعىن اۋىل دا ارقات دەپ اتالادى. وسى اۋىلدىڭ تۇسىندا ابايدىڭ دوسى ەربولدىڭ اتى بولدىرعان ەكەن، شوقان ءۋاليحانوۆ تا كەزىندە وسى جەرگە توقتاعان ەكەن دەگەن اڭگىمەلەرمەن قاتار ابايدىڭ ءوزى مەن ونىڭ اقىن شاكىرتتەرىنىڭ ولەڭدەرىنە بۇل ءوڭىردىڭ ادامدارى قاشاننان سۋسىنداپ وسكەن. تەگىن سۇراساڭىز، اكەسى ايىمعازى مۇحتار اۋەزوۆپەن نەمەرە تۋىس بولىپ كەلەدى، اتاسى بەردىقوجامەن ايتقوجا بىرگە تۋىسادى. ايتقوجانىڭ سارى اتالىپ كەتۋى جەڭگەلەرىنە بايلانىستى. ءوڭىنىڭ سارىلىعىنا قاراپ، جەڭگەلەرىنىڭ «سارى» دەپ ات قويۋى ونىڭ ومىرىنە سەرىك بولىپ، اقىرىندا  اتتەرگەۋدىڭ اياعى تۇتاستاي اۋلەتتىڭ تەگىنە اينالعان.

وسىنداعى ايىمعازى شاڭىراعىندا كەيدە جىل سايىن، كەيدە جىل ارالاتىپ شارانا ىڭگالاپ، دۇنيەگە مەن كەلدىم دەپ شاعىن ءۇيدىڭ ءىشىن شاتتىققا تولتىراتىن. توبىقتىنىڭ ولجاي اتاسىنان تاراعان ورالعايشا حامزاقىزى تەكتى اۋلەتكە – ايتقوجانىڭ  شاڭىراعىنا كەلىن بولىپ ءتۇسۋى اۋلەتتىڭ باعى بولىپ شىقتى.

…«كىلەڭ ۇلدار قاتار-قاتار،

 كىلەم ءۇستى جاتۋشى ەدىك»…

ورالعايشا كەلىن قالاي جانە جىل سايىن شەكەسى تورسىقتاي ۇلداردى دۇنيەگە اكەلەدى. 11 قۇرساق كوتەرسە سونىڭ 3-ءۋى عانا قىز. تۇڭعىش قىزى مەن ۇلكەن ۇلىنان سوڭ تۋعان ەربولى ءان دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن بولدى. وعان ءسىرا اناسىنىڭ ءان قۇمارلىعى، ءۇي شارۋاسىندا ءجۇرىپ تە، اۋىلدىڭ ويىن-تويىندا ءان سالاتىنى دا اسەر ەتسە كەرەك. دومبىراسىن قولىنان تاستاماي، اۋىلدا، اۋداندا كونتسەرت بولسا ءان شىرقاپ، ەلدىڭ قوشامەتىنە بولەنىپ جاتقانى.

«تىرەك بولدىڭ تۋعاننان بوس ىرگەمە،

ءوزىڭ باردا توقتاسىن كوشىم نەگە؟»

ەربول. قر مəدەنيەت ءىسىنىڭ ۇزدىگى، ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى الدىنان ونەرلى شاكىرتتەر ورگەن ەربول سارين وسى اۋلەت بالاسىنىڭ ۇلكەنى. «الدىڭعى اربا قالاي جۇرسە سوڭعى اربا سولاي جۇرەدى» دەيتىن ماقالدى ءتىرىلتۋشى– ەربول. وزىنەن كەيىنگىلەردىڭ تەگىس وقىپ، ادام بولۋىنا ۇلەسىن قوسقان ەربول. جانىبەك اعاسى كارمەنوۆتىڭ ءتالىمىن الىپ، سول كەزدەگى تسەلينوگرادقا (كىشكەنتاي قالقاماننىڭ سول كەزدەگى ويىنشا لەنينگرادقا)  كونسەرۆاتوريانى اياقتاپ جولدامامەن كەلگەن ول فيلارمونيادا ءارتىس بولدى. ارقا ءان مەكتەبىنىڭ  جاۋھارلارىن جارقىراتىپ، اسەتشە اۋەلەتىپ، جانىبەكشە بيپازداپ، يمانجۇسىپشە نايزاعايداي شانشىلدى. ول كەزدەگى تسەلينوگرادتا ءداستۇرلى ءان مەكتەبىنىڭ قادىرىنە ازداعان شوعىر عانا جەتكەن، كوپشىلىك بەتىن وزگەشە اندەرگە بۇرعان زاماندا ەربول ايتقان اندەر از قازاقتىڭ نامىسىن قامشىلايتىن.

«مىڭ توعىز ءجۇز توقسان ءتورت. ماۋسىم ايى،

 اقمولاعا اۋىلدان كەلدىڭ ەرتىپ»

قالقاماننىڭ بۇل ايتىپ وتىرعانى اپكەسى گۇلميرا عوي. يا، يا، قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، ءانشى گۇلميرا سارينا. قالقاماندى اۋىلدان الىپ كەلىپ، قالا ومىرىنە ۇيرەتكەن، اناسى ورالعايشا قايتقاندا يىعىنا باسىن سۇيەپ، قۇشاقتاپ تۇرىپ جىلاعانىندا كوزىنىڭ جاسىن سۇرتكەن، سۇيەۋ بولعان اپكەسى. شىركىن، ءاندى ايتسا گۇلميرا ايتسىنشى دەيتىن ناعىز ءانشى، قۇداي ونەر دارىتقان وسى اۋلەتتەگى تاعى ءبىر اياۋلى جان. كومپوزيتور يليا جاقانوۆشا ايتساق: «ء…اربىر سالار ءانىن ۇكىدەي ۇلپىلدەتىپ، ماپەلەپ، ويلى جۇرەكپەن ۇسىناتىن» ءانشى.

گۇلميرانىڭ ساحناداعى كيىم كيىسى، ءاندى تاڭداپ، تالعاپ ايتۋى، سوزىنە ءمان بەرە،  ءوزى دە جۇرەگىنەن وتكىزىپ، تىڭداۋشىسىنىڭ دا جۇرەگىنە جەتكىزە بىلەتىنى كوپشىلىكتى وزىنە ءتانتى ەتەدى.

«تۇلا بويدان تەكتى اڭقىتىپ، – بولارمىسىڭ مۇنشا قىرسىق، اكەڭە ايتام! – دەپ قورقىتىپ، جۇرەدى انام جۇمساق ۇرسىپ».

وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا ساريندەر اۋلەتىنىڭ ءبىر قۋانىشىندا بەرەكەلى وتباسىنىڭ ورەن-جارانىن تەگىس كورۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. «مىلتىقتىڭ باسىلۋىنا، قۇلاننىڭ قاسىنۋى» دەگەندەي اۋلەت تەگىس استانادا باس قوسىپ ەربول، باۋىرجان، داريعا، ەرلان، روللان، گۇلميرا، ەرول، نۇربول، قالقاماندى، وسى شاڭىراقپەن قادىرلەس-سىيلاس جانداردى كوردىم.

ۇشقان ۇيالارى تۋرالى اسقان جىلىلىقپەن ەسكە الۋشى ءبىر ءۇيدىڭ بالالارى بۇگىندە تۇگەل ەرجەتكەن، اتا-اجە اتانعان. ءۇشىنشى بۋىننىڭ ءوزىنىڭ قىزى بويجەتىپ، قىزدارى ەرجەتىپ قالعان.

–11-12 بالانى اسىراۋ وڭاي ما، اكەمىز ۇنەمى جۇمىستا، ال انامىزدىڭ باستى جۇمىسى بالا باعۋ، ءۇي كۇتۋ، تاماق ءپىسىرۋ، اكەمىزدىڭ ءجايىن ويلاۋ بولاتىن. اكەڭ كەلەدى، اكەڭە ايتامىن دەگەن سوزدەرىمەن-اق بىزگە ۇلكەن تاربيەسىن  بار مەيىرىن توكتى. قازىر ءوزىمىز دە اتا-انامىز، قالادا تۇرامىز، ىدىستى، كىردى ءماشينا جۋادى، ءارى تاسىپ، بەرى تاسىپ توگىپ جاتقان نە سۋ، نە وتىن جوق، تاپ تازا ءبارى دايار ۇيدە 3 بالا باقساق ەسىمىز شىعادى. ال بىزدەر بىرىمىزدەن سوڭ ءبىرىمىز تۋىپ جاتتىق ەمەس پە، ۇلكەنىمىز مەكتەپ بىتىرمەي جاتىپ، ەڭ كىشكەنتاي قالقامان تۋدى. ءبىرىمىزدىڭ كيىمىمىزدى ءبىرىمىز كيىپ، قالقاماننىڭ ولەڭىندە:

«ويىن قۋعان وڭكەي بالا،

ويانۋشى ەك تۇسكە قاراي.

جالاڭ اياق جاز وتەدى،

(ەسەيدىك-اۋ بىزدەر ەپتەپ.)

جاڭا كيىم قاجەت ەدى،

– نە كيەمىز؟ كۇزدە – مەكتەپ.

اق كويلەكتى (اعامدىكى),

كەتسەداعى سارعىش تارتىپ،

كيىم قىلىپ ماعان ءبۇتىن،

بەرۋشى ەدى ءسال قىسقارتىپ»، دەپ جازىلعانداي  كىشىمىز ۇلكەننىڭ كيىمىن كيدىك. ونىڭ ءبىر جاقسى جەرى وقۋعا، اسكەرگە كەتكەن اعاڭنىڭ كيىمىن كيگەندە راحات، بۇيىمدا اعاڭنىڭ  ءيىسىنىڭ تابى قالادى، يىسكەپ، ساعىنىشىڭدى باساسىڭ، كەيدە اناڭا بارىپ: –اپا، مىندا اعامنىڭ ءيىسى بار، يىسكەشى،– دەپ الىپ باراسىڭ عوي. اناڭ قوسىلىپ يىسكەپ، اعاڭنىڭ ءبىر جاقسى قاسيەتىن ايتىپ، سەنىڭ دە سولاي بولۋىڭ كەرەكتىگىن ايتادى.

ال اكەگە دەگەن سەزىم ول ءبىر بولەكشە، اۋىزبەن ايتقاننان گورى جۇرەكپەن ءتۇيسىنۋ قاجەت. اكەنىڭ داۋىس كوتەرمەك تۇگىل تۇيىلگەن قاباعىن كورۋ كەرەمەت جازا، قانشا جاقسى كورسەڭ، سونشالىقتى ايبىنىنان يمەنەسىڭ. سويتە تۇرا اۋىل-ايماققا قانداي مەيىرلى. الدىنا اقىلداسۋعا كەلگەن اعايىنعا ەش الالىعى جوق، كەڭ ايدىن، اقىلدىڭ دارياسى. وزىنەن ۇلكەن اعالارىنىڭ ءوزى ايىمعازى نە دەيدى دەپ وتىرار ەدى، دەيدى.

«… ساعان جەتۋ قيىن بولسا قانشالىق، ساقتاپ تۇرۋ قيىنىراق ودان دا! اللا بەرگەن ازاتتىقتىڭ ءار ءساتى–امانات قوي. ماعان. ساعان، وعان دا!…»

–تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىزدىڭ شاڭىراققا بەرگەنى كوپ دەيدى ساريندەر. ەربول اعامىز باستاپ، بۇگىنگى استاناعا تسەلينوگراد بوپ تۇرعان كەزدە كەلگەن ەدىك ول تəۋەلسىزدىك العان جىلدارمەن تۇسپا-تۇس ەدى. تəۋەلسىزدىك العان جىلى گۇلميرا العاش قىزمەتكە ورنالاسىپ، ۇلكەن ساحنامەن قاۋىشتى. استانانىڭ العاش بوي كوتەرگەنىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. قولمەن عيمارات تۇرعىزباساق تا، استانانىڭ əر كوشىندە əن سالىپ، جىر وقىپ، ونەرلەرىمەن سəۋلەت تۇرعىزدى. تəۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ وتباسىمىزعا، ونىڭ ىشىندە ونەردە جۇرگەن باۋىرلارىمىزعا بەردى. ءبىرىمىز جەكە شاڭىراق كوتەرسەك، ءبىرىمىز وسى تəۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا ءۇيلى بولدىق، پəتەر الدىق. ەربول – قر مəدەنيەت ءىسىنىڭ ۇزدىگى، گۇلميرا – «قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى»، قالقامان – قر جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. تəۋەلسىزدىك əۋلەتىمىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ ەركىن وسۋىنە، قالاعان ءبىلىمىن الىپ، ءوز جولىن تابۋىنا جول اشتى،– دەيدى.

ال سوڭعى ۋاقىتتا گۇلميرامەن شىعارماشىلىق وداق قۇرىپ جۇرگەن اقىن قىز جۇلدىزاي ىسقاق: «مەن وسى وتباسىنىڭ اۋىزبىرلىگىنە، ۇلكەندى سىيلار ۇلگىسىنە قىزىعا قارايمىن. ءبىر عانا مىسال ايتايىن. وتكەندە «دارا جول» باعدارلاماسىنا گۇلميرانى شاقىردى. سوندا گۇلميرا مەن قالقامان: «ەگەر حابار ەربول اعامىزدان باستالماسا، ءبىزدىڭ باراتىن رەتىمىز جوق»، دەپ باس تارتتى. بۇل اۋلەت كوپكە ۇلگى، ونەگە دەيدى شىرايلانا جىميىپ. جۇلدىزاي دۇرىس ايتادى.

«…بەس پارىز بۇيرىق بولىپ جەتسە اللادان،

مۇمىندەر سان ساۋاپتان كەش قالماعان.

سوندىقتان قۇلشىلىق قىپ از عۇمىردا،

ءسات سايىن ءبىر اللانى ەسكە ال، بالام…»

ونەر–تاڭداپ قوناتىن باق. ەكىنىڭ ءبىرى زەرگەر، ءانشى، كۇيشى، سۋرەتشى، كومپوزيتور، اقىن يا جازۋشى بولسا كىم بىلگەن، ايتەۋىر جاراتقان يە قالاۋلى پەندەلەرىنە عانا ەرەكشە ەنشى بۇيىرتىپتى. سول قۇدايدان كەلگەن ەنشىلەرىنە ادالدىقتارىن تانىتا ءجۇرىپ پەندەنىڭ اللا الدىنداعى پارىزىن ۇمىتپاعان قوس باۋىر–گۇلميرا مەن قالاقامان ءبىرى ءانىن، ءبىرى ءسوزىن شىعارىپ حالىققا كەرەمەت ءان سىيلاعان.

«قۇلدىڭ دا قۇلدان نەسى ارتىق؟

ءناپسىسىن تۇگەل تىيسا ارتىق.

زىكىر عىپ حاقتى ىشىنەن،

يمانىن كامىل جىيسا ارتىق.

رازى بوپ قىلعان ىسىنەن،

راببىڭنىڭ ءوزى سۇيسە ارتىق.

ءجانناتتان ءبىر جاي كۇتىپ ەڭ،

كىرەرسىڭ سوندا كۇي شالقىپ.

اناڭنىڭ اپپاق سۇتىنەن،

جۇماقتىڭ جۇپار ءيىسى اڭقىپ»، قالاي بەي-جاي تىڭداي الاسىڭ؟ پەندەلىك مۇراتتىڭ ەڭ بيىگى– يماننىڭ كامىلدىگى دەسەك سارى اۋلەتىنىڭ ۇلكەن-كىشىسى وسى ءبىر مۇراتقا ۇمتىلۋدى وزدەرىنىڭ ەڭ ءبىر اسىل پارىزى سانايتىنداي. بۇل حاقتىڭ جولىنا، بابانىڭ جولىىنا، اتانىڭ جولىنا ادالدىق ەمەس دەپ ايتىڭىزشى؟!

تۋىستارمەن بىرگە

انار تولەۋحانقىزى،

جۋرناليست

 

سونداي-اق، وقىڭىز

ابىلايدىڭ اق ۇيىندەگى ايان

«ەلىن سۇيگەن ەرلەر» پارتياسىنىڭ سوڭعى توراعاسى   كامەل جۇنىستەگىمەن سۇحبات   بەلگىلى جازۋشى، قوعام قايراتكەرى كامەل …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان