Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Qazaq qoğamı jäne ruhani damu mäseleleri

Qazaq qoğamı jäne ruhani damu mäseleleri

Täuelsizdik jıldarı  Babalarımızdıñ eldiñ twtastığın saqtau jäne wlt azattığı jolındağı azamattıq isterin zertteu bağıtında wlan-ğayır jwmıstar atqarıldı, ruhani tarihımızdı  da tiyanaqtau qolğa alına bastağanın aytu läzim. Islamdı qabıldap qana qoymay, onı bayıta tüsken babalarımızdıñ ruhani mwrasın zerdeleu, wlt müddesi twrğısınan nasihattau, ärine, igilikti is.Bwl bizdiñ ötkennen sabaq alıp, keleşegimizdi bağamdap, bekemdeuimiz üşin qajet ekeni dausız.

Orta Aziyanıñ VIII ğasırdan bastap mwsılman eline aynala bastağanı belgili. Bügingi tañda älemdegi mwsılmandardıñ 90 payızdayı Islamnıñ sunnittik bağıtın wstanuşılar. Sunnitter senim tirekteri jağınan dästürli tört qwqıq mektebiniñ  (mäzhabınıñ) birine tiesili. Mwsılmandar ömirindegi barlıq dini is-amal mäzhabtar ğwlamaları anıqtağan ükimderge say atqarılıp  keledi.Bügingi küni älem mwsılmandarınıñ (Ündistan, Päkstan, Auğanstan, Türkiya, Resey, Kavkaz, Orta Aziya) jartısınan astamı Hanafi mäzhabın wstanatını naqtılıq. Özge dini mektepterge qarağanda öz jamağatına köp jeñildik beruimen, demokratiyalığımen erekşelenetin Äbu Hanifa mäzhabın Qazaq halqı dästürli wstanuşılar qatarında. Erkindik süygiş halqımızdıñ dünietanımı, bitim-bolmısı, diline Hanafi mäzhabınıñ wstanımdarı jaqın ekenin uaqıt körsetip otır. 2011 jılı qazan ayında qabıldanğan «Dini qızmet jäne dini birlestikter turalı»QR Zañında Qazaqstan mwsılmandarınıñ osı mäzhabpen amal jasaytını naqtı körsetilui osınıñ bir däleli ispetti.

VIII-XII ğasırlarda ğılımnıñ damuı twrğısınan alda bolğan mwsılmandar mädenietiniñ Europadağı renessansqa qosqan ülesi ölşeusiz.Mwsılmandar islami ilimderimen (täpsir, qirağat, fiqh, qalam, hadis) qatar medicina, matematika, astronomiya, himiya, filosofiya, tarih, geografiya t.b. jaratılıstanu pänderin damıtqanı örkeniet äldeqaşan moyındağan şındıq.

Islam dininiñ tarauı arqılı Orta Aziya men Qazaqstanda  ğılım men bilim keñinen damıp,atalğan aumaktan älemge tanımal ğalımdar köptep şıqqanı mälim. Äbu Näsir Äl-Farabi (870-950) – ğılımnıñ barlıq salası, Äbu Rayhan äl Biruni (973-1046) – geografiya, Äbu Äli Ibn Sina (980-1037) – medicina, Wlıqbek (1394-1449) – astronomiya, Ğabbas äl-Jauhari (IXğ.) – astronomiya, matematika, Jüsip Balasağwni(1020- ??) – filosofiya, matematika, medicina, astronomiya, astrologiya, önertanu, ädebiettanu, til bilimi, Äbu Ibrahim Ishaq Äl-Farabi (951-??) men Ismail äl-Jauhari Äl-Farabi (940 – 1008 ) arab til bilimi, Mwhammed Haydar Dulati (1499-1561) tarih, filologiya ğılımdarına özindik üles qostı.

Äli Husam äd-Din as-Sığanaqi (1314 jılı qaytıs bolğan), Şaraf ad-Din Äl-Jendi (1301j.q.b.), Äbdu Kärim äl-Kerderi(1253 j.q.b.), Ahmet äl-Ispidjabi (1087 j.q.b.), Äbu-l-Qasım äl-Farabi (1130 – 1210), Ahmet Iügineki (XII – XIIIğğ.), Mwhamed äl-Kerderi (1202-1244), Mwhamed äl-Jendi (XIIIğ.), Hwsam ad-din äl-Barşınlıği (XIIIğ.), Jamal ad-din Said Türkistani (XIII – XIVğğ.), Qauam ad-din äl-Farabi (XIII – XIVğğ.), Şams Tarazi (XIIII – XIVğğ.), Siradj ad-din Barşınkenti (1270 j.t.), Maula Mwhamed äl-Farabi (1320 j.t.), Saif Sarai (1321 – 1396), Badr ad-din äl-Farabi (XIV – XVğğ.), Hafiz ad-din Mwhamed äl-Kerderi (?? – 1424), Molla Ahmet äl-Jendi (XVğ.), Şeyh Ahmet Türkistani (XV – XVIğğ.), Qadırğali Jalayıri Qosımwlı (1555-1607), Sayd Ahmat Jalaladdin Qosani(1461-1542), Maqtwm Seyit Baba(1590-1663), Qojjan qoja(1595-1676), Mädiqoja(XVIIğ.), Äyteke bi Baybekwlı(1644-1700), Müsiräli sopı-äziz – Äjiqoja Jädikwlı(XVII – XVIIIğğ.), Seytbembet äulie(XVIII – XIXğğ.),Aqmırza işan(1881-1930) t.b.Sır boyınıñ ğwlamaları islamnıñ  ğılımi-ağartuşılıq bağıtın  öristetuge barınşa atsalısqan twlğalar.

Orta Aziyağa Islamnıñ tarauında türki älemine tanımal Qoja Ahmet YAsauidiñ (993-1167) ornı bölek. YAsaui wlttıq ideologiya därejesine köterilgen birtwtas ilimdi jasağan dañqtı twlğa. Ol türki halıqtarınıñ ğasırlar boyı qalıptasqan ruhani qwndılıqtarın qorıtıp, islam dininiñ qağidalarımen üylestirip, birtwtas ilimge aynaldırdı. İlimniñ barlıq qağidaların Hanafi mäzhabınıñ wstanımdarı ayasında damıttı. Qazaq halqınıñ dini-islami tüsinikteri de onıñ iliminiñ ayasında qalıptastı. YAsaui iliminde körinis tapqan qasterli qağidalar qazirgi Qazaqstan qoğamı üşin de ruhani bağdarğa aynaldıru bağıtındağı jwmıstardı küşeytu uaqıt talabı.

YAsauiya tanımdıq mektebiniñ barlıq ökilderi tuındılarınan olardıñ dini jäne dünietanımdıq mäselelerde äbden qalıptasqan, jüyelengen, ornıqqan birtwtas közqarastarğa ie ekeni körinedi.  Bwl közqarastardı eki topqa biriktiruge boladı: birinşisi – wlttıq qwndılıqtar men otanşıldıq qağidalardı qorğau, ekinşisi – islam şariğatına qwrmetpen qaray otırıp, äri qaray damıtu (A.Äbdiräsilqızı, 2012j.).

Islam älemine HİH ğasır zor qayğı-qasiret äkeldi. Alauızdıq jaylap, birligi ketken mwsılman jamağatı bodandıq qamıtın  kidi. Batıstıñ basımdığı artqan twsta mwsılman ğalımdarı osı kürdeli mäseleniñ bayıbına baruğa wmtılıp, örkeniet köşinen artta qaluşılıqtıñ sebepterin izdey bastadı. Ğwlamalardıñ pikiri: artta qaluğa sebepşi bolğan islam emes, sol dinniñ qağidattarın jañılıs täpsirlegen mwsılmandar degenge sayadı. Artta qaludıñ negizgi sebepteri: alauızdıq jäne bilim beru jüyesinde negizinen islami ilimderdiñ oqıtıluı.

Resey biligi halqımızğa dini ıqpalın arttıru maqsatında Qazan, Ufa qalalarındağı medreselerde dayarlanğan tatar-noğay moldaların qazaq dalasına qaptattı. Sondağı jeleui mektep-medreselerde jaratılıstanu pänderin keñinen oqıtu arqılı qazaqtardıñ dini sauatın arttıru. Osınau swrqiya sayasat öz jemisin bermey qoyğan joq. Dini qayratkerlerimizdiñ Resey otarlauşılarına qarsı twruda auızbirşilik körsete almağanına ötken tarihımız kuä.

Jatjwrttıqtardıñ jüyeli äreketiniñ arqasında wlttıq birlik ıdırap, memleketşildik dästür qwldırap, ruhani ömir toqırauğa wşıradı. Keybir ğalımdar qazaqtardıñ bodan bolu sebebin memlekettiliktiñ wstını bolğan YAsauiya tariqatınıñ ıqpalı azaya bastağandığınan izdeydi.

Sırtqı dwşpandarğa qarsı azattıq soğısın jürgizu mwsılman äleminde tariqattar arqılı mümkin boldı degen pikirler de joq emes. Mısalı Reseydiñ otarlauına qarsı YAsauiya, Nahşbandiya, qalmaqtarğa qarsı Nahşbandiya tariqattarı üzdiksiz küreskeni aytıladı.  «Tariqat» – aqiqatqa jetu jolındağı dindegi arnaulı jol, tüsinik. Al şariğat – din, ülken jol. YAsauidiñ tariqatı ayasınan Nahşbandiya jäne Bektaşiya tariqattarı şıqtı(Bwğan kelispeytinder de bar).

Naqışbandiya tariqatı – HV ğasırda YAsauiya  mektebi negizinde qalıptasqan sopılıq bauırlastıq. Bwl bauırlastıqtıñ quattı birneşe ürim-bwtaqtarı Orta Aziya, Edil boyı, Soltüstik Kavkaz, Anadoliya, Ündistan jäne t.b. ölkelerge taralğan.

Naqışband Bahauidin bin Burhan ad-din Mwhammad äl-Bwhari (1318-1389). Bwl äulieniñ beynesi qazaqta eposta, nanım-senimde jii kezdesedi. Bahauidin – islam dininiñ sopılıq bağıtınıñ el arasına qanat jayuına ğwmırın arnağan, sonıñ işinde Naqışbandiya tariqatınıñ   negizin qalağan äulieniñ biri. Ol Naqışband – Hodja-i Buzuruk jäne Şahi-i Naqışband degen märtebeli esimdermen keñ tanımal bolğan twlğa, HİV ğasırdağı ortaaziyalıq  sopılıq ağımnıñ iri ökili.  1544 jılı onıñ ziratınıñ basına Şibani Abd äl-Äziz-han saldırğan kesene jwrt täuap etetin qasietti orınğa aynaldı. Onıñ äkesi elge belgili qolönerşi taqua adam bolğan, sol sebepten de esimin Naqışband qoyğan.

Sır öñirinen XV – XX ğğ. şıqqan ağartuşılar men wstazdar negizinen Mekke, Medine, Bağdat, Şam, Istanbwl, Kair, Kabul, Gerat, Hiua, Horezm, Ürgeniş, Samarqand, Bwhara jäne t.b. mädeniet ortalıqtarında oqığan. Bwl ortalıqtarda negizinen Nahşbandiya ilimin taratuşı mektepter bolğan. Qazaq äulieleri Bwharanı «Bwharay Şärip» (Bwhar-i-Şerif) dep ardaqtap, ünemi ondağı pirlerden qoldau tauıp, dini bilimin damıtıp kelgeni keybir derekterde  bayqaladı. Öñir halqın bilimdendirude Bwharadağı «Kökiltaş» medresesiniñ ornı erekşe boldı. Medrese tülekteriniñ qatarında ruhani daumımızğa eñbegi siñgen ağartuşı wstazdar köptep sanaladı.

Ayqoja işan Temirwlı (1773-1857) Taşkentte, Bwharada, Auğanstanda dini bilim alğan. Ayqoja işan Jañaqorğan öñirindegi Qarasopıda mektep-medrese aşıp, ağartuşılıq qızmet jürgizip äri iman­dılıq tärbiesin berumen aynalısqan. Aqtas­tağı Ayqoja işan meşiti Sır öñirindegi iri tarihi eskertkişterdiñ biri.

Maral işan Qwrmanwlı (1780-1841) Maral işan Bwrınğı Qazalı, Torğay jäne Qostanay uezderine ayrıqşa mälim bolğan islam ağartuşılığı dästüriniñ körnekti twlğası, qoğam qayratkeri. Bwharadağı dini oqu orındarında oqıp, Şığıs ğılımı men ilimin igergen. Sır boyına kelgen soñ halıqtıñ sauatın aşıp, mädenietin köteruge köp eñbek etedi. Sırdariyanıñ bir salası Qaraözektiñ boyına jağalay 7 meşit-medrese («Qara böget», «Baybol», «Işan auılı», «Qırğı meşit», «Qolañtöbe», «Qışmeşit», «Ospan işan», «Qamır töbe» meşitteri) saldırğan. Bwlarda bala oqıp, tälim alğan. Resey imperiyası otarşıldıq sayasatına jäne Hiua handığı basqınşılığına qarsı ımırasız küres jürgizgen.

Qwlboldı işan (şamamen 1785-1860). Sırdariya audanı Jetiköl men Aydarlı auıldarınıñ arasında düniege kelgen. Bar sanalı ğwmırın mwsılmanşılıqtı nasihattap, şäkirt tärbieleuge arnağan. Jas kezinde Hanqojanıñ medresesinde dini sauattanadı. Bwharada, Auğanstanda joğarı bilim aladı. Elge  oralğan soñ Ismayıl Äzdür meşitinde imam bolıp, bala oqıtadı.

Orazay işan Bwğıbaywlı. Ol 1809 jılı düniege kelgen. Auıl moldasınan hat tanidı. Orazay işan Torğay öñirinde halıqtı dinge uağızdau, sauatın aşu bağıtında köp eñbek siñirgen. Sırdariyanıñ arğı betinde (Swlutöbe twsında) «Ziñketer» degen jerde meşit wstap, bala oqıtqan.

Sayıpnazar ahun (1811-1873). Auıl moldasınan däris alıp, Bwhara, Mısır qalalarında iri dini oqu orındarında oqığan. Sır elindegi köptegen meşitterdiñ salınuına basşılıq jasağan. 1859-1860 jj. «Iirköl» attı öñirde meşit saldırıp, qasınan 300 adamdıq medrese aşqan.

Qalqay işan – Qalmwhamed Maralwlı (1815-1870 jj.). Äkesi Maral işannan dini tağılım alıp, keyin Bwhara men Bağdat qalalarındağı dini medreselerdi tämamdağan. Qalqay işan meşit, medrese salıp jastarğa bilim berumen qatar, eldi eginşilikke üyretken.

Moldaşer ahun Jamwratwlı (1825-1904) – dini qayratker, wlt-azattıq qozğalısınıñ küreskeri. Bwharadağı Kökiltaş medresesin üzdik tämamdağan soñ tağı eki jıl joğarı bilim alıp, ahun qadırşatınr alğan. Onıñ Qazalı, Qarmaqşı öñirlerinde arabşa, parsışa sauat aşatın mektepteri bolğan. Reseydiñ otarşıldıq sayasatına aşıq qarsı bolğan ol biraz auıldardı bastap 1868 jılı Bwharanıñ Tamdı öñirine qonıs audarğan. Sol öñirde Sadıq Kenesarıwlı bastağan wlt-azattıq köterilisine ruhani jäne materialdıq qoldau körsetken.

Mırzabay ahun Azamatwlı (1833-1916) Jalağaş audanı Mädeniet auıldıq okruginde düniege kelgen. Auılında sauat aşqannan keyin Bwharadağı «Kökiltaş» medresesin 1854 jılı bitirgen. Wstazdıq qızmetiniñ alğaşqı jıldarı Özbekstandağı Biruni qalası mañındağı Taqtaköpir auılında bala oqıtadı. Elge oralğasın meşit-mektep aşıp, ağartuşılıq qızmetin jalğastıradı.

Älibay ahun Qosqwlaqwlı (1835-1928). Sarıqwm degen jerde düniege kelgen. Äueli auıl moldalarınan, keyinnen Oraz ahunnan däris alğan. Horezm qalasınan dini medreseni bitirip kelgesin Sarıqwmda halıqtıñ küşimen meşit salğan. Bwl meşitte köptegen jastar bilim alğan. Keyinnen eldiñ belgili adamdarı Qaratöbe degen jerden Älibay ahunğa arnap jaña meşit salğızadı (bwl meşit qazirgi Aqtöbe oblısınıñ aumağında).

Oraz-Mwhamedjan ahun Beketaywlı (1836-1894). Sır boyındağı alğaşqı  ağartuşılardıñ biri, halıqtı imandılıqqa şaqırğan ruhani wstaz, dini qayratker. Äueli auıl moldasında sauat aşıp, keyin Bwharadağı Kökiltaş medresesinde oqığan. Osı medresede köşirmeşi, audarmaşı bola jürip «Törekey» attı eki tomdıq kitap jazğan. 1860-1861 jj. öz auılında molda, keyinnen «Sarıqwm» meşitinde imam bolıp, bala oqıtqan.

Altaybek ahun (1841-1913). Sır öñirindegi Keñtüp bolısı men Kötkenşek bolısı mañında qazirgi «Qojıq» qıstauı dep atalatın jerde tuıp-ösken. Äuelde auıl moldalarınan keyin Bwharadağı medresede oqığan. Altaybek ahunnan tarağan Qwlahmet, Nwrahmet, Swltan Qojıqovtar qazaq öneriniñ şoq jwldızdarı sanaladı.

Bäymen ahun (1846-1916). XIX ğasırdıñ 90 jıldarınan bastap, Sır eline belgili Kirebay qajı meşitiniñ imamı bolğan. Bäymen Troick qalasındağı «Rasuliya» medresesin tämamdaydı. Keyin Ufa qalasında oquın jalğastırıp, «Ahun» atağın aladı. Özi oqığan medresede balalarğa däris oqidı. Otız jıldan soñ tuğan jerine kelip, meşitke imam boladı.

Tapal ahun – Nwrmwhammed Qadırwlı (1848-1921) Ol bilimdi Horezmde alğan. Auılına eki meşit saldırğan. Meşittegi şäkirtterine orıs tilin qosa oqıtqan. Sır boyındağı islam ağartuşılarınıñ işindegi iri twlğalardıñ biri.

Tileuqwl işan (şamamen 1854-1930). Tileuqwl Qazalı audanı, Käukey auılında düniege kelgen. Ol Bwhara qalasındağı medreselerdiñ birinde oqığan. Tereñ bilimine say işan atanıp, tuğan ölkesine 1880 jıldarı oralğan. Sırdıñ tömengi ağısı boyında meşit aşıp, eldi imandılıqqa, ruhanilıqqa tärbieleu äri balalarğa bilim beru jwmıstarın jolğa qoyğan.

Babay işan Jüniswlı (1857-1937).  Babay sauatın auıl moldalarınan aşıp, keyin Bwharadağı medreseni tämamdaydı. Balalarğa bilim jäne tärbie berumen qatar el arasında bilik, törelik aytqan. Babay işannıñ meşiti Sırdariya audanındağı «Boltay» degen jerde.

Qaljan ahun Bölekbaywlı (1862-1916).   Auıl mektebinde däris alğan ol keyinnen Hiua, Bwhara qalalarınıñ dini oqu orındarınan filosofiya, astronomiya ilimin jäne arab, parsı tilderin meñgerip şığadı. 1889 jılı Kökiltaş medresesiniñ zañ bölimin oydağıday bitirip «Ahun» atanadı. 1892 jılı Qaljan ahun Sır boyındağı qazirgi Tereñözek qıstağına jaqın jerden meşit saldırıp, onıñ alğaşqı imamı boladı.Tılsım küştiñ iesi.

Aldaşbay ahun Ernazarwlı (1858-1936). Qazaq dalasına atı mälim bolğan ağartuşı wstazdardıñ biri. Ol qazirgi Qızılorda oblısı Qarmaqşı audanı Twrmağambet aqın auılı mañayındağı «Aqbas tabanı» degen jerde düniege kelgen. Aldaşbay 1864-1876 jj. äygili wstaz Oraz ahunnıñ medresesinde oqidı. Wstazınıñ aqıl-keñesimen 1876-1886 jj. Bwhara qalasındağı «Kökiltaş» medresesinde bilim aladı. Elge oralğan Aldaşbayğa halıq meşit-medrese salıp beredi. 1890-1924 jıldar aralığında osı bilim-ilim ordasınan mıñnan asa Sır öñiri jastarı oqıp, sauattanğan.

Sadıq ahun Qodarwlı (1860-1937). Ol qazirgi Sırdariya audanına qarastı Aqjarma auılında düniege kelgen. Sadıq Tapal ahunnan jeti jıl däris aladı. Sonan soñ ol Oraz ahunnıñ meşit-medresesinde 2 jıl oqidı. Sır eliniñ belgili batırı Qaldannıñ auılında 1884 jılğa deyin meşit wstap, şäkirt tärbieleydi. Keyin Bwharadağı «Kökiltaş» medresesinde 4 jıl oqıp «Ahun» atağın alğan. Bwğan qosa medrese janındağı arnayı mektepte emdeu isin igergen. Sadıq ahun 1888 jıldan bastap tuğan jerindegi meşitte imam boladı. 1900 jılı Qarmaqşı audanındağı «Iirköl» mañınan meşit saldırıp, sonda wstazdıq etedi.

Ahmet işan Orazaywlı (1861-1927). Sırdariya audanı  «Ziñketer» eldi mekeninde düniege kelgen. Äkesi Orazay işannan sauatın aşıp, keyin Bwharadağı dini medresede oqığan. Sarısu, Teliköl boyında  meşit pen mektep wstağan. Bilimdarlığı men aqıl-parasatı, ädildigimen Aqmola, Torğay, Jezqazğan öñirlerine atı mälim bolğan. Öz üyiniñ janınan orısşa bilim beretin mektep aşqan. A.Baytwrsınov, M.Dulatovqa «Qazaq» gazetin şığaruğa qarajat jağınan qoldau körsetken. Qazaqstandıq pedagogika ğılımınıñ, ağartuşılıq salanıñ damuına                                                                                                                        ülken üles qosqan.

Şäymağanbet ahun – dini qayratker, ğwlama. 1870 jılı Jalağaş audanı, Jañatalap auılında düniege kelgen. Sauatın auıl moldasınan aşıp, keyin Qazalıdağı Qojanazar ahunnıñ medresesinde oqidı. 1890 jılı Bwharadağı «Kökiltaş» medresesin üzdik bitirip şığadı. Elge kelgen soñ meşit wstap, bala oqıtadı.

Maqswt işan (1873-1938). Qazirgi Sırdariya audanınıñ Alamesek eldi mekeninde düniege kelgen. On eki jasına deyin auıl moldasında sauatın aşıp, keyin Bwhara medresesin bitiredi. 1893 jılı «Sabalaq» bolısındağı «Qatınköl» jağasındağı meşitke imam bolıp saylanğan.

Jannazar işan (1878-1974) – Aral, Qazalı, Şalqar, Aqtöbe öñirlerine belgili iri ruhani twlğa. Ol 1904-1942 jj. Aral audanına qarastı Qambaş beketindegi meşitke imam, 1943-1960 jj. Aqtöbe qalasındağı ortalıq meşitte bas imam bolğan. Osı qızmetterinde jürip ağartuşılıq qızmetpen keñinen aynalısqan.

Şerman maqsım Bayjanwlı (1879-1937). Bwharadağı birneşe dini oqu orındarın tämamdağan. Aral audanındağı Qosaral eldi-mekeninde meşit saldırıp, bala oqıtqan. Halıqtı şaruaşılıq türlerin jürgizuge, käsipke baulığan. Joq-jwqalarğa qayırımdılıq jasap, pana bolğan. Keñestik quğın-sürgin qwrbanı.

Aqmırza işan Töswlı (1881-1930) – Qarmaqşı audanında (Quañdariya) düniege kelgen.  Auıl moldasınan sauat aşqan ol Bwharadağı «Kökiltaş» medresesinde bilimin jalğastırğan. Aqmırza Bwhara, Istanbwl, Kabul, Gerat, Ufa, Qazan qalalarında 18 jıl oqıp, türik, arab, parsı, ağılşın, orıs tilderin jetik meñgeredi. Öziniñ sarqılmas ruhani qazınası men tereñ bilimin halıqtı ağartu isine arnağan. Sonımen qatar ol islam dinin iri zertteuşi. Imam Äbu Hanifa Mäzhabı boyınşa dini taqırıptardı qamtitın köptegen qwndı kitap eñbekterdiñ avtorı. Bizge jetken Iman, Islam, Iqlas degen bölimderden twratın «Türki iman» jäne «Hadis»  attı eñbekteri meşit-medreselerde oqıtıluda. Aqmırza «Keñtüp» degen eldi mekende(1910-1915 jj.), keyin Kötibar jäne Şortan Tilesovterdiñ  Quañdariya boyında saldırğan meşitinde balalardı wl-qız dep bölmey oqıtqan. Işan töñiregine asırauşısınan ayrılğan joq-jwqalardı, panasız qalğan jetim-jesirlerdi toptastırıp, meşitke tüsken qarjını solarğa bölip berip otırğan. Quañdariyanıñ boyındağı suarmalı jerlerge dändi jäne baqşa daqıldarın ekkizip, halıqtı käsipke baulığan. Keñestik asıra silteu men zorlıq-zombılıqqa qarsı halıq köterilisiniñ basşısı boldı. Qızıl äskerlerdiñ qolınan 1930 jılğı 14 naurızda qaza taptı.

Säruar işan Ibadullawlı. Ol 1882 jılı Jañaqorğan audanında düniege kelgen. Bwhara medresesin bitirgen soñ tuğan jerinde meşit aşıp, bala oqıtqan. Ğwlama äri ağartuşı Säruar işan halıq arasında imandılıq pen parasattılıqtı nasihattağan.

Üseyin maqsım (1885-1964). Ol kezinde meşit, medrese aşıp, bala oqıtqan. Üseyin maqsımnıñ jürgizgen ağartuşılıq, tärbie jwmıstarı  bükil Sır boyına belgili.

Altınqoja işan Biqojawlı (1886-1943). 1905 jılı Özbekstannıñ Ürgeniş qalasındağı dini oquğa tüsken. 14 jılday oqıp, işan därejesin alğan. Qarmaqşınıñ Qızıltam eldi mekeninde 1919 jılı meşit aşıp, balalardı oqıtqan.

Qaramolda – Mwhamedjan (1888-1937). Şirkeyli öñirinde tuğan. Sauatın öz äkesinen aşqan Mwhamedjan 8 jasında Bwharadağı «Kökiltaş» medresesine qabıldanğan. Oquın bitirip, sopılıq ataq alğan. Tuğan jeri «Qabılkölde» meşit wstağan. 1910 jıldan bastap Jañaqorğandağı Ayqoja işannıñ meşitinde däris oqığan. Onıñ ekinşi wlı Qaltay Mwhamedjanov Qazaqstannıñ halıq jazuşısı.

Süleymen işan Eseywlı (1888-1969). Bwharadağı «Kökiltaş» medresesinde däris alğan. Arab, parsı, täjik, orıs tilderin jete meñgergen. Meşit wstap, halıqqa mwsılmandıqtı, imandılıqtı, sauattılıqtı uağızdağan. 1949-1965 jj. Qızılorda qalasındağı Aytbay meşitiniñ imamı bolğan.

Qojanazar işan (XIXğ. ortası –  XXğ. bası). Auıl meşitinen  bilim alğannan keyin Bwharadağı dini joğarğı oqu ornında 7 jıl oqidı. Qazalı öñirinde 1897 jılı meşit saldırtadı (qazirgi Äyteke bi kentindegi  Qojanazar işan meşiti). Osı meşitte qıstaq mañayındağı köptegen auıldardıñ balaları oqığan.

Jappar maqsım Seydahmetqajıwlı (1890-1973) – Jañaqorğan audanına qarastı Qarasopı eldi mekeninde düniege kelgen. Ol  auıldıq meşitten däris alıp, Özbekstan medreseleriniñ birinde bilimin  jetildirgen. 1941 jılı Wlı Otan soğısı bastalğanda Japar mağzımdı sol kezdegi el basşıları audan imamı etip tağayındap, arnayı qwjat bergen. Ömiriniñ soñına deyin Janaqorğan audanınıñ halqın imandılıqqa tärbieleu isine özindik ülesin qosqan.

Mahmwt işan Nığametwlı (1894-1982). Bwhara medresesin bitirgen. Ğwlama Jañaqorğandağı Jañaarıq auılında meşit aşıp, şäkirt tärbielegen. Halıq arasında imandılıqtı nasihattağan.

Baqır maqsım Şayhwlı (1895-1977). Ol Jañaqorğan audanına qarastı Qarasopı degen jerde düniege kelgen.  Auıl meşitinde däris alğan Baqırdı 1907 jılı Qaratau bökterindegi Intımaq auılınıñ twrğındarı özderine imam etip alğan. Baqır mağzımnıñ ağartuşılıq qızmeti el jadında.

Basapa işan Aldabergenwlı. 1946 jılı dünie salğan. Basapa Däuletnazar ahunnıñ dini mektebin bitirip, Bwhara qalasındağı Bwharama-Şärif joğarı oqu ornında oqidı. «Işan» atağın 1922 jılı alğan ol Jalağaş audanı «Aqarıq» auılında «Azat» meşitin wstağan.

Äzzam işan Baltaqojawlı. Ol 1899 jılı Jañaqorğan audanına qarastı Qandoz auılında düniege kelgen. Äzzam auıldağı meşitte sauatın aşqan. 14 jasında Bwharadağı «Kökiltaş» (qazirgi Mir Arab) medresesine qabıldanadı. Oquın bitirip elge kelgen soñ Ayqoja meşitiniñ  imamı retinde balalardı oqıtıp, halıq arasında imandılıqtı nasihattağan.

Jahandanu zamanında älemniñ köptegen elderinde öz qağınan jerip, özgeniñ qañsığın tañsıq köru, joğarı mädeniettiliktiñ, köregendiktiñ belgisi siyaqtı qabıldanuda. Halqımızdı osı kezge deyin tarih sahnasında wstap kelgen ruhani, mädeni qwndılıqtarın zerttep-zerdeley tüsu sana täuelsizdigine qol jetkizetin, ruhımızdı biiktetetin bastı faktor boluı kerek. Wlttıñ tirşilik etu mänin, tarihi missiyasın naqtılay tüsu, babalar aldındağı parızdı orındau, mädeniet, til, dil, dästür jalğastığın qamtamasız etu, ruhani jarastıqtı damıtu joldarın qarastıru sındı strategiyalıq maqsattarımızdıñ twjırımdı negizin qalau wltımız ben memleketimizdi mäñgilik etu isine jauap bermek.

Qali OMAROV,

QR Tarih jäne qoğamdıq ğılımdar akademiyasınıñ müşesi,

QR Jurnalister odağınıñ müşesi

PAYDALANILĞAN ÄDEBIETTER:

  1. Kenjetaev D. YAsaui jolı – dinimiz ben dilimizdiñ temirqazığı . // Egemen Qazaqstan. – 2012. – 28 qırküyek.
  2. Qıdıräli D. Ruhani renesseans jolı.// Egemen Qazaqstan . – 2012.- 21 qırküyek.
  3. Jandarbek Z. Yasaui jolı jäne qazaq qoğamı. -Almatı: El-Şejire, 2006.- 46 b.
  4. Mırzalieva E.K. Qazaqstandağı mwsılman ağartuşılığınıñ mäseleleri (HİH ğ. ekinşi jartısı – HH ğ. bası Sırdariya oblısınıñ mälimetteri boyınşa). Tar.ğ.k. ğılımi därejesin alu üşin dayındağan dissertaciyanıñ avtoreferatı. – Almatı, 2001. -30 bet.
  5. Omarov Q.Ä. Wlılar wlağatı üzilmeydi.//Jalın.-2010.-№4.-36-40bb.

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Islamdağı wstazdıñ ornı

(nemese Mäşhür Jüsiptiñ «Isabek işan» joqtau jırı turalı) Ärbir adam esi kire bastağannan dünieni tanıp-biluge, …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan