باسقى بەت / عالىمنىڭ حاتى / عيبراتتى عۇمىر

عيبراتتى عۇمىر

(ماۋلەن بالاقاەۆ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتى جايىندا)

(1907-1995)

بالا ماۋلەن

سوعىستان بۇرىنعى جانە سوعىستان كەيىنگى سان قۇبىلعان اۋىر جىلداردا مەكتەپ كورگەن قازاق بالاسى تۇگەل ماۋلەن بالاقاەۆ دەگەن ەسىمدى كوڭىلىنە توقىپ، كوكەيىنە جاتتاپ وسكەن. ولاي بولاتىنى بۇل ادامنىڭ بۇكىل سانالى ءومىرى قاسيەتتى قازاق تىلىنە قىزمەت ەتۋدىڭ اسقان ۇلگىسى ىسپەتتى بولدى. ول جارىق دۇنيەدە 88 جىل ءومىر ءسۇردى. ەگەر ونىڭ تىلگە ىنتىقتىعىن مەكتەپكە بارعان كۇنىنەن ەسەپتەسەك، (شىنىندا سولاي ەسەپتەۋ كەرەك تە)  سونىڭ 80 جىلى قازاق ءتىلىنىڭ قىرى مەن سىرىنا ۇزدىكسىز ۇڭىلۋمەن وتكەن ەكەن.

دەنساۋلىقتىڭ ارقاسىندا 80, 90-دى قايىرىپ جاتقان جاندار از با، ومىردە. اڭگىمە، قۇدايدىڭ كىسى تالايىنا ولشەپ بەرگەن وسىناۋ وزگەشە سيىن كىمنىڭ قانداي جولدارعا ءتۇسىپ، قالاي وتكىزۋىندە عوي. وسى رەتتە ماكەڭ ومىرىنە سانالى كوزبەن ۇڭىلەر بولساق، نەبىر عاجايىپ ساتتەردى، شىرعالاڭى مەن سىر تولعارى كوپ كەزەڭدەردى كوز الدىمىزعا كەلتىرگەندەي بولارىڭىز حاق.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى، قازسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ماۋلەن بالاقاەۆ 1907 جىلى قاراشا ايىنىڭ 7-سىندە شىمكەنت وبلىسى تۇركىستان اۋدانىنىڭ شاعا اۋىلىندا شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى.

قاتال تاعدىر ونى ءاۋ باستان اياماي-اق قاقپاقىلداعان. 3 جاسىندا اكەدەن، 10 جاسىندا شەشەدەن ايىرعان. قازاقتىڭ ەجەلگى شاھارى تۇركىستان ماڭىنداعى شاعىن اۋىل شاعادا 1907 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ماۋلەندى بالا كەزىنەن-اق وسىنداي تاعدىر كۇتىپ تۇردى. وسى ءبىر شەرگە تولى اۋىر جىلدارىن ماكەڭ 1992 جىلى «جالىن» باسپاسىنان جارىق كورگەن «زەردە باسپالداقتارى» دەگەن ومىرباياندىق اڭگىمەلەرىندە «انام قايتىس بولعان سوڭ، بىزدەر شاعانىڭ شاقا بالاپانىنداي شيقىلداپ، كوز جاسىمىز كول بولىپ، «سورى قايناعان جەتىمدەر» اتالىپ، داليعان سۋىق ۇيدە ءبىر جاتىپ ءبىر تۇرىپ جۇرە بەردىك. قايعىلى كوڭىلسىز ءومىر ەندى باستالدى» (5 ب.) دەپ جازادى. ەل اعاسىز، تون جاعاسىز بولمايتىنى راس. ول بالالىق شاعىن اعالىعى مەن جاعالىعىن كورسەتكەن، بەسارىق ستانساسىندا تۇراتىن ناعاشىلارىنىڭ قولىندا تىنىمسىز ەڭبەكپەن وتكىزەدى. مامىت ناعاشى «… مەنى اياماي ءجۇرىپ، ەڭبەككە باۋلۋدىڭ بەكەم ءجىبى شيىرشىقتانا بەردى، شيىرشىقتانا بەردى. سول ءۇشىن قازىر ناعاشىلارىما راحمەت ايتامىن»، – دەيدى ماكەڭ. وسىلاي شيىرشىقتانا تۇسكەن ءومىر ءجىبى ونى بىرتىندەپ شيرىقتىرىپ، ءبىلىم جولىنا الىپ شىعادى. جاستايىنان قولىنا العان ءىستى اياعىنا جەتكىزبەي تىنبايتىن قاسيەت ماكەڭمەن ولە-ولگەنشە بىرگە بولعانىن ءبىز ءوز كوزىمىزبەن كورىپ، تاڭداناتىنبىز. اقتىق دەمى بىتكەنشە قولىنان قالامى تۇسپەگەن جاننىڭ بىردە بولسا بىرەگەيى وسى ماكەڭ – ماۋلەن بالاقايۇلى.

1918-20 جىلدارعى جاڭا زامان شارپۋى بەسارىققا دا جەتىپ، پاناسىز بالالار ءۇشىن ينتەرنات اشىلادى دا، ماكەڭ اۋەلدە سوعان جايعاسادى. بىراق ول كوپ ۇزاماي جابىلىپ قالادى دا، ول قايتادان ناعاشىنىڭ قولبالاسى رەتىندە سيىر باعىپ جۇرە بەرەدى. ايتسەدە قاتارىنان كوش ىلگەرى ويلايتىن اۋىل اقساقالى ساپابەكتىڭ وقۋ جونىندە ايتقانى جاس وسكىن ماۋلەننىڭ قۇلاعىنان كەتپەي، ارمان اۋلايدى تولعاندىرادى. سول ارمان اقىرى وقۋعا دەگەن ۇمتىلىس ونى 1925 جىلى شىمكەنت قالاسىنا جەتەلەيدى. مۇندا ول پەدتەحنيكۋمدا (1925-1929) وقيدى. بالا شاكىرتتىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسى وزگەشە بولاتىن. وسى ىقىلاس، ىنتاسىنا وراي ج. ايماۋىتوۆ سياقتى ۇستازدىڭ الدىن كورۋ بىردەن ونىڭ ءسوز ونەرىنە دەگەن قۇشتارلىعىن ۇدەتە تۇسەدى. وسى اسەرمەن وعان ەلىكتەپ بىرنەشە اڭگىمە دە جازادى. ۇستازدان قولداۋ تاپقان «كۇنسۇلۋ»، «كەزدەسە كەتتى»، «قاراتايدىڭ اپاسى»، ءتارىزدى بىرنەشە اڭگىمەلەرى ج. ايماۋىتوۆقا ۇناعان. ۇستاز جولداماسىمەن كەزىندە بۇلاردىڭ قايسىبىرى باسپا ءجۇزىن دە كورگەن جاريالانعان بولاتىن. ەگەر جازۋشىلىق جولدى تاڭداعان بولسا دا، ماكەڭنىڭ بەلگىلى قالامگەرلەر قاتارىنا قوسىلارى كادىك ەدى دەپ شامالايتىنىمىز وسىعان بايلانىستى.

الايدى، «جازۋشى بولسام قايتەدى» دەپ قانشاما قىزىققانمەن، ءومىر جولى ونى باسقا ارناعا، ءتىل ارناسىنا سالىپ جىبەردى. بۇعان نەگىزگى سەبەپشى بولعان قازاقتىڭ تۇڭعىش لينگۆيست پروفەسسورى ايگىلى ۇستاز قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بولاتىن.

م. بالاقاەۆ تەحنيكۋمدى بىتىرە سالىسىمەن اعارتۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى. ونى 1929 جىلى بىتىرگەن سوڭ، ءبىراز ۋاقىت اۋەلى حالىققا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا نۇسقاۋشى، كەشىكپەي اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارادى.

1929-1931 جج. ماكەڭدى جاس مامان رەتىندە قالىپتاستىرعان قيىن جىلدار. مەكتەپتەردە، شۋ اۋداندىق وقۋ بولىمىندە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، اشتىق جايلاعان ەلدىڭ سيقىن كورىپ جانى كۇيزەلەدى. قازاقتى مالىنان ايىرىپ، سانسىراتىپ تاستاعان گولوششەكين ساياساتىنىڭ زاردابىنا ىشتەي نارازىلىق ايتىپ قىنجىلادى. سودان قازاقتى قۇتقارۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ الاسۇرادى. ءبىلىم جولىن تاڭدايدى. شىمكەنت پەدتەحنيكۋمى سول كەزدە اۋليەاتا قالاسىنا كوشىرىلەدى. ماكەڭ دە وقۋىن سوندا جالعاستىرادى. وندا ۇسەنوۆ، جايىقباەۆ، بايدۋنوۆ، ايماۋىتوۆ، تاجىباەۆتار ساباق بەرگەن. سول ءبىر قاھارلى دا قانسوقتى جىلداردا قامىعا ءجۇرىپ، قايراتتانعان جاس مامان ءوز بىلگەنىن ەلگە بەرگىسى كەلەدى. ءسويتىپ وزىنشە قولقابىس ەتكىسى كەلەدى. ادام ءتۇسىنىپ بولمايتىن الاپات قىرعىننىڭ سەبەپ-سالدارىنا ءۇڭىلىپ، ءوزىنىڭ ءبىلىمى ءالى جەتكىلىكسىز ەكەنىن سەزەدى دە، 1931 جىلى شۋداعى قىزمەتىنەن ءوز وتىنىشىمەن بوسانىپ، قازپي-گە كەلىپ وقۋعا تۇسەدى. وسى ينستيتۋتتاعى ءتورت جىل ونىڭ بىلىكتى دە ءبىلىمدى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا اسەر ەتتى.

ول كەزدە ينستيتۋتتا س. سەيفۋللين، ق. جۇبانوۆ سىندى ۇستازدار ءدارىس بەرەتىن. نەگىزىنەن شاكىرتتىڭ بولاشاعىن ايقىنداپ الۋ كوپ جاعدايدا ۇستازعا بايلانىستى بولادى ەمەس پە؟ باسقانى قايدام، ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ماكەڭنىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمى ماماندىعىن تاڭداۋى ق. جۇبانوۆقا تىكەلەي بايلانىستى بولعان. كەزىندە ودان ءدارىس العان شاكىرتتەرى مەن زامانداستارىنىڭ دا ايتۋى بويىنشا، قۇدەكەڭنىڭ ونەگەسى وزگەشە بولعانعا ۇقسايدى. اسىرەسە، ونىڭ بىلىمگە سۋساعان جاستاردىڭ تىلگە بەيىمدىلەرى مەن زەيىندىلەرىن تاني بىلەتىن كورەگەندىگى كىم-كىمدى دە تاڭقالدىرماي قويماعان. باسقانى قويا تۇرىپ، ماكەڭنىڭ بولاشاعى ۇلكەن عالىم، زەرەك ءتىلشى بولعانىن تاپ باسىپ تانۋى عاجاپ ەمەس پە؟! ءسويتىپ ول ۇستازدىڭ ءوزىن جاقسى كورە وتىرىپ، پانىنە قۇشتارلىعى ارتادى. وعان دالەل رەتىندە بەلگىلى ءتىل مامانى ءادىل ەرمەكوۆتىڭ مىنا ءبىر جازىپ قالدىرعان ەستەلىگىنەن ءبىر ۇزىكتى ەسكە العان ءجون سياقتى.

«ءالى ەسىمدە، 1935 جىلدىڭ كوكتەمىندە لەنينگرادتان دەمالىسقا كەلگەنىمدە ماۋلەن «قازاق تىلىندەگى كومەكشى سوزدەر» دەگەن تاقىرىپتا الماتىداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا بايانداما جاسادى. وسى باس قوسۋدى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ باسقاردى. بايانداما جونىندە ستۋدەنتتەر پىكىرىن تىڭداپ بولعان سوڭ، قۇدايبەرگەن اعا قورىتىندى جاساپ، جاس عالىمنىڭ تىرناقالدى زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەلى ەكەنىن، ماۋلەندى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كورنەكتى عالىمى بولادى دەگەن ءۇمىتى زور ەكەنىن ايتقان ەدى. اقىرى سولاي بولدى دا».

ۇستاز بەن شاكىرت اراسىندا وسىلايشا وزگەشە ءبىر سىيلاستىق پەن سەنىم پايدا بولدى. ءا دەگەننەن ورناعان وسى سىيلاستىق ماڭگىلىككە قالعانداي. ماكەڭنەن ءۇمىتىنىڭ زورلىعى سونشاما، ق. جۇبانوۆ ونى ينستيتۋت بىتىرىسىمەن، لەنينگرادقا اسپيرانتۋراعا (1934-37) جىبەرەدى.

ول 1931-1935 جىلدارى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقيدى. عىلىمعا بەيىم قابىلەتىمەن ستۋدەنت كەزىنەن-اق كوزگە تۇسەدى، ينستيتۋت بىتىرگەن سوڭ جولدامامەن سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنە اسپيرانتۋراعا اتتاندى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وتكىزگەن جىلدارى ونىڭ بىلايعى شىعارماشىلىق جولىن ايقىنداپ بەردى. مۇندا ي.ي.مەششانينوۆ، س.ە.مالوۆ، ا.ك.بوروۆكوۆ، ا.ن.سامويلوۆيچ، ل.ۆ.ششەربا سىندى عۇلامالاردان ءدارىس تىڭدايدى، وزىق مەكتەپ ۇلگىسىن كورەدى، تياناقتى تەرەڭ ءبىلىم الادى. وقي ءجۇرىپ، رەداكتور مەن اۋدارماشى دايىندايتىن كۋرستا قازاق تىلىنەن ساباق بەرەدى. ءسويتىپ، وتىزدان ەندى عانا اسقان جاس جىگىت الەمدە باي داستۇرمەن ايگىلى لەنينگراد سىندى ءىرى مادەنيەت وشاعىندا تەرەڭ ءبىلىم الىپ، بىلايعى ۇزاق عىلىم جولىندا، ۇستازدىق ەڭبەكتە قۇنارلى باستاۋ، جەتەك بولار مول تاجىريبە جيناپ ەلگە ورالادى.

الماتىدا ءتۇرلى جوعارى وقۋ ورىندارى جۇيەسىندە، زەرتتەۋ مەكەمەلەرىندە ۇزدىكسىز قىزمەت ەتەدى: اۋەلى جۋرناليستەر دايىندايتىن كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتتە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، كەشىكپەي جاڭادان قۇرىلعان شەت ەل تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ تۇڭعىش رەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالادى.

وسىنشاما مول ءبىلىم جيناقتاعان جاس ماماننىڭ ەندىگى ەڭبەك جولى ءالى ايقارا اشىق ەمەس-ءتىن. وعان وتە قيىن دا كۇردەلى كەزەڭدە قىزمەتكە كىرىسۋگە تۋرا كەلدى. قولىنان ءىس كەلەتىن ەلدىڭ ارداقتى ازاماتتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى «حالىق جاۋى» اتانىپ، سىبىرگە ايدالىپ، اسىلىپ، اتىلىپ جاتتى. ءومىردى كۇدىك پەن كۇڭگىرت ويلار جايلادى. اينالاڭنىڭ بارىنە سەنىمسىزدىكپەن قارايتىن قارالى كۇندەر جەتىپ، ەستيار ازاماتتىڭ ەڭسەسىن كوتەرتپەي جاتقان 1937 جىلى ارىڭ مەن جانىڭدى ساقتاپ، ەلىنە سەپتىگى تيەر ەڭبەك جاساۋ ءتىپتى دە قيىن بولاتىن. اناۋ دا جاۋ، مىناۋ دا جاۋ دەپ ءبىرىن ءبىرى جارىسا كورسەتىپ جاتقان سۇرقيا زاماندا م. بالاقايۇلىنىڭ موينىنا ۇلكەن جۇك ارتىلدى. 1937 جىل قورعالاتىن كانديداتتىق جۇمىستىڭ 1941 جىلعا دەيىن سوزىلۋىندا وسىنداي وزىندىك سىر بار بولاتىن.

«بايتال تۇگىل باس قايعى» بوپ تۇرعان زاماندا جەكە باستىڭ مۇددەسى جايىنا قالدى دا، ەل مۇقتاجىن وتەۋدىڭ سان-ساپالاق تاپسىرمالارىنا ماكەڭ بەلشەسىنەن باتادى. جاپپاي رەپرەسسيادان سىپىرىلىپ كەتكەن اتاقتى مامانداردىڭ ورنىن جوقتاتپاي وقۋلىقتار جازۋ، ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقۋعا تۋرا كەلگەندىكتەن، قورعاۋ ماسەلەسى كەيىنگە قالعان بولاتىن. الايدا 37-ءنىڭ الەگى ونى دا امان قالدىرمادى. پارتيا قاتارىنان شىعارىلىپ، «قۇدايبەرگەننىڭ قۇيىرشىعى»، «جاپاننىڭ شپيونى» دەگەن ايدار تاعىلىپ، گازەتتەردە بۇرقىراتىپ سىناپ جازىپ جاتقانمەن، تۋمىسىنان ادالدىق پەن ەڭبەك جولىن تاڭداعان ماكەڭنىڭ يتجەككەنگە ايدالماي امان قالعانى قازاق ءتىل ءبىلىمى ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولدى.

سارا ماۋلەن

م. بالاقاەۆتىڭ ءومىردىڭ قاي ساتىندەگى قالپىن الساڭىز دا ءبىر ورنىقتىلىقتى، پرينتسيپشىلدىكتى، ادىلەتتىلىك پەن ادامگەرشىلىكتى بايقاپ وتىراسىز. ونىڭ ۇستازدىق ونەگەسى مەن عۇلاماعا ءتان پاراساتتىلىعى وزگەشە ءبىر داستانعا ىلايىق. اسىرەسە ول كىسىنىڭ ەڭبەكقورلىعى ۇستازدىق ونەر مەن زەرتتەۋشىلىك قابىلەتىنەن ايقىن تانىلادى.

1917 جىل مەن 1932 جىلعى اشارشىلىقتى، 1937 جىلعى اپات پەن 1941-1945جج. جويقىن سوعىستى، 1951 جىلعى دۇربەلەڭدى باستان كەشىرگەن، سولاردان ازاماتتىق ارىنىڭ تازالىعىمەن امان وتكەن عۇلامانىڭ قالدىرعان مول مۇراسى قازاق حالقىنىڭ، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ، قازاق لينگۆيستيكاسىنىڭ يگىلىگى بولىپ ەسەپتەلەدى.

ونىڭ قاي ەڭبەگى دە ۇنەمى ءزارۋ ماسەلەنى قامتىپ وتىرعان. ول 1941 جىلى «قازاق تىلىندەگى كومەكشى سوزدەر» دەگەن تاقىرىپتا جازىلعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ويداعىداي قورعاپ شىعادى. قاھارلى 1942-1943 جىلدارى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسادى. ستالينگراد تۇبىندەگى شايقاستا اۋىر جارالانىپ، الماتىعا قايتىپ كەلەدى. كەلىسىمەن بۇرىنعى عىلىمي-ۇستازدىق قىزمەتىن ءارى قاراي جالعاستىرادى.

1942 جىلدان بىلاي قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى، ال 1945 جىلدان باستاپ ونىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. وسى جىلدارى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل، ادەبيەت (قازىرگى ءتىل ءبىلىمى) ينستيتۋتىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن قوسا جۇرگىزەدى. ول مۇندا كوپ جىلدار بويى گرامماتيكا، ءتىل مادەنيەت بولىمدەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن قوسا اتقارادى.

م.ب.بالاقاەۆ 1950 جىلى قازاق تىلىندەگى جاي سويلەم ماسەلەلەرى بويىنشا ماسكەۋدە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. كەيىن بۇل ەڭبەگى جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. ول – بۇل سالاداعى تۇڭعىش مونوگرافيالىق زەرتتەۋ. 1958 جىلى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى بولىپ سايلانادى.

1967 جىلى «قازاق سسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» بەلگىسى، 1968 جىلى «قازاق سسر ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى» اتاعى، 1986 جىلى «قازاق ادەبي ءتىلى مەن ونىڭ نورمالارى» (الماتى، 1984) اتتى مونوگرافياسى ءۇشىن قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ش.ش.ۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىعى بەرىلدى.

عالىمنىڭ شىعارماشىلىق قارىمى جالپى جانجاقتى ءارى سان سالالى. ول گرامماتيكا، ورفوگرافيا، تەرمينولوگيا، ءتىل مادەنيەتى، ستيليستيكا، كوركەم ادەبيەت ءتىلى، ادەبي ءتىل پروبلەمالارى جونىندەگى جيىرماعا جۋىق كىتاپ، ەكى جۇزدەي عىلىمي ەڭبەك جاريالادى. بۇل سالالارعا بارعان ادام ونىڭ ەڭبەكتەرىن اتتاپ وتە المايدى. اسىرەسە، قازاق ءتىلىنىڭ تۇڭعىش عىلىمي گرامماتيكاسى بولىپ ەسەپتەلەتىن «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ» (1954) جازىلىپ، جارىق كورۋىندە م. بالاقاەۆتىڭ ۇلەسى مول. م.ب.بالاقاەۆتىڭ بۇل ورايدا باسا ايتىلۋعا ءتيىستى ەڭ شوقتىقتى ۇلكەن ەڭبەگى – جاي سويلەم سينتاكسيسى، ءسوز تىركەسى، ءتىل مادەنيەتى پروبلەمالارىن بۇكىل تۋركولوگيا كولەمىندە العاش زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ءبىرى، اسىرەسە، ونىڭ گرامماتيكالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ورنى بولەك. ولار نەگىزىنەن سينتاكسيس پروبلەمالارىنا ارنالعان. بالاقاەۆ بۇل سالادا «جاي سويلەم تيپتەرى»، «قازىرگى قازاق ءتىلى. سينتاكسيس» ءتارىزدى بىرنەشە ىرگەلى مورفولوگيالىق جۇمىستار جاريالادى. بۇل زەرتتەۋلەرىندە تەك قازاق ءتىل بىلىمىنە ەمەس، بۇكىل تۇركولوگيا ءۇشىن ءمانى بار بىرقاتار تەوريالىق تىڭ شەشىمدى تۇجىرىمدار جاسايدى.

«جاي سويلەم سينتاكسيسى» مەن «قازاق تىلىندەگى ءسوز تىركەستەرىنىڭ تۇرلەرى» (1957) دەگەن ەڭبەكتەرى وتاندىق جانە الەمدىك دەڭگەيدە جوعارى باعالانعان. بۇل كىتاپقا بەلگىلى فرانتسۋز تۇركىتانۋشىسى بازەن پىكىر جازدى دا، بۇل پىكىر پاريج لينگۆيستيكالىق قوعامىنىڭ بيۋللەتەنىندە باسىلىپ شىقتى. بۇل قادىرلى ۇستاز ەڭبەكتەرىنىڭ عىلىمي تەوريالىق ورەسىنىڭ قانشالىقتى جوعارى ەكەنىن تانىتسا كەرەك.

وسى كەيىنگى اتالعان ەڭبەگىندە ول ءوزىنىڭ ۇستازى ن. ك. دميتريەۆ جانە ن. ا. باسكاكوۆتارمەن پىكىر تالاسىنا بارىپ، وي جارىستىرادى. بۇل دا كوپ زەرتتەۋشى بويىنان كورىنە بەرمەيتىن باتىلدىق بولاتىن. ولار ماكەڭ دالەلدەرىنە قۇلاق ءتۇردى. ول قازاق ءتىلى سينتاكسيسىن، ونىڭ ىشىندە، ءسوز تىركەسىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن زەرتتەپ، ونى ءوز الدىنا بولەك قاراستىرۋدى تىلەيتىن ءتىل سالاسى ەكەنىن دالەلدەپ، تەوريالىق تۇجىرىمداما جاسايدى.

كسرو عا-نىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى، پعا-سىنىڭ تولىق مۇشەسى، پروفەسسور ن.ك.دميتريەۆ م.ب.بالاقاەۆتىڭ «قازاق تىلىندەگى جاي سويلەمدەر تۇرلەرى» اتتى ەڭبەگىنە جازعان رەتسەنزياسىندا وعان جوعارى باعا بەرىلەدى: «م.ب.بالاقاەۆ بارلىق ءپرينتسيپتى ماسەلەلەر جونىندەگى ءوز ويىن بەدەلدى ادامداردىڭ جەكەلەگەن پىكىرلەرىمەن ءتىپتى سايكەسپەسە دە، باتىل اشىق ايتادى. سونداي-اق م.ب.بالاقاەۆتىڭ جۇمىسىندا تەك قانا قازاق ءتىلى ەمەس، تۇركى توبىنا جاتاتىن كوپتەگەن تىلدەر ءۇشىن دە پايدالى بىرقاتار عىلىمي جاڭالىقتار بار».

م. بالاقاەۆ ادەبي ءتىل پروبلەماسىن ۇنەمى قاداعالاۋمەن بولدى. ونىڭ ناتيجەسى 1984 جىلى «قازاق ادەبي ءتىلى جانە ونىڭ نورمالارى» دەگەن اتپەن كىتاپ بولىپ جۇرتشىلىق قولىنا ءتيدى. مۇندا ول بۇرىن-سوڭدى ايتىلىپ، جازىلىپ جۇرگەن پىكىرلەردى ساراپقا سالىپ، مادەنيەتتى عىلىمي پىكىرتالاستىڭ ۇلگىسىن كورسەتەدى. ادەبي ءتىل دەگەنىمىزگە ناقتى انىقتاما بەرۋگە تىرىستى. ونىڭ شەگى مەن شەڭبەرىن كورسەتتى. سونىمەن بىرگە قازاق تىلىندە نورما ماسەلەسىنىڭ قالىپتاسۋ جايىن قاراستىرىپ، وزىندىك ۇستانىمىن بەردى. قىسقاسى، بۇل كىتاپ، ءالى كۇنگە ەشبىر زەرتتەۋشىنى بەيجاي قالدىرماي، پىكىر تالاسىنا جەتەكتەپ كەلەدى.

1987 جىلى جارىق كورگەن «قازاق ادەبي ءتىلى» اتتى كولەمى 20 ب.ت. اساتىن ەڭبەگى وسىنداي تۇشىمدى ويلار مەن تولعانىستار ناتيجەسىن تانىتاتىن وتە قۇندى دۇنيە بولدى.

جوعارىدا ات ءۇستى ايتىلعان جازۋ مەن ەملە ماسەلەسى دە ماكەڭ نازارىنان تىس قالماعان وزەكتى سالالار بولاتىن. ونىڭ 1948 ج. «ورفوگرافيالىق سوزدىگى»، 1952 جىلى جارىق كورگەن «قازاق ورفوگرافياسى مەن گرافيكاسى ماسەلەلەرى» دەگەن ەڭبەكتەرى وسى سالا بويىنشا وربىتىلگەن وي-پىكىرلەرگە مۇرىندىق بولعانى ءمالىم. بۇل ەڭبەكتەر كەزىندە قازاق تىلىندە ساۋاتتى جازۋ امالدارىن كورسەتكەن مۇقتاجدىعىمىزدى وتەگەن دۇنيەلەر ەدى.

ول قازاق لينگۆيستيكاسىنىڭ وسى سالالارىندا ءوزىنىڭ عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىردى. «قازاق تىلىندەگى ءسوز تىركەسىنىڭ نەگىزگى تيپتەرى» اتتى مونوگرافياسى – ونىڭ وسى پروبلەمامەن بايلانىستى كوپ جىلعى عىلىمي ىزدەنۋلەرىنىڭ ناتيجەسى. بۇل تاقىرىپتا عالىمنىڭ كوپتەگەن شاكىرتتەرى دە ويداعىداي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ءسوز تىركەسىنىڭ ءتۇرلى تەوريالىق ماسەلەلەرىنە ارنالعان وننان استام مونوگرافيا جازىلدى. م.ب.بالاقاەۆ قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ وسى اتالمىش سالاسىنداعى لايىقتى ورنى بار باس تۇلعا سانالادى.

ەگەر پروفەسسور م.ب.بالاقاەۆ مەكتەبى تۋرالى ايتار بولساق، ءبىرىنشى كەزەكتە ول ءسوز تىركەسى پروبلەمالارىنا ارنالعان زەرتتەۋلەرىنەن ايقىن كورىنەدى. وسى ماسەلە توڭىرەگىندەگى كوپ جىلعى عىلىمي ىزدەنىس ناتيجەسى رەتىندە، اسىرەسە ونىڭ «قازاق تىلىندەگى ءسوز تىركەستەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى» اتتى كىتابىن اتاۋعا بولادى.

پروفەسسورلار ن.ك.دميتريەۆ پەن ا.ن.باسكاكوۆ پىكىرلەرىنە قارسى ءوز دالەلدەرىن كەلتىرە وتىرىپ، م.ب.بالاقاەۆ سويلەمدەردى ءسوز تىركەستەرىنەن اجىراتۋدىڭ وزىندىك باسقاشا تۇردەگى كريتەريلەرىن انىقتايدى.

بۇرىن بىزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىقتاردا «جاي سويلەم سينتاكسيسى» دەيتىن ەكى ءبولىم بولسا، قازىر وقۋلىقتاردا جوعارىدا كورسەتىلگەن ەكى بولىمنەن باسقا جاڭا «ءسوز تىركەسى» ءبولىمىن كورەمىز. مىنە، بۇل دا پروفەسسور م.ب.بالاقاەۆتىڭ وزىندىك ۇلكەن جاڭالىعى رەتىندە باعالانۋعا ءتيىس.

كورنەكتى وتاندىق تۇركىتانۋشىلاردىڭ ءبىرى ا.ك.بوروۆكوۆ كەزىندە م.ب.بالاقاەۆتىڭ ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالاي كەلىپ، بىلاي دەپ جازعان بولاتىن: «سينتاكسيس تەورياسى، ءسوز تىركەسىنىڭ تۇرلەرى جونىندەگى العاشقى زەرتتەۋلەردە (ە.ي.ۋبرياتوۆا، م.ب.بالاقاەۆ) وتە قىزعىلىقتى جانە بولاشاقتا شەشىلۋى ءتيىس اياسى كەڭ سوڭى ماسەلەلەر بايقالادى» (بوروۆكوۆ ا.ك. يزۋچەنيە تيۋركسكيح يازىكوۆ ۆ سسر. ۆيا.1961.№5. س.15.).

م. بالاقاەۆتىڭ رەداكتسياسىمەن باسىلىپ شىققان 30-دان استام مونوگرافيالىق، ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن قورعالعان 44 ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستى ەسەپكە الساق، سونداي-اق ءتۇرلى عىلىمي كەڭەستەرمەن رەسپۋبليكالىق، حالىقارالىق كونفەرەنتسيا، جيىنداردا جاسالعان باياندامالار مەن حابارلامالار ونىڭ عىلىمي ومىردەگى ورنى بولەك وزگەشە تۇلعاسىن ايگىلەي تۇسەدى. باسقانى بىلاي قويعاندا 1938 جىلدان بەرگى كوبى قايتالاپ باسىلعان 1, 2, 3, جانە 9 كلاستار  ۇشىن جازىلعان وقۋلىقتارىنىڭ وزىمەن دە ماكەڭ تاريح جادىندا قالار ەدى. بۇلار مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ساۋاتىن جەتىلدىرگەن قۇندى وقۋلىقتار.

ول اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باسۋ ارقاسىندا تالاي دارەجەلى قىزمەت اتقارىپ اتاق، ابىرويعا يە بولعان ادام. شەت تىلدەر ينستيتۋتىنىڭ تۇڭعىش رەكتورى، قازمۋ-ءدىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى، پروفەسسور ت.ت. ماكەڭنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن اقىل-پاراساتىن، بيىك مادەنيەتىنىڭ وزدەرى ىزدەپ تاپقان ورىندى دارەجەلەر. قانداي ماداق ءسوز ەستىسە دە سۇلۋ دا سىپايى قالپىنان وزگەرمەيتىن، بولماشىعا اسىپ-تاسىپ، كۇيىپ-پىسپەيتىن ءاربىر ورتانى ادەمى قالجىڭ ارالاستىرا جادىراتىپ وتىراتىن تاماشا ۇستاز ءومىرى مەن شىعارماشىلىق ونەرىنىڭ ءبىز قادىر تۇتقان كەيبىر تۇستارى مىنە وسىنداي. ءتايىرى ءومىرى ونەگەدەن تۇراتىن عۇلاما جايلى ءسوز ءبىر اڭگىمەمەن بىتەر دەيسىز بە؟ ءبىزدىڭ عالىم بولىپ قالىپتاسۋىمىزعا اسەرى مول بولعان ۇستاز ارۋاعىنا باس ءيىپ، تاعزىم ەتۋ ءراسىمى جالعاسا بەرمەك…

دارا ماۋلەن

ۇستاز تۋرالى ءسوز ايتۋدىڭ ءتىپتى ول جايىندا ويلانىپ، قولىما قالام ۇستاعان سايىن قينالاتىنىم راس. ءوزىڭنىڭ ءارى ادام، ءارى عالىم بولىپ قالىپتاسۋىڭا ولشەۋسىز زور ىقپال ەتكەن ۇستاز ەڭبەگىن قالاي باعالاي الماقپىن. ادامنىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە پەندەشىلىك پە، الدە الاڭسىزدىق پا، ايتەۋىر كوپ نارسەگە كوڭىل اۋدارا بەرمەيسىڭ. جالعان دۇنيەنىڭ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى بولعاندا كىلت ۇزىلەرىن دە ويلاپ جاتپايسىڭ. ءسويتىپ ءجۇرىپ قاسىڭدا كۇندە بىرگە بولىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامنىڭ ءبىر باسىندا كىسى قىزىعار قانشاما قاسيەت بار ەكەنىن سەزسەڭ دە سەزبەگەندەي، كورسەڭ دە كورمەگەندەي بولىپ جۇرە بەرەتىنى وكىنىشتى-اق! ەندى مىنە، قادىرمەندى ۇستازىم ماۋلەن بالاقاەۆتىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنە ساپار شەگىپ، تىرىلەردەن الىستاعان سايىن، كەزىندە ەسكەرمەگەن ەستەلىكتى ەسكە تۇسىرە الماي سارساڭ بولىپ وتىرعانىم مىناۋ. الايدا، ماكەڭ سياقتى جانداردىڭ ءومىرى اشا بىلسەڭ وزدەرى سويلەي جونەلەتىن شەجىرە كىتاپ ىسپەتتى. ولار قالدىرعان، ەرەن ەڭبەگىمەن ايتادى ەكەن، ەشكىمگە ۇقسامايتىن سىرباز مىنەزىمەن ايتادى ەكەن، شاكىرت پەن عىلىم الدىنداعى قادىر-قاسيەتىمەن سويلەيدى ەكەن. ماۋەسى ءپىسىپ مايىسقان جەمىس اعاشى ءتارىزدى باسى ەڭكەك تارتقان كىشىپەيىلدىلىگىمەن دە ايتادى، قانشا ۇڭىلسەڭ سارقىلمايتىن بىلىك-ساناسىمەن ايتادى، داڭق-دارەجەلەردىڭ قانداي ءبىر تۇرىنەن دە بيىك ادامگەرشىلىك پاراساتىمەن ايتادى ەكەن.

بۇگىنگى اڭگىمەگە قۋات بەرگەن، دەلبە قاقتىرعان اياۋلى ۇستازىم، اسىل ازامات، اسقان ءبىلىمدار م. بالاقاەۆتىڭ بارىنشا ماعىنالى دا مازمۇندى، كەلىستى دە جەمىستى وتكەن ونەگەلى ءومىرى، ءورىستى تۆورچەستۆوسى، شىعارماشىل شىنشىلدىعى.

باردىڭ باعاسىن ءبىلىپ، جوقتىڭ ءجونىن ىزدەۋ سانالىلىقتىڭ بەلگىسى عوي. بىراق سول سانالى ءومىردىڭ سان تاراۋلى جولىندا تالماي ەڭبەك ەتىپ، ەلىنىڭ بىلىك-ءبىلىمىنىڭ وسە تۇسكەنىن تانىتارلىق مول ءىس تىندىرار قابىلەت ەكىنىڭ بىرىندە بولا بەرمەسە كەرەك. جاڭا مەن ەسكىنىڭ جانتالاسا جاعالاسىپ جاتقان الاساپىران زامانعا بوزبالالىعى تاپ بولعان ماكەڭ سياقتى ادامنىڭ سول ءبىر كەزەڭدە بولاشاعىن ايگىلەپ الۋىنىڭ ءوزى ءبىر ەرلىك ەدى. بۇل ءبىر جاعىنان تاعدىر ءىسى بولسا، ەكىنشى جاعىنان ەڭبەكتىڭ جەمىسى، ۇشىنشىدەن، ول تاربيە العان ورتاسى مەن مەكتەپ تاعلىمى بولاتىن.

سونىمەن، جاسى 110 جىلعا تاياپ كەلە جاتقان ايگىلى پەداگوگ، ءماشھۇر عۇلاما قازاق رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى، رەسپۋبليكا عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، اتاقتى پروفەسسور-ۇستاز ماۋلەن بالاقايۇلى بالاقاەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قايتالاپ وي جۇگىرتىپ، ونىڭ سىپايى دا سىنىق، مادەنيەت توگىلىپ تۇراتىن جارقىن بەينەسىن ەسكە الا ءجۇرۋ تىرىلەردىڭ پارىزى سانالماق. بۇل ەگدە تارتقان ءوزىمىز دە، انا ءتىلىمىزدىڭ بولاشاق تىرەگىنە اينالار جاستارىمىزدىڭ دا ۇستاز الدىنداعى مىندەت-پارىزىمىزدى وسىلايشا دا وتەۋدىڭ ءبىر جولى بولماق.

اڭعارا قاراعان جانعا ماكەڭ تۇرعىلاستارى ومىرىندە ءوزارا ۇقساستىقتارمەن قاتار، ارقايسىسىنىڭ ءوزدى وزىنە ءتان ىزدەنىمپازدىق، ەڭبەكسۇيگىشتىك، العىرلىق سيپاتى دا تانىلادى. م. بالاقاەۆ ومىرىنەن دە، ءبىز وسىنداي ءبىر وزىندىك جول مەن دارا تاعلىم ءىزىن بايقايمىز.

ەڭ الدىمەن، كوزگە تۇسەتىن نارسە ونىڭ بالا كەزدەن شىڭدالعان ەڭبەكقورلىعى. ونىڭ وتكەن ءومىر جولىن، سول جولدا جاساعان قىرۋار مول جۇمىستارىن سارالاعاندا مىناداي تاعلىم الارلىق جايدى اڭعاراسىز. تاۋقىمەت پەن تاقسىرەتى قاتار ءجۇرىپ وتىرعان ماكەڭنىڭ سانالى ءومىرىنىڭ ءار ءبىر ءساتى ماعىناعا، مانگە جانە مۇڭعا تولى بولعان.

ول 3 جاسىندا اكەدەن، 10 جاسىندا شەشەدەن قالىپ، بالالار ءۇيىنىڭ قامقورلىعىندا بولعانىن عىلىمعا جاڭا كەلگەن جاستار بىلە بەرمەيدى، ال ەرەسەكتەردىڭ قايسىبىرىنىڭ ەسكەرە بەرمەيتىنى دە انىق. ايتىلسا، تاربيەلىك ءمانى بار دەگەن نيەتپەن ايتىلاتىن قايسىبىر مالىمەتتەر مىنالار. ماكەڭنىڭ عالىم، ۇستاز، قايراتكەر ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا زور اسەرى بولعان ءۇش ءتۇرلى وقۋ ورنى بولدى. ولار: شىمكەنت پەد. تەحنيكۋمى (1925-1929), قازپي (1931-1933) جانە لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسى (1934-1937). جانە ول ەكى ۇستازدىق ۇلگىنى كوردى. ونىڭ ءبىرى – س. جۇبانوۆ بولسا، ەكىنشىسى – س. ە. مالوۆ، ن.ك. دميتريەۆ ءتارىزدى اسقان ءبىلىمدارلار ەدى. ۇشىنشىدەن، ول ت. تاجىباەۆ، و. اعىباەۆ، ش. نۇرماعامبەتوۆ، م. قاراتاەۆ، ح. ەسەنجانوۆ، ب. شالاباەۆ ءتارىزدى تالانتتى جاستارمەن بىرگە وقىدى، دوستاسا ءبىلدى، عىلىم، ءبىلىم شىڭىنا جارىسا ۇمتىلىپ، قاتارلاسا ورلەدى. سونىمەن بىرگە تاعدىر سىيلاعان ءومىر جولىندا قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ اۋىر جۇگىن قاتار كوتەرىسكەن س.امانجولوۆ، ءى.كەڭەسباەۆ، ع.مۇساباەۆ، ا.ىسقاقوۆ ءتارىزدى عالىمداردىڭ ءبىر بىرىنە دەگەن ىقپال، ىقىلاسى بولەك بولدى. وسىنىڭ ءبارى جيناقتالا كەلە بىلىمگە سۋساعان زەيىندى جاستىڭ زەردەسىن ەرتە اشتى.

ول، وسىلايشا بىلىمگە تەرەڭدەگەن سايىن ءتىل مەن ادەبيەتكە دەگەن ىقىلاسى ارتا تۇسەدى. جاسىنان ولەڭ شىعارىپ، ءان ايتۋعا بەيىم بالانىڭ باعىتىن ۇستازدار ءاۋ باستان-اق دۇرىس باعدارلايدى. ول اسپيرانتۋرادا جۇرگەن كەزىنىڭ وزىندە-اق، قازاق ءتىل ءبىلىمى ماكەڭنىڭ ومىرلىك كاسىبىنە اينالىپ، ماڭگىلىك نەسىبەسىن وسى سالادان جينايدى.

سودان بەرگى جەردەگى ومىردە ماكەڭ كانديدات، دوكتور، پروفەسسور، اكادەميا مۇشەسى دەگەن اتاقتارعا يە بولادى. وسىنىڭ بارىندە قانشاما تەر توگىلگەنىن ارينە ەسەپتەپ شىعارۋ وڭايعا سوقپايدى. تىنىمسىز ەڭبەك، تىندىرىمدى ءىس اقىرى ونى ۇلاعاتتى ۇستاز، ءىرى عالىم، ءتىل تاعدىرىنا ساۋاتتى ارالاسار ايتۋلى ازامات دارەجەسىنە كوتەردى. وتكەن جىلدار وسىنى ايتادى، جىلدار قويناۋىندا تۇنعان سىرلار وسىنى شەرتەدى. م. بالاقايۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق جولىن ءبىز وسى جۇيەمەن دە سارالاعاندى ءجون كوردىك.

  1. ءسويتىپ، ول، ەڭ الدىمەن، ۇستاز. اسپيرانت كەزىنەن باستالعان ونىڭ ۇستازدىق ونەرىن بىزدىڭشە ءۇش ءتۇرلى ىڭعايدا ءسوز ەتكەن دۇرىس سياقتى. بىرىنشىدەن، م. بالاقاەۆ 30 جىل بويى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزبەي ساباق بەرە ءجۇرىپ 5000-نان استام وقىتۋشىلار مەن مۇعالىمدەردى تاربيەلەگەن ەكەن. ولاردىڭ كوبى بۇل كۇندە ءوز تۇلەكتەرىن ۇستازدىق دارەجەگە جەتكىزىپ جۇرگەن ۇستازدار. سول ۇستازدىق ونەر بۇل كۇندە ونىڭ نەمەرە، شوبەرەلەرىنە ۇلاسىپ جاتىر; ەكىنشىدەن، ول ۋنيۆەرسيتەت پەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى عا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا كوپ جىلدار بويى قاتار قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ، جوعارىدا ايتقانىمىزداي الدەنەشە عىلىم كادرلارىن دايىندادى. وسى قىزعىلىقتى بولاشاقتا شەشىمىن تابۋعا ءتيىس ماسەلەلەردى م.ب.بالاقاەۆتىڭ 40-تان استام عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارى تابىستى تۇردە جەتە زەرتتەۋدە. وسى تۇرعىدان ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءسوز تىركەسىنىڭ قانداي دا ءبىر ماسەلەلەرى بويىنشا 10 مونوگرافيا جازىلعاندىعىن ايتقان جەتكىلىكتى. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ وسى سالاسىندا م.ب.بالاقاەۆقا باستى ءرول ءتان ەكەندىگى كۇمان تۋدىرمايدى.

سونداي-اق كوپ جىلدان بەرى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «ءتىل مادەنيەتى» مەن «قازاق ءتىلىنىڭ ستيليستيكاسىنان» ارنايى كۋرس وقىلۋىنا، قالىپتاسۋىنا جانە ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا «ءتىل مادەنيەتى» ءپانىنىڭ اشىلۋىنا، ونىڭ اياقتانىپ، تىك تۇرىپ كەتۋىنە مۇرىندىق بولعان دا – م.ب.بالاقاەۆ. «ءتىل مادەنيەتى ماسەلەلەرى»، «سويلەۋ مادەنيەتى» اتتى ەڭبەكتەردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىنىڭ جارىق كورۋى  تەك قازاق ءتىل بىلىمىندە ەمەس، بۇكىل تۇركولوگيا كولەمىندە ايتۋلى ءبىر وقيعا بولدى.

جالپى قازاق ادەبي ءتىلى تاريحى، قازاق ءتىلى ستيليستيكاسى، ءتىل مادەنيەتى پاندەرىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارعا، اسپيرانتتارعا ارنالعان العاشقى ارنايى وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋلىقتارىن ءوزى باستاپ، شاكىرتتەرىمەن بىرگە جازىسقان دا، ولاردىڭ قازاق لينگۆيستيكاسىندا دەربەس ءبىلىم سالالارى رەتىندە قالىپتاسۋىنا تۇڭعىش مۇرىندىق بولعان دا م.ب.بالاقاەۆ.

ۇشىنشىدەن، ونىڭ اسقان تاربيەشى ەكەنى ءوز الدىنا بولەك ءبىر حيكايا. ول مەيلى مۇعالىم، مەيلى عالىم بولسىن قاي-قايسىنان دا، ەڭ الدىمەن، ادامگەرشىلىك رۋحىن جەتكىزىپ، ادالدىق پەن ادىلەت جولىن تانىتىپ، مادەنيەت پەن ادەپ ءدانىن سەۋىپ وتىرعان. ماكەڭ الدىنان ءدارىس العان ادامنىڭ مۇنى سەزبەي وتكەنى جوق. شاكىرتتەرىنىڭ ادال بولاتىنى ۇستازدىڭ وسىنداي ادالدىققا نەگىزدەلگەن تۇراقتى مىنەزى مەن تياناقتى ىسىنە بايلانىستى بولسا كەرەك.

ول ايتاتىنىن ءازىل-قالجىڭ ارالاستىرا، كۇلىپ وتىرىپ-اق استارلاپ جەتكىزۋگە شەبەر ەدى. ءدارىس وقىعاندا دا ءپاننىڭ ستۋدەنتتەردى جالىقتىرار بولىكتەرىن قاراپايىم قازاق سوزىمەن ءتۇسىندىرۋى كوپكە دەيىن ەستە ساقتالاتىن. مۇنىڭ ءبارى ۇستاز ماكەڭ باسىنداعى ءبىز تانىعان قاسيەتتەر، كوپ ادامنىڭ ەنشىسىنە تيە بەرمەيتىن قاسيەتتەر. اسىرەسە، جاستار جادىندا بولاتىن ەرەكشەلىكتەر.

  1. ماۋلەن بالاقايۇلى بالاقاەۆ – ۇلكەن عالىم. ول العاشقى ىزدەنىستەرىنەن-اق، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قابىلەتى زور تالانتتى جاس ەكەنىن بىردەن تانىتادى.

وسىلايشا باستالعان عالىم ساپارى، ونى مىناداي جولداردان وتكىزدى. ول 1940 جىلى «قازاق تىلىندەگى كومەكشى سوزدەر» اتتى تاقىرىپ بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا، ال 1950 جىلى – «جاي سويلەم سينتاكسيسى» تۋرالى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. كەيىنىرەك بۇل ەڭبەك ءوز الدىنا جەكە كىتاپ بولىپ جۇرت قولىنا ءتيدى.

سودان بەرگى جەردە م. بالاقاەۆ تىنىمسىز ەڭبەكتەنەدى. 20-عا تاياۋ كىتاپ، بىرنەشە عىلىمي جانە عىلىمي كوپشىلىك قولدى ماقالالار ەڭبەكقورلىقتىڭ اسقان ۇلگىسى. جانە ءبىر عاجابى ونىڭ ەڭبەكتەرى ۋاقىت تالابىنا ساي وقىرمان جۇرتشىلىقتىڭ تىلەك-مۇددەسىنە جاۋاپ رەتىندە دەر كەزەڭىنە ىلايىق جازىلىپ وتىرعان. قاي ەڭبەگىن الساڭىز دا وسىنداي دەر كەزىندىلىك سىپاتىن بايقاماي تۇرا المايسىز.

جالپى، تاريحتىڭ قوڭىر تارتقان بەتتەرىنە جوعارىداعىداي كوز سالىپ بايقاساق، م. بالاقايۇلىنىڭ ەڭبەك جولى 30-جىلداردىن باستالعان ەكەن. بۇل جىلداردىڭ مادەنيەت تاريحىنداعى ءرولى وراسان زور بولعانى ءمالىم. جاپپاي ساۋات اشۋ، ول ءۇشىن جازۋدى جونگە سالۋ، وقۋ باعدارلامالارى، ادىستەمەلەر مەن وقۋ قۇرالدارىن جاساۋ ءتارىزدى سان ءتۇرلى شارۋاعا م. بالاقاەۆ بىلەك تۇرە ارالاسادى. سونىمەن بىرگە گرامماتيكا، ورفوگرافيا، تەرمينولوگيا ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانادى. بەرتىنىرەك ونىڭ قالامى ءتىل مادەنيەتى، ستيليستيكا، كوركەم ادەبيەت ءتىلى جانە ادەبي ءتىل سالالارىندا قىزمەت ەتە باستايدى. مۇنىڭ ناتيجەلەرىن بىرنەشە ەڭبەك رەتىندە كورىپ، وقىپ، كوبىمىز ءبىلىم تولتىرعان بولاتىنبىز.

مىنە، ىرگەلى ەڭبەكتەرى م. بالاقايۇلىن كورنەكتى تۇركولوگتار قاتارىنا قوستى. ول قازاق ءتىلى سينتاكسيسىن، ونىڭ ىشىندە ءسوز تىركەسىن اسا ءبىر زەرەكتىكپەن جازىپ تەوريالىق تۇيىندەۋلەر جاسادى. ماكەڭ بۇل پروبلەمالاردى ءوزى عانا زەرتتەۋمەن تىنباي شاكىرتتەر باۋلىپ، عىلىمي جۇمىسقا سولاردى تارتتى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن جازىلعان 10 مونوگرافيالىق جۇمىستىڭ نەگىزگى وبەكتىسى وسى ءسوز تىركەسىنىڭ ارقيلى ماسەلەلەرى. مۇنىڭ بارىندە ماكەڭ ۇلگىسى، ماكەڭ قالامىنىڭ تابى بار. قازاق ءتىل بىلىمىندە وزىندىك مەكتەبى بار ءبىر دە بولسا بىرەگەيى رەتىندە ماۋلەن بالاقايۇلىنىڭ اتالاتىنى وسىعان بايلانىستى دەپ بىلەمىز.

عالىمنىڭ قازاق ادەبي ءتىل پروبلەمالارى جونىندەگى عىلىمي وي-پىكىرلەرىن ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە ەتۋگە تۋرا كەلەدى. ول قازاق ءتىلىنىڭ قانداي ماسەلەسىنە بارسىن، ادەبي ءتىل ماسەلەسىن جادىنان شىعارعان ەمەس. ۇنەمى وي ۇستىندە، قايسى ءبىر پىكىرىن قايتا قاراپ، تەرەڭدەتە قاداعالاپ جۇرەتىن. ءسويتىپ جىلدار بويى تولقىتىپ كەلگەن ويلارىن جيناقتاپ، ول 1984 جىلى «قازاق ادەبي ءتىلى جانە ونىڭ نورمالارى» دەگەن كىتاپ جازىپ، باستىردى. بۇل ەڭبەك ساپاسىنىڭ قاي دەڭگەيدە بولعانىن ش. ءۋاليحانوۆ سىيلىعىنان ارتىق دالەلدەۋگە بولماس. بۇل تۇستا، اتاپ ايتار ءبىر جايت مىناۋ. زەرتتەۋشى رەتىندە ماكەڭنىڭ ادالدىعى مەن زەردەلىلىگىنە ءتانتى بولىپ وتىراسىز. بۇرىندى-سوڭدى ادەبي ءتىل تۋرالى ايتىپ-جازىلىپ جۇرگەن پىكىرلەردىڭ ءبارىن سارالاي كەلە، قايسى ءبىر تۇستارىمەن ادەمى دە مادەني پىكىر-تالاسقا بارادى. ءسويتىپ ادەبي ءتىل دەگەنىمىز نە جانە ونىڭ اۋقىمىنا نە كىرەدى دەگەن ماسەلەلەردى تۇڭعىش رەت ناقتى اشىپ ايتادى. بۇل ەڭبەك ءوزىنىڭ وسىنداي قاعيدالىق ۇلگىلەرىمەن كوپتەگەن زەرتتەۋلەرگە جول اشتى.

ال «قازاق ادەبي ءتىلى» (1987) اتتى 20 باسپا تاباق كولەمدى ەڭبەگى عالىمنىڭ بىرنەشە جىلدار بويى كوكەيگە تۇيگەن ويلارىنىڭ ءبىر ءتۇيىندى قورىتىندىسى ىسپەتتى. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كەلەلى ماسەلەلەرىن قۇراستىرۋدى ماقسات تۇتقان ىزدەنۋشىنىڭ قاي-قايسىسى دا مۇنى اتتاپ وتە الماسى حاق.

  1. م. بالاقاەۆ – قازاق جازۋى مەن ەملەسىن قالىپتاستىرۋعا دا كوپ ۇلەس قوسقان اعارتۋشى قايراتكەر. ونىڭ 1948 جىلى جاريالانعان «ورفوگرافيالىق سوزدىگى» كەيىنگى جىلداردا تۇزىلگەن ۇلكەن ەملە سوزدىكتەرىنە نەگىز بولدى. جانە كەزىندە جازۋىمىزدا ەتەك العان كوپتەگەن الا-قۇلالىقتى رەتتەۋگە ەداۋىر سەپتىگى تيگەنى ءمالىم. ال 1952 جىلى جارىق كورگەن «قازاق ورفوگرافياسى مەن گرافيكا ماسەلەلەرى» دەگەن كىتاپشاسى وسى سالاداعى عىلىمي وي-پىكىرلەرگە جەتەكشى قىزمەت اتقاردى. سونداي-اق، ول 1963 جىلعى جانە 1988 جىلعى «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگىنىڭ» باسى قاسىندا بولىپ ءتىل مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان وقۋ اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق مامانى.

م. بالاقاەۆ رەداكتورلىق جۇمىسپەن دە ۇزدىكسىز اينالىسىپ وتىرعان. ول كىسىنىڭ رەداكتسياسىمەن 30-دان اسا ەڭبەك باسىلىپ شىققان.

عالىم سوعىستان كەيىنگى جىلداردا لينگۆيستيكالىق پروبلەمالاردى زەرتتەۋ جونىندەگى ءتۇرلى قوعامدىق باستامالار مەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا، ءارتۇرلى بۇكىلوداقتىق جانە حالىقارالىق كەڭەستەرگە بەلسەنە قاتىسىپ، ولاردىڭ ۇنەمى قايناعان قاق ورتاسىندا ءجۇردى. 1953 جىلى ول ينديادا، بيرمادا بولىپ، جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىل ءبىلىمى ماسەلەلەرىنەن ءدارىس وقىدى، بايانداما جاسادى. ول ىرگەلى ويلار مەن ساليقالى پىكىر وربىتكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى عۇلاما.

م.ب.بالاقاەۆتىڭ بۇكىل عىلىمي-ۇستازدىق شىعارماشىلىعى ءوزىنىڭ ۇزاق ەڭبەك جولىندا مەكتەپ ومىرىمەن، جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بار تىنىس-تىرشىلىگىمەن تىعىز بايلانىستى ءوتتى. قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرى ونىڭ ەسىمىنە 1938 جىلدان باستاپ جەتە قانىق بولدى. سەبەبى ول وسى اتالعان جىلدىڭ ىشىندە بىردەن 4 وقۋلىق شىعاردى. ونىڭ قازاق ورتا مەكتەبى ءۇشىن جازىلعان «قازاق ءتىلى. سينتاكسيس» وقۋلىعى 1949 جىلى كونكۋرستا جوعارى باعالانىپ، بىرنەشە سىنىپ ءۇشىن جازىلعان جەتى وقۋلىعىنىڭ ءبىرازىنىڭ بىرنەشە باسىلىمى بار. 1938 جىلى، 1,2,3 جانە 9 سىنىپتار ءۇشىن جازىلعان قازاق ءتىلىنىڭ وقۋلىقتارىنىڭ سوڭعى ۇشەۋى 20 رەت باسىلىپتى. بۇل مەكتەپ وقۋلىعىنىڭ كەزەڭدىك قۇنىن تانىتاتىن دەرەك. ال، جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنە ارنالىپ «قازاق ءتىلىنىڭ ستيليستيكاسى» (1966); «قازىرگى قازاق ءتىلى گرامماتيكاسى» (اۆتورلاس، 1966), «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى» دەپ اتالاتىن اۆتورلارمەن بىرلەسە جازعان وقۋ قۇرالدارى كۇنى بۇگىندە باسشىلىققا الىنىپ كەلەدى. م. بالاقاەۆتىڭ قازاق لەكسيكوگرافياسى سالاسىندا سىڭىرگەن ەڭبەگى دە الۋان-الۋان. «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى»، «قازاقشا-ورىسشا سوزدىك»، «ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتەردىڭ» ءبارى دە ماكەڭنىڭ قاتىسۋىمەن، باسشىلىعىمەن تۇزىلگەن.

ماكەڭ قالامىنان تۋعان ەڭبەكتەر اراسىنان جاي سويلەم سينتاكسيسى، ءسوز تىركەسى جانە ءتىل مادەنيەتى تۋرالى جۇمىستارىن ايرىقشا اتاۋ قاجەت. نەگە دەسەڭىز، بۇل سالاداعى ەڭبەكتەر ارقىلى ول قازاق ءتىل ءبىلىمى پروبلەمالارىن بۇكىل تۇركولوگيالىق دەڭگەيگە كوتەردى. قازاق ءتىلىنىڭ تۇڭعىش عىلىمي گرامماتيكاسى بولىپ سانالاتىن «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ» (1954) ۇلكەن ءبىر تاراۋىن «جاي سويلەم سينتاكسيسى» دەگەن اتپەن ماكەڭ جازعان بولاتىن. وسى ەڭبەكتى جانە «قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز تىركەستەرىنىڭ تۇرلەرىن» (1957) كەزىندە جالپى جۇرتشىلىق، ءتىپتى وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار اسا جوعارى باعالاعان ەدى. وسىنىڭ ءوزى دە عالىمنىڭ عىلىمي تەوريالىق ورەسىنىڭ قانشالىقتى دارەجەگە كوتەرىلگەنىن بايقاتاتىن.

وسى ەڭبەگىندە م. بالاقاەۆ ءوزىنىڭ اتاقتى ۇستازى ن. ك. دميتريەۆ پەن زامانداسى ن. ا. باسكاكوۆتىڭ اتالمىش ماسەلە تۋرالى قالىپتاسقان پىكىرلەرىنە دالەلدى داۋ ايتىپ، پىكىر-تالاسقا تۇسەدى. ول كەزدە عىلىمدا مۇنداي باتىلدىق ءجيى كەزدەسە بەرمەيتىنى ءمالىم. م. بالاقايۇلىنىڭ دالەلدەمەلەرىنەن كەيىن سينتاكسيس وقۋلىقتارىندا «جاي سويلەم سينتاكسيسى» مەن «قۇرمالاس سويلەم سينتاكسيسىنەن» باسقا ءۇشىنشى ءبىر سالا «ءسوز تىركەسى» بەرىلىپ وتىراتىن بولدى. بۇل ەڭبەكتى كەزىندە اتاقتى تۇركولوگ ا. ك. بوروۆكوۆ (ا.ك. بوروكوۆ. يزۋچەنيە تيۋرسكيح يازىكوۆ ۆ سسسر.- «ۆوپروسى يازىكوزنانيا»، 1961, №5, ستر. 15) جوعارى باعالاعان. ءسويتىپ بۇكىل تۇركولوگيا ىلىمىندە م. بالاقايۇلىنىڭ اشقان جاڭالىعى جاڭا سالا بولىپ قالىپتاستى. ول قازاق ءتىل بىلىمىنە تاعى ءبىر وزەكتى سالانىڭ ۋىعىن شانشىپ، شاڭىراعىن كوتەرگەن. جانە كوڭىل اۋدارارلىعى سول، ماكەڭ ءتىل ءبىلىمىنىڭ كەرەكتى ماسەلەلەرىن دەر كەزىندە بايقاپ، ورىس وقىمىستىلارىمەن قاتارلاسا قاراستىرىپ وتاراتىنى. ماسەلەن، قازىرگى «قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەتى» دەيتىن ءپان ماكەڭنىڭ تىكەلەي ءوزى اشىپ، ءوزى قالىپتاستىرعان سالا. وسىنىڭ وزىمەن دە ول قازاق ءتىل بىلىمىنە شوقتىعى بيىك تۇلعا بولىپ قالا بەرەر ەدى.

ءسويتىپ، ءبىز بۇكىل ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ءىسى مەن ءومىرىن قازاق ءتىل بىلىمىنە، قازاق مادەنيەتىنە باعىشتاعان ايگىلى ۇستاز، اتاقتى عالىم، تاماشا ازامات م. بالاقاەۆتىڭ ءتىل ءبىلىمىنىڭ، قازاق عىلىمىنىڭ، قازاق مادەنيەتىنىڭ كەڭەستىك داۋىردە قانشالىقتى دامىپ، قانشالىقتى قانات جايعانىن ناقتى ەلەستەتە الامىز. ءبىز ماكەڭنىڭ 60, 70, 80, 90, 100 جىلدىعى ارقىلى قازاق ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ تاريحىن ءسۇزىپ شىعىپ، ونىڭ جەتىستىگى مەن كەمىستىگىن ويشا تارازىلاعانداي بولامىز. بايقاپ وتىرساق، ءبىزدىڭ كوبىمىزگە كەيدە پروبلەمانى ماكەڭشە ءتۇسىنىپ، ماكەڭشە ەڭبەكتەنۋ جاعى جەتىسپەي جاتاتىن ءتارىزدى. ونىڭ مەيلىنشە قاراپايىم دا كىشىپەيىل مىنەزى، عىلىمي جانە قوعامدىق ماسەلەلەرگە كەلگەندە تايماس پرينتسيپشىلدىگى، جورا-جولداس، اعا-ءىنى، عالىم شاكىرتتەر اراسىنداعى بىرقالىپتى بايىپتى دا تۇراقتى قاسيەتى كىمگە دە بولسا ۇلگى. ول ءسوز بەن ءىسىن قاتار ۇستاي بىلەتىن كۇرەسكەر ادال جان، عىلىم بولاشاعىن تەرەڭ ويلايتىن تالىمگەر، باسقا دا تىلدەر ماماندارىن دايىنداۋعا زور ۇلەس قوسقان وتانشىل، قايراتكەرلىك دارەجەگە كوتەرىلگەن ۇلكەن عۇلاما ەدى.

م.ب.بالاقاەۆ ۇزاق ۋاقىت ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعايتىن عىلىمي كەڭەستى باسقاردى. مۇنىڭ سىرتىندا ءتورت ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى رەتىندە دە لينگۆيست عالىمداردىڭ كوپتەگەن تالانتتى جاس بۋىنىن تاربيەلەپ شىعارۋعا قىزۋ اتسالىستى. ول سونداي-اق كوپ جىل ادىستەمەلىك كەڭەستى دە، قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسيانى باسقارىپ، ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋ، عىلىمدى دامىتۋ ىسىنە زور ۇلەس قوستى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن قىرىققا جۋىق عىلىم كادرلار دايارلاۋ، ءوسىرۋ پروبلەماسى ۇلكەن ورىن الدى. ول بۇل ماسەلەگە ۇنەمى ءمان بەرىپ وتىردى. بۇگىندە قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ءبىرسىپىراسى – ونىڭ كەشەگى شاكىرتتەرى، اسپيرانتتارى مەن ىزدەنۋشىلەرى. عالىمدىق ۇلكەن تالانتى، ەڭبەك سۇيگىشتىگى، عىلىمداعى كەڭ قارىم-قاتىمى، ۇستازدىق جوعارى شەبەرلىگى، جاس ارىپتەستەرىنە دەگەن قامقور پەيىلى، سەرگەكتىگى، تالاپ قويعىشتىعى ماۋلەن بالاقايۇلىن شاكىرتتەرى مەن قىزمەتتەستەرى اراسىندا ۇلكەن قۇرمەتكە بولەدى. ۇكىمەت عالىمنىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ، ونى ەڭبەك قىزىل تۋ، ەكىنشى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن، بىرنەشە مەدالدارمەن جانە قازاق سسر جوعارى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتادى، 1939 جانە 1959 جىلدارى ەڭبەكشىلەردىڭ الماتى قالالىق سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى دەگەن اتاققا يە بولدى.

  1. كەيىنگىلەر ۇلگى تۇتار تاعى ءبىر قىرىن ايتپاي كەتسەك، ماۋلەن بالاقايۇلى بولمىسىنىڭ ءبىر جاعى ولقى ءتۇسىپ جاتار ەدى. ول ونىڭ قالامگەرلىك قابىلەتىنەن بايلانىستى. سوناۋ ءبىر جاستىق شاقتا ايگىلەنىپ، باستاۋ العان ماكەڭ قالامىنىڭ قارىمىن ءبىز 80-جىلدارى دا بايقاپ وتىراتىنبىز. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ول ءوز زامانى مەن زامانداستارى تۋرالى «زەردە باسپالداقتارى» (1992, «جالىن») دەگەن اتپەن مولدىرەتە جازىپ تاعى ءبىر ۇلگى تاستاپ كەتتى. باس-اياعى جىپ-جيناقى وسى ءبىر شىعارمانىڭ بەتتەرىن ااشقان سايىن، قاسىمىزدا بولمىس-ءبىتىمى بولەك، مىنەزى عاجاپ، اسا ءبىر ىزگى جاننىڭ سىپايى دا سۇلۋ ءومىر سۇرگەنىن جانە زيالىلىق كەسكىنىنە داق تۇسىرمەي، ومىردەن سىزىپ وتە شىققان ىلتيفاتپەن ەسكە الاسىڭ.

قىسقاسى، ماكەڭ تۋرالى ايتىلار ءسوزدىڭ ءبارىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. تەك، حالىق يگىلىگى ءۇشىن، عىلىم بولاشاعى ءۇشىن سىڭىرگەن زور ەڭبەكتەرىن ايرىقشا باعالاي وتىرىپ، سۇيىكتى ۇستازعا دەگەن ءىلتيفاتىمدى بىرەر شۋماق ولەڭمەن تۇيىندەگەندى ءجون كوردىم. اياۋلى تالىمگەردىڭ ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋدىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى وسىداعى…

ۇستازىما

 ۇستازىم مەنىڭ ىزگى ارماندارمەن ۇلاسقان،

وزىڭنەن وقىپ، وزىڭمەن تالاي قىردى اسقام.

عىلىم مەن ونەر، ونەگە جايلى سىرلاسقان،

كەيدە ءبىز، ءتىپتى، كەيىن ەمەس ەدىك قۇرداستان.

 

بىتەر مە، ءسىرا، ءوزىڭىز جايلى جىر داستان،

تەرەڭدە جاتقان تەبىرەنىسكە تولى سىردى اشسام.

ارايلى كوزبەن قاراساڭ ماعان ۇستازىم،

مەيىرىن توگىپ تۇرعانداي ەدى-اۋ نۇرلى اسپان.

 

ادەپتەن وزباي ادەپسىزدىكتى كورگەنمەن،

جىميىپ قانا قاراۋشى ەڭ ءسوزدى بولگەنگە.

ادىلەتتىڭ اق جولىمەن ءجۇرىپ اقىرىن،

تابىلدىڭ تالاي تارلاندار شىعار ورلەردەن.

 

بيىكتە تۇرۋ، شىعۋدان مۇلدە كۇردەلى،

ەكەنىن ءبىلىپ، ەڭبەكپەن الدىڭ جۇلدەنى.

كەمەل شاقتى وزىنشە باپتاپ تۇتا الماي

ايتۋشى ەڭ ۇستاز تالايلاردىڭ جۇرگەنىن.

 

بىتەر مە، ءسىرا، ءوزىنىڭ جايلى جىر داستان،

تەرەڭدە جاتقان تەبىرەنىسكە تولى سىردى اشسام.

اياۋلى كوزبەن قاراساڭ ماعان – ۇستازىم،

مەيىرىن توگىپ تۇرعانداي ەدى-اۋ نۇرلى اسپان!

ۇستازى تۋرالى تەبىرەنگەن

شاكىرت ومىرزاق ايتبايۇلى

 ماۋلەن بالاقايۇلىنىڭ شاكىرتتەرىنە قامقورلىعى

ماكەڭ اۋەلدە ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا جارتىلاي قىزمەت ىستەپ ءجۇردى دە، 1961 جىلدان ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ مىندەتىن تولىق اتقارا باستاعان ەكەن. 1962 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان مەن ماكەڭنىڭ قارماعىنداعى ءتىل مادەنيەتى ءبولىمىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ قابىلدانعان بولاتىنمىن. ول كەزدە ءتىل مادەنيەتى ءبولىمى ەكى ءۇش سەكتور ىڭعايىندا جۇمىس ىستەيتىن. اۋدارما ماسەلەسى (س.تالجانوۆ، ءا.ساتىبالديەۆ، ا.قۇسايىنوۆ، ءو.ايتباەۆ), ورفوگرافيا، ورپفوەپيا ماسەلەسى (ي.ۇيىقباەۆ، ق.نيەتاليەۆا، ن.ۋاليەۆ، ز.بەيسەمباەۆا ت.ب.) سوسىن تەرمينولوگيا ماسەلەسى (ر.ورەكەنوۆا، ب.بەكمۇحامەدوۆ، ءو.ايتباەۆ، ت.ب.).

ماۋلەن بالاقايۇلىنىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى وتە كىسى قىزىعارلىق ەدى. بۇگىنگى كۇننىڭ ماسەلەلەرىن العا تارتا، سوعان ۇنەمى كوڭىل اۋدارىپ وتىراتىن. قىزمەتكەرلەرگە ناقتى تاپسىرما بەرىپ، سول جونىندە حابارلاما جاساۋدى تالاپ ەتەتىن. بۇل ءتاسىل قىزمەتكەرلەردى قىزىقتىرىپ، ىزدەنىپ وتىرۋعا يتەرمەلەيتىن. مەن العاشقىدا اۋدارما ماسەلەسىنىڭ مىقتى ماماندارى جازۋشىلار س.و.تالجانوۆ پەن ءا.ساتىبالديەۆتىڭ توبىندا بولدىم دا، سولاردىڭ ىزدەنىستەرىنە قىزىعا ءتۇسىپ، وسى اۋدارما ماسەلەسىمەن شۇعىلدانا باستادىم. ونىڭ ىشىندە ۇلى ورىس جازۋشىسى م.گوركي شىعارمالارىندا قولدانىلعان فرازەولوگيزمدەردىڭ قازاق تىلىندەگى بولمىسى قاتتى قىزىقتىردى دا، سونى قاراستىرۋدى قالادىم. ءسايدىل ومارۇلى عىلىم كانديداتى بولاتىن. سول كىسى ماعان جەتەكشى بولاتىن بولدى. فرازەولوگيزم ماسەلەسى ماۋلەن بالاقايۇلىن دا ەلىكتىردى. بۇل لينگۆيستيكانىڭ وتە كۇردەلى، ءارى قىزىقتى ماسەلەسى دەگەنى ءالى ەسىمدە.

ماعان ەكى ىڭعايدا ىزدەنۋگە تۋرا كەلدى. ءبىرى – اۋدارما تەورياسىنىڭ نەگىزدەرىنە تەرەڭدەۋ، ەكىنشىسى – تازا فرازەولوگيالىق ۇعىمدار (ماقال، ماتەلدەر، يديومالار) تابيعاتىن زەرتتەۋ. دىتتەگەن ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراستىرىپ، كەۋدەلەپ قالعان كەزىمدە ينستيتۋتىمىزدىڭ ءارى باسشىسى، ءارى فرازەولوگيا سالاسىنىڭ ايگىلى مامانى اكادەميك ىسمەت كەڭەسبايۇلىمەن اقىلداسۋعا تۋرا كەلدى. ول بايانداعان تاقىرىبىمدى ءۇستىرتىن تىڭداعانداي بولىپ «سەن بۇدان نە تىڭدىرماقسىڭ. فرازەولوگيزمدەر تۋرالى مەن جازدىم. قوجاحمەتوۆا، ەفرەموۆتار جازدى» دەپ تاعى ءبىراز اۆتورلاردىڭ اتىن اتاپ، مىسىمدى باسىپ تاستادى. اتاقتى عالىمنىڭ ايتقانىن زاڭ رەتىندە قابىلدايتىن كەزىمىز عوي. قارسى داۋ ايتا المادىم. ىشتەن تىڭدىم. زەرتتەۋ جۇمىسىنا دەگەن ىقىلاسىم باسىلىڭقىراپ قالدى. باسقا ءارالۋان وي كەلىپ جورنالشىلىق، مۇعالىمدىك قىزمەتىنە اۋىسسام با ەكەن دەپ جۇرگەنىمدە ءبىر كۇنى ماۋلەن بالاقايۇلى «ومىرزاق، سەن وسى نەمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرسىڭ. جازۋعا يكەمىڭ بار سياقتى ەدى، قانە نە ويىڭ بار، سويلە!» دەدى. ماكەڭنىڭ ماعان كوڭىل ءبولىپ، نازار اۋدارعانىنا ءبىر جاعىنان قىسىلىپ، ءبىر جاعىنان قۋانىپ، ىستەگەن جۇمىستارىمدى قىسقاشا بايانداپ بەردىم. ول ەرەكشە ىجديھاتپەن تىڭدادى. ونىڭ تىڭداۋ قابىلەتى ەرەكشە ەكەنىن مەن كەيىن دە تالاي رەت بايقادىم.

«كوزدەگەن ماقساتىڭدى ءتۇسىنىپ، يگەرە باستاعان ءتۇرىڭ بار ەكەن. سەن ءبولىمنىڭ كەلەسى وتىرىسىندا تىندىرعان جۇمىسىڭ تۋرالى ويلارىڭدى ورتاعا سالساڭ قايتەدى. ءبارىمىز تىڭدايىق» دەدى. قۋانا كەلىستىم. ءبىر اپتا ىشىندە جيناقتاعان ماتەريالدارىمدى سۇرىپتاپ، ىقشامدى، وزىمشە جوسپار قۇرىپ، 10-15 مينۋتتىق حابارلاما جاسادىم. ءبالىمنىڭ ساقا قىزمەتكەرلەرى س.تالجانوۆ، ءا.ساتىبالديەۆ، ق.نيەتاليەۆا، ر.ورەكەنوۆا ت.ب. ءبارى سۇراقتار بەرىپ، پىكىرلەرىن اشىق ايتىپ وتە پايدالى كەڭەستەر بەردى. سوڭىندا ماكەڭنىڭ ءوزى ايتىلعان ويلار مەن مەنىڭ حابارلامامدى تالداي كەلە «مىنا جۇمىسىڭ بىتۋگە تاياپ قالعان جۇمىس قوي، مۇنى نەعىپ سوزىپ ءجۇرسىڭ. ەندى جۇمىسىڭنىڭ باس-اياعىن جيناقتاپ، كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ءۇشىن ساعان بەس-التى اي كولەمىندە ۋاقىت بەرسەك ۇلگەرەسىڭ بە؟» دەدى. مەن «تاۋەكەل، ۇلگەرۋگە تىرىسامىن!» دەدىم. ماكەڭ مەنىڭ ماسەلەمدى كوتەرىپ، رۋحتاندىرىپ جىبەردى. سول كۇنى كوڭىلىم تاسىپ، «مەنىڭ ىزدەنىستەرىمنەن بىردەڭە شىعادى ەكەن» دەگەن ويمەن ۇيگە قالاي جەتكەنىمدى بىلمەيمىن. ءۇمىت مەنىڭ الابۇرتقان تۇرىمە قاراپ «نە بولدى، ومەكە، تىنىشتىق پا، قىزارا ءبورتىپ تۇرسىڭ عوي!؟» دەيدى. يا، تاۋ قوپارعانداي تاسىعان كوڭىل ادامدى قانداي كۇيگە سالمايدى دەيسىز. «مەنى بۇگىن ايگىلى ۇستازىم ماۋلەن بالاقايۇلى تىڭدادى. ارىپتەستەرىم سوزىمە قۇلاق ءتۇردى مەنەن دە عالىم شىعادى ەكەن دەگەن ءتاتتى وي كەۋدەمدى كەۋلەپ بارادى» دەيمىن ءمان جايدى ءتۇسىندىرىپ. بۇل 1969 جىلدىڭ كۇزى ەدى…

 

ومىرزاق ايتبايۇلى

احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى

ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ

باس عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا

عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور،

ۇعا-نىڭ اكادەميگى

 

سونداي-اق، وقىڭىز

قاناي داتقاعا ايتقان ولەڭنىڭ سوڭعى تابىلعان نۇسقاسى

قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ورداباسى تاۋىنىڭ الاتىن ورىنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى بۇل جەردە اقتابان شۇبىرىندى-القاكول …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان