باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / اڭىزعا اينالعان «اتلاح»

اڭىزعا اينالعان «اتلاح»

الاپات شايقاستار جاڭعىرىعى

ادامزات تاريحىنداعى الىپ شايقاستار تاريحىن تارامداساڭىز – سول تاريح بەتتەرىندە تاڭبالانىپ، حالىق جادىندا جاڭعىرعان اڭىزدار مەن ءافسانالار جەلىسىنەن، كەز-كەلگەن شايقاسپەن تۇسپا-تۇس داۋىرلەردەگى يمپەريالار ۇستىنىنىڭ، مەملەكەتتەر مارتەبەسىنىڭ، زامانالار بەينەسىنىڭ، ارپالىستارعا العىشارت بولعان ماقسات-نيەتتەردىڭ ايقىن سۋرەتىن كوزىڭىزگە ەلەستەتە الاسىز…

مىسالى، ەجەلگى داۋىرلەردىڭ ەلەسى ساناتىنا اينالعان كورينف شايقاسى، ءبىزدىڭ داۋىرىمزگە دەيىنگى  339-383 ج.ج. جىلدارى كىشى ازياداعى كورينف مويناعىنىڭ اۋماعىندا وتكەن. بۇل شايقاستىڭ نەگىزىندە – اعايىندى كير مەن ارتاكسەركس وعلاندارىنىڭ پارسى تاعىنا تالاسۋى جاتتى.

ال، تاريحتا گرەك-پارسى سوعىسى دەپ تاڭبالاناتىن شايقاس (ب.د.د. 495-449 ج.ج.) سول تۇستاعى پارسى ۇستەمدىگىنە نارازىلىق تانىتقان گرەكتەردىڭ باس كوتەرۋىمەن بايلانىستىرىلادى. داري پاتشانىڭ العاشقى ءىرى جەڭىلىستەرىنىڭ ءبىرى ەسەبىندە تاريحتا قالعان اتالمىش شايقاس پانوراماسىندا، كەيىنگى داۋىرلەردە اتى اڭىزعا اينالعان «مارافون» ەلدى مەكەنىنىڭ اتى تۇڭعىش رەت اتالادى… جىل ساناۋىمىزدىڭ قارساڭى بولىپ ەسەپتەلەتىن ب.د.د. سوڭعى 100 جىلدىقتىڭ دا ءوز بەينەسى تاۋاريح تاراۋلارىندا جان-جاقتى تاڭبالانعانىن وقىرمان قاۋىم جاقسى بىلسە كەرەك…

ياعني، جالپى ادامزات عۇمىرىنىڭ ءار كەزەڭىنە ءتان اسا ءىرى وقيعالار ساناتىنا جاتاتىن سوعىستار مەن قانتوگىستى-ارپالىستار شەجىرەسى، سول ادامزات جادىندا ءوزىنىڭ تولىققاندى سۋرەتىمەن ساقتالىپ وتىرعان، وزىنە تيەسىلى باعاسىن الىپ سارالانىپ تا وتىرعان!

تاريحشىلاردىڭ پايىمىنا جۇگىنسەك، وسى وقيعالاردى بىردە بۇرمالاپ، بىردە توبىقتان قاعىپ، تولارساقتان ماتاپ، تونىن اينالدىرا كيگىزىپ، «قولدىڭ يىنىنە قاراي» بەيىمدەپ جازۋ ءۇردىسى دە سوناۋ ەجەلگى تاتسيت، گەرودوت زامانىنان باستاۋ الادى ەكەن. مىسالى، وسى گرەكتەر جەڭىسكە جەتىپ، پارسىلار جەڭىلىستىڭ اششى ءدامىن تاتاتىن گرەك-پارسى سوعىسى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى جازبالار قالدىرعان، شىققان تەگى گرەك گەرودوت، ءوزىنىڭ الەمگە ايگىلى «تاريحىندا» مايدان دالاسىندا قازا بولعان جاۋىنگەرلەر تۋرالى ايتا كەلىپ: «شايقاستا گرەك ارمياسى جاعىنان 195 ادام قازا بولدى، ال، پارسىلار جاعىنان 6 400 ادام جەر جاستاندى» دەپ جازادى. افينىدان 42 شاقىرىم 195 مەتر قاشىقتىقتا تۇرعان «مارافون» ەلدى مەكەنى ماڭىندا وتكەن شايقاستىڭ ءىزىن ىندەتە ىزدەپ كورگەن، كەيىنگى داۋىرلەردەن باستاپ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى تاريحشىلار مەن ارحەولوگتار، بۇل كورسەتكىشتىڭ مۇلدە جاڭساق ەكەندىگىنە نازار اۋدارىپ كەلەدى… «تاريح وقۋلىعى بەتتەرىندەگى وتىرىكتەر مەن اسىرەلەۋلەردى مۇلدەم الىپ تاستاساڭ تۇك تە قالماس ەدى…» دەيتىن تۇجىرىمنىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەندىگىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى…

وسىنداي ءوز «يىنىنە تارتا» جازىلعان جاساندى تاريحنامالاردىڭ «جۇلدىزدى ءساتى» – تاريحتا تارلان تاڭبالى ءىز قالدىرعان، وركەنيەت ورىمدەرىنىڭ سان سالاسىنا سان-الۋان ورنەك سالعان ۇلى دالا ۇلاندارىنىڭ تاريحىن قاتتاپ-قالامداعان «ەۆروتسەنتريستەر» تۇسىندا تۋدى… «ءشوپتىڭ شۇيگىنىن، سۋدىڭ تۇنىعىن قۋالاپ كوشىپ-قونىپ جۇرگەن» جارتىلاي جابايى قاۋىم – ۆارۆارلار دەيتىن لاقاپتىڭ جارتىلاي كوشپەندى تۇركىلەرگە تاڭىلۋىنىڭ باستى سەبەپكەرلەرى وسى «ەۆروتسەنتريستەر» بولدى.

كەيىنگى تاريحقا نازار اۋدارساڭىز – تۇركى مادەنيەتى، تۇركى عىلىمى، تۇركى وركەنيەتىنە تۇبەگەيلى تەلىنۋگە ءتيىستى رۋحاني جەتىستىكتەر الەمى وزىنشە ءبىر وقشاۋ تۇرعان قۇبىلىس ەكەندىگىن پايىمدايسىز. ەۆرازيا القاپتارىندا قازداي تىزىلگەن جادىگەرلەر جەلىسىندە ساۋلەت ونەرىنىڭ، سۋرەت ونەرىنىڭ، سۇڭعات ونەرىنىڭ ۇزدىك نۇسقالارى تاڭ-تاماشا قالدىرادى… ادامزات ويلاپ تاپقان باسپانا اتاۋلىنىڭ اردا نۇسقاسى – كيىز ءۇي، سۇڭعات ونەرىنىڭ «ءتولباسى» – بالبال-ماڭگى تاستار، سۋرەت ونەرىنىڭ مۇمكىن ارعى اتاسى – تاستاعى تاڭبالار تاريحىن تارامداساق تالاي-تالاي جاڭالىقتارعا جولىعار ەدىك…

                  ورتا ازياعا جاڭا كوزقاراس

ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىز – ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلى شايقاستاردىڭ ءبىرى، ءوزىنىڭ ناتيجەسىندە الەمنىڭ ساياسي، ەگەردە، الدا-جالدا جاسالا قالسا، الەمنىڭ رۋحاني كارتاسىنا قوماقتى وزگەرىستەر ەنگىزگەن، اتا تاريح سۇرلەۋىن مۇلدەم جاڭا بەلەسكە باعىتتاعان شايقاس – «اتلاح شايقاسى» تۋرالى بولماق.

«اتلاح شايقاسى» ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ 751-جىلى، تارازدان 25-اق شاقىرىم جەردە ورىن تەپكەن، ەجەلگى شاحاردىڭ قاناتتاس قالاسى – اتلاح قالاسىنىڭ ماڭىندا ءوتتى.

ايتا كەتۋىمىز كەرەك، VIII-عاسىرداعى الاساپىران جىلداردىڭ  ارناسىنا ءتان وقيعالاردىڭ العى شارتتارى – ازيا قۇرلىعىنىڭ اپاي ءتوسىن جايلاعان الىپ ەتنوستاردىڭ سان عاسىرلارعا سوزىلعان الاساپىران ارپالىستارى بەلگىلى ءبىر بەلەسكە اياق باسقان الماعايىپ جىلداردىڭ جىلىمىن مەڭزەيدى…

ۇلى ەتنوس – تۇركى ەتنوسىنىڭ تاۋەلسىزدىك پەن بوستاندىق جولىنداعى ۇلى جورىقتارىنىڭ شاڭ-توزاڭى ءالى دە باسىلا قويماعان، ازيا قۇرلىعىنداعى الىپ يمپەريالاردىڭ يەن جازىقتار مەن يرەگىنە ءيىن جەتپەس «ءتاڭىر» تاۋلاردىڭ ەندىكتەرى مەن بويلىقتارىنداعى، اعىن سۋ، اساۋ وزەندى اڭعارلارىنداعى ادۋىندى ايقاستارىنىڭ  جاڭعىرىعى ءالى دە تىنىم تاپپاعان جىلدار بولاتىن…

VIII-عاسىر – تاريحتا «شۋ-تالاس» اڭعارى اتالاتىن مەكەندە جەرگىلىكتى قاۋىم – ءۇيسىن، قاڭلى، ازكيشتەر مەن ياعما-بازكيشتەر، تەگى تۇركى قاراقىتايلار، تۇرگەشتەر مەن قارلىقتار (كارلۋكتار) عۇن تارماقتارىنىڭ تارامدانعان جۇرناقتارى ت.ب. ءىرىلى-ۇساقتى ۇلىستىق بىرلەستىكتەر مەن قاۋىمداستىق قۇرىلىمدار بوي كوتەرىپ (حاندىقتار، بەكتىكتەر، قاۋىمداستىقتار ت.ب.) ءومىر ءسۇرىپ تۇرعان كەزەڭ بولاتىن…

وسى تۇستا، ەجەلگى مىسىر، تاياۋ شىعىستان تاراعان سوعىس ءورتى، جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋلارى مەن قاپ تاۋلارىن باسا-كوكتەپ (ارمەنيا، گرۋزيا تاريحىن ەسكە ءتۇسىرىڭىز…) ورتالىق ازيا دەڭگەيىنە دە جەتتى. اتاقتى قولباسشى ابۋ-مۋسليم كۋتەيبا باسشىلىعىنداعى اراب ارمياسىنىڭ جويقىن سوققىسىنان تولىقسىعان تاريح تولقىنى، ادامزات تانىمى مەن نانىمىنىڭ جاڭا بەتتەرىنىڭ ءالى دە بۇلىڭعىر ارىپتەرىن ەجىكتەپ، وركەنيەتتىڭ جاڭا دا، جارقىن ورىسىنە قاراي بەت بۇردى. «اتلاح»، كەيبىر جازبالارداعى «تالاس» شايقاسى – وسىعان دەيىنگى تاريحىندا بىرنەشە ۇلى يمپەريالار قۇرىپ، ءوز كەزەگىندە حالىقتاردىڭ ۇلى كوشىن باستاپ، التاي مەن سارىوزەن اراسىندا وزگەگە ۇقسامايتىن وزىندىك ەرلىگى مەن وزىنە عانا ءتان ورلىگىن سەرىك ەتىپ، سانسىز عاسىرلار بويى سابىلعان تۇركى الەمىنىڭ، ىقىلىم زامانالار ىعىمەن قالىپتاسقان مادەني-رۋحاني ۇستىنى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە بەت بۇرعان ءساتىنىڭ ەلەڭ-الاڭىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان وقيعاعا جاتادى…

ياعني، اراب بيلىگىمەن بىرگە، اراب تۇبەگىندە قالىپتاسقان ءتارتىپ-تانىمدارمەن بىرگە ۇلى دالامىزعا يسلام وركەنيەتى دە كەڭىنەن قانات جايا باستادى. «تاراز – يسلام ءدىنىنىڭ شىعىس شەكاراسى» دەيتىن جازبالاردىڭ وسى 8-عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنان باستاپ حاتتالا باستاۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان وسى 751 جىلعى «اتلاح» شايقاسى.

ۇلى شايقاس جىلناماسى

«اتلاح» شايقاسى جونىندەگى العاشقى دەرەكتىڭ باسىندا – حان اۋلەتىنىڭ «26  تاريح» اتالاتىن، ازيا قۇرلىعىنىڭ 4-5 مىڭ جىلدىق تاريحىن قامتيتىن جىلناماسىنىڭ كەيبىر تاراۋلارىن العاش رەت وزگە تىلگە اۋدارىپ، XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا فرانتسۋز تىلىندە جاريالاعان ەدۆارد شاۆانن تۇر. وسى كەزەڭدە اتالعان تاريحنامامەن ءبىرشاما تانىسۋعا مۇمكىندىك العان ياكينف اكەي – بيچۋرين، ە. شاۆانن اۋدارماسىن الدىمەن نەمىس تىلىنە اۋدارىپ، كەيىننەن ورىس تىلىندە  جاريالاعان مالوۆتار بولدى.

ال، XX-XXI عاسىرلار بەدەرىندە لەۆ گۋميلەۆ، مۋراد ادجي، رۇستەم راحماناليەۆ، سەرگەي كلياشتورنىي، تۇرسىن سۇلتانوۆ تاعى دا باسقا كوپتەگەن تۇركى تەگىن زەرتتەۋشى عالىمدار «اتلاح-تالاس» شايقاسى جونىندەگى از-كەم پىكىرلەرىن ۇزدىكسىز جاريالاپ كەلدى… «از-كەم» دەيتىنىمىز – وكىنىشكە وراي، ۇلىستىق، ۇلتتىق تاريحىمىزدا، قالا بەردى الەمدىك وركەنيەت تاريحىندا ەرەكشە ورىنى بار، ادامزات تاريحىنا «التىن ارىپتەرمەن» جازىلعان اتاقتى ايقاستاردىڭ ءبىرى دە، بىرەگەيى دە «اتلاح» شايقاسى جونىندە جازىلعان ارنايى زەرتتەۋ-زەردەلەۋ كىتابى ەمەس، تىپتەن جەكە-دارا جازىلعان عىلىمي-تانىمدىق كىتاپشا دا جوق…

نەگىزگى دۇرمەگى الىستاعى سارىوزەن (يانتسزى) بويىنان ب.ز.د. زامانانىڭ سوڭعى 100 جىلدىعىندا ەجەلگى اتا قونىسىنا – التاي-تارباعاتاي، قوبدا-كۇنتاۋ، اسپان تاۋلارى اسقاقتاعان، دەشتىقۇم (گوبي) ءشولى كوسىلگەن، كەيىنگى زامانداردا جوڭعار دالاسى اتانعان «وڭ قابىرعا» ويپاڭىنا، جەتى وزەنى جوڭكىلگەن ەرەنقابىرعا-جەتىسۋ جانناتىنا قاراي تاۋەلسىزدىك مۇراتىن ارقالاپ جوڭكىلە كوشكەن كوشپەندىلەر دۇرمەگىنىڭ الدىڭعى ارباسى، كيەلى شۋ-تالاس جەرىنە جەتىپ تارتەسىن قايىردى. ىلە-شالا تاراز، اتلاح، وحقۇم، بارىسحان، ميركي، قۇلان قونىستارى سالتانات قۇرىپ، سول تۇستاعى كوشپەندى قاۋىم اتا جاۋىنىڭ تىلىمەن ايتساق – باتىس ءوڭىر ايماعى بوي تۇزەي باستادى! الىستاعى اتا قونىسىنا ات باسىن تىرەگەن جۇرتتىڭ سىرتقى تىنىشتىعى ءبىرجولاتا قالىپتاسا قويماعان، الاساپىران ارپالىستارعا تولى الماعايىپ جاعدايدىڭ، شامامەن، اتتاي التى-جەتى عاسىرعا سوزىلعاندىعىن تاريحي جازبالاردان بىلەمىز…

ونىڭ باستى سەبەبى، كەشەگى جاۋ –  حان اۋلەتىنىڭ، كوشپەندىلەر اتالاتىن الىپ ەتنوستىڭ شىلبىر-تىزگىنىن قالاي دا قولدان شىعارماۋعا ۇمتىلعان ىشەگى تار ىشكى ەسەبىندە جاتتى… ب.د.د. 36-جىلعى «الەم-جالەم تۋلارى سالتاناتپەن جەلبىر-جەلبىر ەتكەن، قوس قورعاندى» تاراز قالاسىنىڭ قيراتىلۋى، سول شايقاستا ۇلى قالانىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى تەزەك وعلاننىڭ مەرت بولۋى، حان اۋلەتىنىڭ ساياسي، اسكەري، ەكونوميكالىق ىقپالىن تاعى دا سان عاسىرلارعا سوزعان دى…

سونىمەن، جىل ساناۋىمىزدىڭ 751-جىلى اراب ارمياسىنىڭ اۆانگاردى شۋ-تالاس اڭعارىندا جاتقان اتلاح،تاراز قالالارىنىڭ ىرگەسىنە ات باسىن تىرەيدى دە، قوس قالانىڭ ورتاسىندا قيان-كەسكى ۇرىس باستالادى. اراب ارمياسىنىڭ قولباسشىسى ابۋ ءمۇسىلىم كۋتەيبا مەن قىتاي قولىن باستاعان ۇلتى كورەي گاو سيانچجي سوعىس ستراتەگيالارى سىنعا تۇسكەن ۇلى شايقاستا، يسلام وركەنيەتىمەن قاناتتانعان جانە جوعارى دا اتتارى اتالعان-اتالماعان جەرگىلىكتى قاۋىمنىڭ قولداۋىنا يە بولعان اراب ارمياسى جەڭىس سالتاناتىن تويلايدى! داۆان-فەرعانا، بۇحارا، شاش ەلىندە لاڭ سالىپ جۇرگەن گاو سيانچجي قولىنىڭ، جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردىڭ قولداۋى ناتيجەسىندە اراب ارمياسىنان توز-توزى شىعا جەڭىلۋى، جالپى ورتالىق ازيا اۋماعىن ۇزاق جىلدار ۋىسىندا ۇستاعان حان اۋلەتىنىڭ وزبىر ۇستەمدىگىن ءبىرجولاتا جويدى.

سول وزبىرلىقتىڭ ءبىر مىسالى: قولباسشى گاو سيانچجە («گاو سيانجي» دەپ تە اتالادى) وسى «اتلاح» شايقاسىنىڭ قارساڭىندا – 750 جىلى ءوزى الدىندا عانا بەيبىت كەلىسىمگە كەلگەن شاش ەلىنە وپاسىزدىقپەن تاپ بەرمە شابۋىل جاساپ، شاشتىڭ حانى بۇكىل بالا-شاعا، اۋلەتىمەن تۇتقيىلدان باسسالعان جاۋدىڭ قولىنا تۇسەدى. «ولاردىڭ كارى-قۇرتاڭىن تۇگەل قىرىپ تاستادى. تويىمسىز دۇنيەقور گاۋ ءسيانجيدىڭ ولاردان تارتىپ العان اسىل تاستارى ون نەشە حۋ (تسەنتنەر) بولدى، التىننىڭ ءوزى 5-6 تۇيەگە ارتىلدى. بۇدان وزگە دە زاتتار مەن ايداپ اكەتىلگەن جىلقىنىڭ نارقى وسىلارمەن پارا-پار ەدى. وسىلاردىڭ بارلىعىن ول وزىنە يەمدەنىپ الدى» دەپ كۋالاندىرادى، قولىمىزداعى «26 تاريحتىڭ» «بيلىك عيبراتناماسى» تاراۋىنىڭ 159-216 بۋمالارى…

زەرتتەۋشى تاريحشى تۇرسىنحان زاكەن وسى شايحاس جايىندا «وسى كەزدە تاڭدىقتار جەڭىستەن جەڭىسكە جەتىپ، ورتا ازيا مەن شىعىس تۇركىستاندا تۇبىتتەردىڭ ىقپال كۇشى باسەڭدەي باستادى. تاڭدىقتاردىڭ شابۋىلىمەن ەل-جۇرتىنان ايىرىلعان شاش (تاشكەنت) بەكزاداسى جان-جاققا تەنتىرەپ، كومەك سۇراپ ءجۇرىپ جەرگىلىكتى تۇركى تايپالارىنىڭ جانە ارابتاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى. سول كەزدەگى اراب ابباسيدتەر حاندىعىنىڭ حوراسانداعى ءامىرى ابۋ-ءمۇسىلىم وعان كومەك رەتىندە قالىڭ قولمەن ءوز  ساردارى زياد يبن-ساليحتى جىبەردى» دەپ جازادى.

سونىمەن، اراب تۇبەگىنەن كەلگەن سالتاتتى ساربازدار مەن ۇلى قورعاننىڭ شىعىسىن ۇيالاعان ۇرىنشاق توپتىڭ اراسىنداعى ارپالىس باستالدى دا كەتتى! ارى قاراي، تاريحي جازبالارعا ۇڭىلەيىك – «…گاو سيانچجي بودان ەلدەردىڭ (كوشپەندىلەردىڭ دەپ ۇعىڭىز…ت.م.) جاساقتارى مەن حاندىق اسكەرلەردەن جيىنى وتىز مىڭنان ارتىق قول قۇراپ تازيلارعا (ارابتارعا دەپ وقىڭىز…ت.م.) قارسى اتتانىپ، جەتى ءجۇز نەشە لي (350 شاقىرىمداي) ءجۇرىپ، قىڭلاسقا (تارازعا) جەتكەندە تازيلارمەن (ارابتارمەن) كەزىكتى.

تاڭدى تالاستان تايدىرعان

ەكى جاق 5 كۇن بويى تەكەتىرەستە تۇردى. وسى كەزدە قارلىقتار وپاسىزدىق جاساپ، تاڭ (قىتاي) قوسىندارىن تازيلارمەن (ارابتارمەن) ەكى جاقتاپ سوققىلادى. گاو سيانچجە ويسىراي جەڭىلىپ، اسكەرى قىرىلىپ، بىرنەشە مىڭ ادامى عانا قالدى. وڭ ايبىندى توقساۋىل سانعۇن (قىتايلاردىڭ اسكەري شەنى) لي سي-يە ءتۇن قاراڭعىلىعىن جامىلا قاشايىق دەپ، گاو سيانچجەگە كەڭەس بەردى. شىعار جول تار، فەرعانالىقتار الدىن وراپ كەس-كەستەگەن، ادام مەن مال جولداردا كەپتەلگەن جاعدايدا لي سي-يە الدىعا ءتۇسىپ جول اشتى. ول الدىعا كەلگەن مال مەن ادامدى وڭدى-سولدى شوقپارمەن شايقاپ، ازەر دەگەندە گاو سيانچجەنى قورشاۋدان الىپ شىقتى».

اراب تاريحشىسى يبين ءال-اسير ءوزىنىڭ «كيتاب ال-كاميل فيت-ت-تاريح» (تاريح تۋرالى تولىق كىتاپ) اتتى ەڭبەگىندە جازۋىنشا وسى جولى تاڭ ارمياسىنان 50 مىڭ ادام ءولىپ، 20 ادام قولعا تۇسەدى. قالعاندارى باس ساۋعالاپ قاشىپ كەتەدى. قىتايدىڭ «تۋنديان» (通典) اتتى تاريحي دەرەگىندە دە گاو سيانچجە تاراپتان 70 مىڭ ادام ولگەنى ايتىلادى. تاريحي دەرەكتەردە سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەزدە جەرگىلىكتى تۇركى تىلدەس تايپا— قارلۇقتاردىڭ ارابتار جاعىنا ءوتىپ كەتكەنى باياندالادى.  قارلۇقتار شىن مانىندە گاو سيانچجەنىڭ تاشكەنتتىكتەرگە ىستەگەن وپاسىزدىعىن ونىڭ وزىنە ىستەتتى. بۇل بالكىم شاش (تاشكەنت) بەكزاداسىنىڭ قارلۇقتارمەن الدىن الا كەلىسىپ ىستەگەن ءىسى بولسا كەرەك. سوعىستىڭ سوڭعى ساتىندە گاو سيانچجە ءبىراز قولمەن قاشىپ قۇتىلادى. ول تۋرالى «بيلىك عيبىراتتارى» (自治通鉴) اتتى كىتاپتا: «گاو سيانچجە ويسىراي جەڭىلىپ، اسكەرى قىرىلىپ، بىرنەشە مىڭ ادامى عانا قالدى. وڭ ايبىندى توسقاۋىل سانعۇن لي سىيە ءتۇن قاراڭعىلىعىن جامىلا قاشايىق دەپ گاو سيانچجەعا كەڭەس بەردى. شىعار جول تار، فەرعانالىقتار الدىن وراپ كەس-كەستەگەن، ادام مەن مال جولداردا كەپتەلگەن جاعدايدا لي سىيە الدىعا ءتۇسىپ جول اشتى. ول قارسى الدىنداعى ادام مەن مالدى وڭدى-سولدى شوقپارمەن شايقاپ، زورعا دەگەندە گاو سيانچجەنى قورشاۋدان الىپ شىقتى» -دەلىنەدى.

تۇرسىنحان زەكەننىڭ شايقاس بارىسى جونىندەگى: «قالاي دەگەنمەن دە تالاس شايقاسى تاڭ يمپەرياسىنىڭ ورتا ازياعا باعىتتاعان شاپقىنشىلىق ساياساتىنا نۇكتە قويدى. وسى وقيعادان سوڭ يمپەريانىڭ شىعىس تۇركىستانداعى اسكەري بەكىنىستەرى دە تۇگەلىمەن جويىلدى. اراب باسقىنشىلىعىنىڭ تەگەۋىرى ناتيجەسىندە  تۇبىتتەر دە  ورتا ازيا مەن شىعىس تۇركىستاننان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى» دەگەن ويىن تولىق قۇپتايمىز.

شىنىمەن دە، «اتلاح» شايقاسىنىڭ، شايقاستا جەڭىسكە جەتكەن قاۋىمنىڭ (اسكەردىڭ عانا ەمەس) تاريحي ميسسياسى – الەمدىك قۇندىلىقتاردىڭ قۇنداعىن كەڭەيتىپ، قۋاتىنا قۋات قوستى! يسلام قاعيدالارىنىڭ قاناتتى ۇستانىمدارىنىڭ ۇستىنىن ۇلىقتادى، نانىمنىڭ ءنارلى نەگىزىن – تانىمنىڭ جاڭا قۇنارىنا جەتەلەدى!

ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ التاي – تۇران تۇعىرىنا ورلەگەن وركەنىن، رۋحاني جاعىنان جاڭعىرتقان يسلام وركەنيەتىنىڭ ولكەمىزگە ۇيا سالعان العاشقى قارلىعاشى دا وسى «اتلاح-تالاس» شايقاسىنداعى جەڭىسپەن مەرزىمدەلەدى.

ودان بەرى دە مىنە 12 عاسىردان استام، دالىرەك ايتساق – 1266 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى.

 

تاكەن مولداقىنوۆ

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ

مادەنيەت قايراتكەرى

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

يسلامداعى ۇستازدىڭ ورنى

(نەمەسە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «يسابەك يشان» جوقتاۋ جىرى تۋرالى) ءاربىر ادام ەسى كىرە باستاعاننان دۇنيەنى تانىپ-بىلۋگە، …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان