Şwğay halfe Kenebaywlı

Qwranımız–kommunistik ustav, wranamız–kommunizm bolğan keşegi bir parıqsızdau zamanda qay jaqsınıñ qadirine jete aldıq. Basqasın bılay qoyğanda, tirisinde äulie atanğan Mäşhür-Jüsiptiñ ziratın ortasına tüsirgen imansız qoğam el ardaqtısı bolğan talaylardıñ attarın wmıttırdı. Olardıñ qaysıbirin endi izdep jatırmız, qaysıbiriniñ atı-jönderi birjolı wmıtılğan. Sonday adamdardıñ biri de biregeyi – Şwğay halfe Kenebaywlı.

   Bwl kisiniñ arğı tübi qojalar äuletinen. Köpke belgili, bügingi qoja atanıp jürgenderdi arğı babaları keşegi qazaq zamanında sahara dalağa Orta Aziya jerinen, tipti sonau arab elderinen kelip, qonıstanıp qalıp qoyğan. Bwlardıñ keybiri islam dinin nasihattauşı missionerler retinde kelse, endi keybireulerin qazaq arasınan şıqqan däuletti adamdar eldiñ mwsılmanşa tilin sındırıp, islamğa betin bwrsın dep, özderi arnayı alıp kelgen. Bir qızığı, bwl qojalar qazaq işindegi rularğa birjola siñisip ketip,  talay ondağan jıldar sol rudıñ atauın ielenip, tuıs-tuğan bolıp ketkeni tağı da ras. Mısalı, özimiz äñgime etkeli otırğan Şwğay halfeniñ ataları da Mwsa mırzanıñ zamanında  (mümkin odan da äri) Bayanaula jerine kelip, Qarjas işindegi Jaulıbay atasın birjola siñip ketken desedi.

–Sonau zamandarda däm aydap Arqa jerine jetken babamız özimen birge eki inisin erte kelgen eken. Biraq bauırları bwl jaqtı jersinbey, qısı qattı boladı eken dep, kelesi jılı keyin qaytıp ketedi. Al, osı jaqta qala bergen sol babamızdı Jaulıbay balaları öz ortalarına alıp, aldına mal salıp, basına otau köterip beripti. Osıdan keyin ol kisi medrese aşıp, eldi imandılıqqa tartıp, bwl jaqta birjola qala bergen, – dep äñgimeleydi Qwmdıköl auılında twratın Şwğay halfeniñ wrpağı Temirtay aqsaqal.

Osı Temirtay Arıstanbekov ağamız öz atası Şwğay halfe jaylı kezinde ülkenderden estigen biraz äñgimesin ortağa salıp edi.

–Keşegi ötken keñes zamanında atamız Şwğay halfe jaylı ülkender ärdayım äñgimelep otıratın. Ol kezde ondayğa kim män bergen. Birin wqsaq, birin wqpadıq. Äsirese, Äbuşärip Qojağwlwlı degen qwyma qwlaq qariya bolğan, sol kisi köp aytatın. Babamız jaylı biraz äñgimeler sol Äbuşärip aqsaqaldıñ aytumen este qaldı. Tipti sonau jıldarı Şwğay atamızdıñ jatqan jerin körsetip, bizdiñ ata-tegimiz jaylı anıqtap aytıp bergen de sol Äbekeñ edi. Jasıratını joq, bizder birneşe wrpaq Qarjas-Jaulıbay işinde öskesin, özimizdi Jaulıbay atasınan taraymız dep keldik. Tipti keybir tuıstarımız äli de solay deydi. Al, şındığında bizder qojalar äuletinenbiz.

Äbuşärip aqsaqal: «Şwğay halfe – meniñ sündet atam, elge şapağatı köp tigen kis», – dep otıruşı edi. Äbekeñniñ aytuınşa, halfe atamız köterilip auırğan, aqıl-esinen auısqan adamdardı köp emdepti. Eşkimge boy bermey, baylap-matap äkelgen qanday sırqat adam bolsa da, halfeniñ aldına kelgende tük bolmağanday iilip sälem berip, üyine qwlan-taza jazılıp qaytatın körinedi. Qinalıp bosana almay jatqan äyelderge aparsa, ayatın oqıp, eteginen bir qaqqanda, bala şır etip derge tüse qaladı dep otıratın közi körgender.

–Äbuşärip aqsaqaldıñ Şwğay halfe jaylı tağı bir äñgimesi mınaday, –deydi Temeñ. –Tastıkölde Sağa deytin jer bar. Ertede köldiñ sol twsınan suğa qoy toğıtadı eken. Osılay otar qoydı aydap äkelip, toğıtıp jatqanda, kenetten alay-düley qattı dauıl twrıp, qoylardı tolqın aydap äketedi. Halıq u-şu bolıp, ne isterge bilmey sasadı. Jağadağı eldiñ şulap jatqanın estigen halfe ne boldı dep üyden jügirip şığıptı. Tolqın quıp äketken qoylardı körgesin, şulamañdar, tük te etpeydi dep, ayatın oqıp, sudıñ betimen qara jerde jürgendey jügirip barıp, şapanınıñ etegimen jasqap, otar qoydı jağağa aydap alıp şıqqan eken.

–Bir qızığı, ol kisiniñ suğa batpaytının ülkenderdiñ auzınan talay märte estidik qoy jas uağımızda. Biraq onı kezinde kim kerek qılğan. Qazir sol isimizge ökinemiz, – deydi Temirtay ağamız. –Babamız qoja bolğasın, ärine, ol kisi bala sündettegen. Jäne bir ğajabı, sündetteletin balağa kündiz tiispeydi eken. Oyın balası ğoy, üreyin almayıq dep, älgi balalardı tünde wyıqtap jatqan jerinde sündettep tastaytın körinedi. Bwğan da tañqalmasqa bolmaydı.

–Şwğay halfe babamız jaylı el aqsaqaldarınıñ mına bir äñgimesi de esimde qalıptı, – dep jalğadı Temirtay ağa. –Qiınşılıq uaqıttarda, aşarşılıq jıldarı el işi köldiñ qwsımen, dalanıñ qoyanın aulap künköris jasağanın estip jüremiz. Bir qızığı, basqalar qwstı mıltıqpen atıp alsa, Şwğay atamız qolmen wstaydı eken. Ädisi mınaday: qamıstan salındı sekildi qılıp toqıp, sonı basına kiip, sudıñ işimen barıp, jüzip jürgen qazdardı ayağınan wstap aladı eken.

Bir tañqalarlığı, Şwğay halfe öziniñ dünieden ozatın künin aldın ala boljap, Äbuşäripke qabirin qay jerden qazatının körsetipti. Jäne bılay dep ösiet aytqan eken: «Meni kömgesin, jılqımnıñ üyirindegi ayğır bölinip kelip, qabirimniñ basında eki kün twradı. Sosın onı soyıp, etin elge taratıp beriñder. Basın özimniñ qabirimniñ janına kömiñder» – deydi. Aytqanday, halfeni kömgesin, küreñ ayğır üyirden bölinip kelip, zirat basında tapjılmastan eki kün twrıptı. Özi tapsırğanday, onı soyıp, etin el-jwrtqa «qwdayı» dep taratıp beredi.

–Babamızdıñ jılqısı ılği küreñ bolıp keledi eken. Özi ölgesin, osı jılqıdan da bereke ketken eken. Bizder keyin, 1970 jılı Äbuşärip aqsqaladıñ körsetuimen babamızdıñ basın köterip, tas qoydıq. Tağı bir tañqalarlıq şarua, qabiriniñ ayaq jağın qazıp körip edik, jılqınıñ qu bası şıqtı. Bwl sol bayağı küreñ ayğırdıñ bas bolsa kerek. Qaytadan sol jerge kömip qoydıq, – deydi Temirtay ağa.

Bayanauıl jerinde jasap ötken, Allanıñ şarapatı qonğan jandardıñ biri –osı Şwğay halfe. Kezinde bwl sekildi adamdar jaylı mälimet jinap, derek izdestirgen eşkim bolğan joq. Äytpese, Şwğay halfege baylanıstı talay-talay tañday qağarlıq oqiğalar bolğanı anıq. Onı biletin adamdar bügin aramızda joq. Sol zamannan üzik-üzik bolıp jetken şamalı äñgime osınday.

                               Saylau Baybosın,

Pavlodar oblısı Bayanauıl audanı

 

 

Sonday-aq, oqıñız

Bäymenqoja (Baymwhammed)

Bäymenqoja – 1850 jılı Jañaqorğan  audanına qarastı Aqqorğan eldi  mekeninde düniege kelgen. (qazirgi Tügisken keñşarı). …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan