جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

عازيز اعاي ءامىرحانوۆ

     «تەز قاسىندا قيسىق اعاش جاتپايدى» دەگەن حالىق ماتەلى ەستەرىڭىزدە شىعار. بۇل جەردە تەز دەپ وتىرعانىم كيىز ءۇيدىڭ ەسىگى مەن كەرەگەسى جاسالاتىن تال-داراقتى تۇزەتەتىن كونە اسپاپ. تابيعاتتا وقتاۋداي ءتۇزۋ اعاش سيرەك كەزدەسەدى، ادامزات دۇنيەسى دە سولاي. «مال الاسى سىرتىندا، ادام الاسى ىشىندە». تەلى-تەنتەك، قيسىق-قىڭىر ەل ىشىندە جەتىپ ارتىلادى. ءۇي  ىشىنەن ءۇي تىگىپ، تاسادان تاس اتاتىن سونداي سودىر-سوتقارلاردىڭ كەي-كەيدە دەگەنى ءجۇرىپ،  قالىڭ جۇرتتى باس شۇلعىتاتىنى بار. «مولدا مەن بايلاردى قامشىمەن قويداي قۋعان» سوناۋ ءبىر زۇلمات جىلدارى سولاردىڭ اسىعى الشىسىنان تۇردى ەمەس پە.

«زامان تۇلكى بولعاندا تازى بوپ شالعان»، وبال مەن ساۋاپ، زاۋال دەگەندەرگە پىسقىرىپ تا قارامايتىن سول ءبىر سۇرقاي جاندار قاراپايىم كوپشىلىكتى كوزگە ىلمەي، تەك وزدەرى سياقتى پىسىقتار مەن قۋلاردان سەكەم الىپ، سەسكەنەتىن. دەگەنمەن، جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققان جۇلىمىرلاردىڭ سىرتقا سەزدىرمەسە دە، ىشتەي يمەنەتىن كىسىلەرى ىلۋدە ءبىر بولسا دا كەزدەسىپ قالاتىن.

مەنىڭ ءوز باسىم ەلىمىزگە بەلگىلى ۇستاز، رۋحانيات قايراتكەرى عازيز اعاي ءامىرحانوۆتى تورعاي تابانىنداعى وسىنداي ەكى كىسى بولسا، سونىڭ بىرەگەيى، جالعىز بولسا-سونىڭ ناق ءوزى دەپ بىلەمىن. بۇعان كەلتىرەتىن ايعاق-دالەلىم دە مول، دەگەنمەن ماقالانىڭ قولەمى ونى كوتەرمەيتىندىكتەن، وسى تۇجىرىممەن شەكتەلەمىن.

اعايدىڭ ابىروي-اتاعى وبلىس كولەمىنەن اسىپ-ارتىلىپ جاتاتىن. بۇعان ول اتادان قالعان مالدىڭ ارقاسىندا جەتكەن جوق، «باي ءبىر جۇتتىق، باتىر ءبىر وقتىق» ەمەس پە؟ اعاي تۋرالى وي-تولعامدارىن ءبىلدىرىپ، پىكىر ايتقان اۋزى دۋالى جانداردىڭ بارلىعى بۇل ورايدا ول كىسىنىڭ اسىل تەگىن تىلگە تيەك ەتىپ، سىلتەمە جاسايدى. تۇرپايى توبىردان ايىرمالايتىن ادامي بولمىس، بەكزاتتىق، يمان شۋاعى جۇزدەگەن جىلدار بويى ۇزىلمەي، ۇرپاقتان-ۇرپاققا قانمەن بەرىلىپ، التىن ارقاۋى مىنە بۇگىنگى كۇنىمىزبەن جالعاسىپ جاتىر. جاراتقاننىڭ بۇل كەڭشىلىگىنە دە شۇكىر دەيىك.

عازيز اعاي تورعايدا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى، ءبىلىم باسشىسى عانا ەمەس، بۇكىل ەل اۋزىنا قاراعان، ءسوزى مەن ىسىنەن ءتالىم العان شىن مانىندەگى ۇستاز بولدى. ەندى وسى ورايدا جوعارىدا اڭگىمە بولعان «تەز» دەگەن ۇعىمدى كىسىلىك كەلبەت تۇرعىسىنان «تاربيە» دەگەن تۇسىنىكپەن بارابار قويىپ، اعايدىڭ الدىن كورگەن-كورمەگەن مىڭداعان جان ونىڭ تەزىنەن ءوتتى دەر ەدىم.

ال، ازداپ وتكەن-كەتكەنگە ۇڭىلسەك، ءدال وسىنداي رۋحاني تىرلىك ونىڭ ارعى بابالارى حاشي جانە ازىنا ابىزدارعا دا ءتان بولعانىن بايقايمىز. بۇل رەتتە ەلدىڭ ەرەسەكتەرى جاقسى بىلەتىن، بىراق كەيىنگى جاستارعا بەيمالىمدەۋ تاريحتى قوزعاي كەتكەننىڭ دە ارتىعى جوق. تورعاي حالقىنىڭ مادەني-رۋحاني ءبىتىم-بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن وسىناۋ ۇلى تۇلعالاردى بۇل تاقىرىپقا قالام تارتقانداردىڭ قاي-قايسىسى دا شاقشاق جانىبەك قوشقارۇلىنان تىس، بولەك قاراستىرمايدى. «يسلام ءدىنىنىڭ تورعاي وڭىرىندە تارالۋى» اتتى تانىمدىق ءمانى زور ەڭبەك جازىپ قالدىرعان عازيز اعاي بۇل جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى ءسوز ەتەدى. كەيىنگى جاستاردىڭ زەردەسىندە ءجۇرسىن دەپ، سونىڭ ءتۇيىندى تۇستارىنا شولۋ جاساعالى وتىرمىن.

«شاقشاق جانىبەك – قازاقتىڭ ءبىلىمدىسى» دەپ ۇلى اقىن شاكارىم جىرلاعانداي، بۇحارادا ءبىلىم جەتىلدىرگەن،  زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى جانىبەك قوشقارۇلى ونداعان جىلدارعا سوزىلعان قازاق-قالماق سوعىسى بارىسىندا تورعاي جۇرتىنىڭ وقىعان، كوزى اشىق جىگىتتەرىنىڭ كۇزگى سەلەۋدەي سەلدىرەپ قالعانىن، تۇتقىنعا تۇسكەن قالماق قىزدارىنان تۋعان ۇرپاقتىڭ مۇسىلمانشىلىقتان اجىراي باستاعانىن كورىپ، قايعىدان قابىرعاسى سوگىلگەن. بۇعان مىنا دەرەك كۋا بولادى. ۆ.ا. مويسەەۆ دەگەن تاريحشىنىڭ جازۋى بويىنشا، 1691 جىلى جوڭعار حاندىعى قازاق ورداسىندا ەلشى جىبەرىپ، قازاقتار قالماق دىنىنە كىرسىن، ءلامايزمدى قابىلداسىن، – دەپ تالاپ قويادى. قازاقتار بۇل تالاپقا قارسى شىعادى. وسىدان باستاپ ەكى ەل اراسىنداعى  بۇرىنعى كيكىلجىڭ اۋقىمدى، ءىرى سوعىستارعا ۇلاسادى.

عازيز اعاي بۇل جونىندە بىلاي دەپ جازادى. «شامامەن XVII-عاسىردىڭ ورتا كەزىندە ءبىزدىڭ جەتىنشى اتامىز-حاشي ابىز  شاقشاق جانىبەكپەن بۇحارادا كەزدەسىپ، تانىسىپ، دوس بولادى. دوستىقتىڭ سوڭىندا جانىبەك باتىر حاشيدى تورعايعا قوناققا شاقىرىپ، ەلىنە ەرتىپ كەلەدى. ەلگە كەلگەننەن كەيىن جانىبەكتىڭ تۋىس-تۋعان، دوس-جاراندارى، زامانىنداعى ەل اعالارى حاشيدى حان كوتەرىپ، قۇرمەتتەيدى. جانىبەك ەلىن ارالاتىپ، تانىستىرادى. حالىقتى نامازعا جىعىپ، بالالارىن سۇندەتكە وتىرعىزىپ، يسلام ءدىنىن ۋاعىزدايدى. ءسويتىپ ءبىر-ەكى جىل وسى تورعاي ەلىندە قازىرگى امانگەلدى، ارقالىق، ناۋىرزىم، اۋليەكول اۋداندارىنىڭ اۋماعىندا بولىپ، ءبىراز ەلدىڭ باسشى ازاماتتارىمەن، ونىڭ ىشىندە ارعىن مەن قىپشاقتىڭ يگى-جاقسىلارىمەن تۇگەل تانىسادى. كەلەر جىلى كۇزگە قاراي ءوزىنىڭ دوسى جانىبەكتەن ەلگە قايتۋعا رۇقسات سۇرايدى. سەبەبى ءوزىنىڭ تاعدىرىنىڭ جەتەتىندىگىن، وسى كۇزدە دۇنيەدەن وتەتىندىگىن، ول ءۇشىن ەلدە قالۋ كەرەكتىگىن ايتىپ تۇسىندىرەدى. جانىبەك: ولاي بولسا، رۇقسات، بىراق بىزگە ءبىر تاباراك بەرىپ كەتسەڭىز،- دەپ ءوتىنىش ەتەدى. ول ءۇشىن ءبىر بالاسىن بەرۋدى قالايدى. اقىرى جانىبەكتىڭ سوزىنەن اسا الماي، قيامەتتىك دوستىعىن ايتقاننان سوڭ، ەلدە  قوسىم، قازي دەگەن ەكى قايناعام بار، حوجا ءناسىلى،  ۇلىم بار، سونىڭ بىرەۋى سىزگە امانات، وسيەت ەتىپ بەرۋگە قالدىرامىن، جاقسى بولسا – ۇل قىلارسىڭ، جامان بولسا قۇل قىلارسىڭ، قۇداي الدىندا سۇراۋسىز، سىزگە قيدىم بالامدى، – دەيدى.

سودان ءتوس قاعىسىپ، قوشتاسىپ، ەلىنە كەتەدى. ارعى اتاسى شۇبار اتتى حوجا، سۇرقىلتاي سوفى عۇبار اتتى ءمالىم حوجا بولعان. سودان ارادا بىرنەشە جىل وتكەندە، ەلدەگى تاعى ءبىر باس قوسقان  ماجىلىستە جانىبەككە ەلدىڭ اقساقال، قاراساقالى، ەل اعالارى، ازاماتتارى جيىلىپ، ەلگە ولىگە باتا، تىرىگە ناماز ۇيرەتەتىن ءبىر ادامنىڭ كەرەكتىگىن ايتىپ، جانىبەككە ارىز عىپ كەلەدى. جانىبەك ءباھادۇر قوسىم حوجاعا حات جازىپ، حاشي ابىز اماناتىن ورىنداۋعا نيەت بىلدىرەدى. سول جىلى تورعاي دۋانىنان تاشكەنت، بۇحاراعا باراتىن قوسىننىڭ باسشىسى جىلقايدار سولتاننىڭ، اقبيكەش قوجانازار دەگەن ەل اعاسىن شاقىرىپ الىپ، بۇحارادان قوسىم، قازي دەگەن ەكى حوجانى تاۋىپ، وعان مىنا مەنىڭ بەلگىمدى بەر، ماعان حاشيدىڭ اماناتى، وسيەتى بويىنشا ءبىر بالاسىن بەرۋگە ءتيىستى، سونى الىپ كەل دەپ، – دەپ تاپسىرما بەرەدى. ءسويتىپ، قوجانازار اتامىز بۇحار-شارىپكە امان-ەسەن جەتىپ، قوسىم حوجامەن كەزدەسىپ، ول كۇندەرى حاشي ابىز دۇنيە سالعان ەكەن، ورنىنا دۇعا وقىپ، حاتتى تابىستاپ، قوسىم حوجانىڭ كەڭەسىمەن التى بالانىڭ كەنجەسى 16-17–لەردەگى ازىنانى ەلگە الىپ كەلىپ، جانىبەك اتامىزعا تابىستىرادى.

كەمەڭگەر، دانا جانىبەك ازىنانى اسىقتىرمايدى، ەلدىڭ اۋانىمەن، تۇرمىس، تىرشىلىگىمەن تانىسسىن، ءبىلىسسىن، اۋجايىن بايقاسىن دەپ ءوز قولىندا ءبىر جىل، قارابالۋاندا ءبىر جىل، قىپشاقتاردا ءبىر جىل قوناقتاتىپ ەلدى يماندىلىققا ۇيىتتىرىپ، يسلام قاعيدالارىنىڭ ورنىعىپ، قالىپقا تۇسۋىنە جاعداي تۋعىزدىرادى.  20 جاسقا كەلىپ، وڭ-سولىن اجىراتاتىن كەزگە كەلگەسىن ازىنانى الدىرىپ، ەندى ەلمەن ءتانىس–بىلىس بولدىڭ، ەنشىلەس، قونىستاس بولۋعا  كىمدى قالايسىڭ، دەپ ازىنانىڭ وزىنە  وي ارتادى. سوندا تۇرىپ، اۋەلدە كورگەن،  تانىس بولعانىم قوجانازار اتام ەدى، ءسىز قارسى  بولماساڭىز  قوجانازار اتامنىڭ قولىنا بارار ەدىم، دەگەسىن جىگىتتىڭ  ءسوزى ءوز  ويىمەن ۇشتاسقانىنا  ريزالىق تانىتقان جانىبەك اتامىز قوجانازاردى الدىرىپ، ازىنانى  تاپسىرادى. جىلقايدار اتام بالالارى دا، قالدى  تورعايدىڭ مىزعىماس  قوس بوساعاسى ارعىن – قىپشاق اتاۋلى ازىنا ابىزدى  توبەسىنە كوتەرىپ، الدىنان قيا كەسپەي، ايتقان شاريعات وسيەتىنە دەن قويادى. ازىنا  ابىز  دا اكە  اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ،  قۇداي بەرگەن كيەسى مەن قاسيەتىن ەلدىڭ اماندىعىنا، حالىقتىڭ بەرەكە – بىرلىگىنە جۇمساپ،  ءار جىلى 22 ناۋرىز كۇنى ەلدىڭ  يگى-جاقسىلارىن  جيناپ، كىتاپ اشىپ، تابيعات قۇبىلىستارىنان  سىر اشىپ، جىل ماۋسىمىنىڭ قالاي وتەتىنىن  بولجاپ، ەل ىشىندە بولاتىن ءتۇرلى  ىندەت-اپات جايلى ساقتاندىرىپ، ودان قۇتىلۋدىڭ جولىن  دا نۇسقاپ وتىرعان. بۇل ءداستۇردى ابىزدىڭ نەمەرەسى وسپانقوجا  دا جالعاستىرعان».

عازيز اعاي «ءسۇيتىپ ءبىز ارعىن، ونىڭ ىشىندە ايدەركە، ونىڭ ىشىندە جىلقايدار، ونىڭ سولتانى، سولتاننىڭ اقبيكەشى، ونىڭ قوجانازارىنىڭ حوجاسى بولىپ ءوسىپ-وندىك. ءبىزدىڭ 2-ەلىمىز، 2 اتامىز بار، ول جىلقايدار – حوجا، وسىلاي دەپ اتالادى»، جازىپ كەتتى.

اعايدىڭ شاكىرتى، الەمگە ايگىلى فيزيك، اكادەميك فازىلحان بايىمبەتوۆ اعامىز «ۇستازدىڭ ۇمىتىلماس بەينەسى» اتتى بۇدان ون جىل بۇرىنعى ماقالاسىن «…بىزدەر، جانگەلدين اۋدانىنداعى قاراتۇبەك ورتا  مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى، حالىقارالىق باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ  اكادەميگى سايلاۋ، اكادەميك ءسابيت بايزاقوۆتار، بەلگىلى جازۋشى قوعاباي سارسەكەەۆ، فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرىكباي ايساعاليەۆ جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى، سونداي-اق ۇستازىمىزدىڭ الدىنان ءدارىس الىپ، ءومىردىڭ تالاي بەلەستەرىنەن اسقان باسقا دا شاكىرتتەرىنىڭ اتىنان، مىناداي ۇسىنىس ايتامىز: قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەگى سىڭىرگەن مۇعالىمى عازيز ءامىرحانوۆتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن ءوزى باسقارعان  وقۋ ورنى عازيز ءامىرحانوۆ اتىنداعى قاراتۇبەك ورتا مەكتەبى دەپ اتالسا ەكەن. ون سەگىز جىل اۋدان وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ، تورعاي مۇراجايلار كەشەنىن باسقارعان، ءومىرىنىڭ سوڭعى دەمىنە دەيىن يماندىلىق ورداسى بولعان مەشىتكە يەلىك ەتكەن ابزال ازاماتتىڭ اتىنا تۋعان تورعاي اۋىلىندا ءبىر كوشە بەرىلسە» دەپ تۇيىندەيدى.

ايتقانداي-اق، مىڭداعان شاكىرتتەرىنىڭ عانا ەمەس، قازاق ەلىنىڭ قايماعى-تورعاي جۇرتىنىڭ جۇرەگىندە ماڭگىلىك ءىز قالدىرعان عازيز اعاي ەسىمى ونىڭ قابىرعالى قالىڭ حالقى تۇرعاندا تاريحتان وشپەك ەمەس.

 

جەتپىسباي بەكبولاتۇلى،

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور

بار جاقسىلىق – يماننان

30 – ناۋرىز، 2017 ج

«قازىر كوپشىلىكتىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اركىمنىڭ سوزىنە ەرىپ كەتۋى جيىلەدى. بۇل ۇلتتىق رۋحانياتىمىزعا قاۋىپ توندىرەتىن جاعداي بولعاندىقتان، مەملەكەت دامۋىنا جان-جاقتى ۇلەس قوسىپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەپ، ەلدى يماندىلىققا ۇندەيتىن كورنەكتى تۇلعالار تاعىلىمىنا ارنالعان وسىنداي باسقوسۋلاردى وتكىزسەك دەيمىز. وسى شارالار بارىسىندا ۇسىنىستار سالماقتى باسىلىمداردا جارىق كورىپ، ءتيىستى ورىندارعا جىبەرىلىپ، ۇلتتىق دامۋعا ۇلەس قوسادى دەگەن ۇمىتتەمىن» دەدى «قازاق گازەتتەرى» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى ج.كەنجالين.

العاشقى باسقوسۋ ەلىمىزگە بەلگىلى ۇستاز، ءدىنتانۋشى عازيز قاجى امىرحانوۆقا ارنالدى. جاستارعا رۋحاني تاربيە بەرۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تىلگە تيەك ەتكەن «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى، پروفەسسور ءشامشادين كەرىم عازيز قاجىنىڭ ەلىمىزدە يماندىلىقتى ناسيحاتتاۋعا قوسقان ۇلەسىنە توقتالدى. ەلىمىزدەگى رۋحانيات سالاسىندا ۇرپاق تاربيەلەپ، ءبىلىم بەرۋدە ەرەكشە ءىز قالدىرعان عازيز قاجى ءامىرحانوۆ بولمىسى بولەك تۇلعا. ونىڭ ۇستازدىق ۇلاعاتى، ءدىن سالاسىنداعى سارا جولى جايلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، قازاقستاننىڭ بۇرىنعى سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى، پروفەسسور ناريمان قىپشاقباەۆ دەرەكتەرى باسقوسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى. عازيز قاجىنىڭ شاكىرتى، ەلىمىزگە بەلگىلى عالىم، پروفەسسور تاڭاتقان دوسماعامبەتوۆ ۇستازدىڭ تاعىلىمدى عۇمىرى جايلى تەرەڭنەن ءسوز قوزعاپ، شاقشاق جانىبەك پەن جىلقاي­دار قوجانازاردىڭ، ازىنا ابىزدىڭ تورعاي ەلىن يماندىلىققا ۇيىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى جايلى اڭگىمەلەدى.
كەزدەسۋدە ورتاعا وي سالعان مەملەكەت قايراتكەرى ءانۋار تالقىمباەۆتىڭ، دارىگەر كاكىمجان قىراۋباەۆتىڭ، ۇستاز جەتپىسباي بەكبولاتۇلىنىڭ، كاسىپكەرلەر بولاتبەك ابىقاەۆ پەن قايىرجان بەرسۇگىروۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ پىكىرلەرى ءبىر ارنادان تابىلىپ جاتتى.
وسىلايشا ۇلت رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىن جان-جاقتى زەردەلەپ، تاريحتى تولىقتىرا تۇسەر تىڭ دەرەكتەر مەن ساليقالى جۇزدەسۋلەردى ماقسات ەتكەن جاڭا باستاما ومىرگە كەلدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قالىڭ جۇرتتى جەلىكتىرىپ اكەتەتىن جەڭىل دۇنيەلەردەن اراشالاپ، سالماقتى وي مەن تەرەڭ ساراپتامالاردىڭ ماڭىزىن ۇعىندىرساق دەگەن ىزگى نيەتپەن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە تۇساۋى كەسىلگەن باستامانىڭ بولاشاعى زور بولاتىنىنا سەنىم مول.

ايشا كەڭەسباي،
«نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
ءباسپاسوز قىزمەتى

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان