Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Qanay datqağa aytqan öleñniñ soñğı tabılğan nwsqası

Qanay datqağa aytqan öleñniñ soñğı tabılğan nwsqası

Qazaq handığınıñ tarihında Ordabası tauınıñ alatın orını erekşe ekeni belgili. Öytkeni bwl jerde Aqtaban şwbırındı-Alqaköl swlama tragediyasın basınan ötkergen halqımızdıñ betke wstarları 1726 jılı bir tudıñ astında bas qosıp, tize biriktirip joñğar şapqınşılarına qarsı attanuğa ant işken. Sol jolğı jiınnıñ bastı jemisi – el basına kün tuğanda qazaqtardıñ jüzge, ru-ruğa bölinbey jwmıla alatındığın körsetip, 1727 jılı joñğarlarmen bolğan Bwlantı-Bileuti şayqası men 1729-1730 jıldardağı Añıraqay şayqastarında jeñisterge qol jetkizgeni boldı. Büginderi basqa öñirlerdiñ qazaqtarı üşin Ordabası tauınıñ atı osı äygili jiınmen tikeley baylanısta bolsa, küngey qazaqtarı üşin bwl taudıñ mañızdılığı tağı da bir eleuli tarihi oqiğamen erekşelenedi. Ol – Mırzabi oqiğası.

Ordabası basında ötken alğaşqı jiınnan 132 jıl ötken soñ, 1858 jıldıñ kökteminde Qotırbwlaq degen jerde orın alğan bwl oqiğa Qazaqstannıñ oñtüstik böligin alıp jatqan Qızılorda, Türkistan, Şımkent, Taraz, Jetisu öñirleriniñ HİH ğasırdıñ basınan Qoqan handığınıñ ezgisine wşırap, eldiginen ayrılıp, halıqtıñ äl-ahualı barınşa tömendep, äbden kedeylengen kezimen tikeley baylanıstı. Alğaşqıda köşpendi qazaqtarmen til tabısıp, olarmen sanasa jürip bilegen qoqan bekteri birtindep eldi qıspaqqa alıp, oylarına kelgen sansız salıqtarmen matap tastap, aqırı kämeletke kelgen qızdarğa deyin «küyeuge tier» degen salıq közin şığarıp, keybir zeketşileri tipti boyjetken arulardı qualap näpsiniñ jetegine salınıp ketken soñ qazaq qauımı jappay köteriliske şığuğa bel buadı. Şımkent öñirinde bwl wlt-azattıq qozğalıstıñ basına Sapaq, Asqar sekildi bedeldi datqalar, Jäbek bi, Mädeliqoja, Mwsabek, Irısqwlbek, Tänen, Baybaq, Jaqıpbek sındı batırlar twrğan. Köterilis barısında aşınğan qazaq jigitteri Qoqan handığınıñ zeketşisi Mırzabidi jasaqşılarımen qosa qırıp salıp, Türkistan qalasın aluğa wmtıladı. Alayda olar birneşe dürkin şabuıl jasap, qalanıñ qaqpasın bwzıp kirmek bolğanımen iştegi zeñbirekter olardıñ basına oq jaudırıp bwl äreketterinen eşteñe önbeydi. Söytip jürgenderinde Qoqan men Taşkentten şıqqan Şabdan qoja, Mällabek, Mırzaahmet bastağan auır äsker köterilisşiler şoğırlanğan jerge bet aladı. Bwdan habardar bolğan, jeñil-jelpi qarulanğan, arbalı zeñbirekterge tötep bere alatın mwrsatı joq, onıñ üstine artınan ergen kempir-şalı, qatın-qalaşı, bala-şağaları, jayılıp jürgen malı bar qazaq sarbazdarı amalsızdan jappay köterilip orıstar ornıqqan Aqmeşitten de arı asıp ketuge mäjbür boladı. Köp wzamay käpirlerdiñ küşeyip ketuinen seskengen Qoqan hanı Qwdiyar köteriliske şıqqan qazaq rularına keñşilik jasap, olardıñ keri, eski qonıstarına qaytıp köşip kelulerine barın saladı. Sol kezde dulat pen qoñırat rularınıñ elşileri han ordasına barıp özderiniñ nelikten qoldarına qaru alıp şıqqandarın aytıp berip bitimge kelmek boladı. Mine osı kezdesude Mädeliqojanıñ esimin bükil elge paş etken äygili «Qoqan hanına aytqanı» öleñi düniege keledi. Sol jolı batırdıñ qasqayıp twrıp aytqan uäjine Qwdiyar han eşteñe ayta almay, bwdan äri köşpendi qazaq qauımına artıq salıq salmauğa, olardıñ datqalarımen aqıldasa otırıp bilik jürgizuge uäde beredi. Alayda ol kezde Qoqan handığınıñ özi de köp wzamay orıs otarşılarına bodan bolatının eşkim de bilmegen edi…

Mırzabi oqiğasınan keyin bar-joğı altı-aq jıl ötken soñ Ordabası tauı Resey qaramağına ötip, Türkistan öñirin mekendegen küngey qazaqtarı bwdan bılay orıs wlıqtarınıñ ornatqan tärtibine say ömir süruge mäjbürlenedi. Al bwl jaña tärtiptiñ tübinde qazaqtardı ru-ruğa bölip birin-birine aydap salu maqsatı közdelgen bolatın. Mwnı iske asıru üşin orıs äkimşiligi halıqqa adal, aqısız qızmet etken bwrınğı bilerdi bilikten şettetip, olardıñ ornına bolıstıq saylau jüyesin engizedi. Sonıñ saldarınan ärbir ru öziniñ adamın bilikke ötkizbek maqsatında aldımen jiğan malın satıp, düniesin şaşıp saylauda jeñiske jetip, artınan parağa bergen, basqa da şığındarınıñ ornın toltırıp üstinen mol payda köru jolında körşi otırğan rulardı talan-tarajğa wşıratadı. Osılay el işin ruşıldıq sana-sezim jaylap, qazaq balasınıñ bayırğı dünietanımı ulana bastadı. Osınıñ nätijesinde 1726 jäne 1858 jıldarı bükil qazaqtıñ basın qosqan, wrpaqtarı maqtan twtarlıq birligi men ıntımağınıñ şırqı bwzılıp, birtindep jelge wşa beredi…

Mwnıñ birden-bir jarqın däleli retinde Mädeliqojanıñ sol, orıs wlıqtarı jaña tärtip ornatqan jıldarı Qanay datqağa arnap şığarğan öleñin keltirsek, osınıñ özi-aq jetip jatır. Al bwl öleñniñ şığu tarihı mınaday bolıp keledi:

Türkistan öñiri orıs otarşılarınıñ tabanınıñ astında qalıp, jaña äkimşilik ornağan soñ Resey jandayşaptarınıñ jağına älda-qaşan ötip ketken jappas ruınıñ bedeldi adamdarı Kenesarı hannıñ zamanında, qaynağasına bolısıp olarğa qarsı şıqqan Mädeliqojadan (batırdıñ ekinşi äyeli Qalipa – Qasım hannıñ qızı) öşin qaytarıp aluğa barın saladı. Batırdıñ üstinen qayta-qayta arız jazıp, daulasıp, Mädeliqojağa qwn töletip soñınan qalmaydı. Söytip ol sergeldeñ bolıp jürgeninde öziniñ birden-bir sengen adamı, nağaşı jwrtınıñ tizginin wstağan Qanay datqa da jappastar jağına satılıp ketip jelkesin körsetedi. Bwl keleñsiz jağday birtalay jılğa sozılıp, onı tek Şımkent oyazınıñ kömekşisi Ahmet töre Kenesarin men Türkistan oyazınıñ general-gubernatorı fon Kaufmannıñ qasında tilmaştıq qızmet atqarğan swltan Seyitjappar Asfendiyarovtıñ tikeley aralasuımen ğana birjolata tiıladı.

Mine, sol jıldarı Mädeliqoja batır köñilindegi bar şerin aqtarıp Qanay datqanıñ arsız isterin äşkerelegen öleñin şığaradı. El işinde bwl şığarmanıñ birneşe nwsqası saqtalınıp olardı kezinde belgili ğalım Äsilhan Ospanwlı jariyalap ketken bolatın. Bwlardıñ bäri bir sarında jazılğanımen işinde eleuli ayırmaşılıqtarı da kezdesip otıradı. Keybiri qısqa qayırılıp, tağı bireuleri wzaq bolıp keledi. Eñ kölemdisi 33 şumaqtı qwraydı. Endi mine sol şığarmanıñ tağı bir 32 şumaqtan twratın tağı bir nwsqası tabıldı. Onı, bar ğwmırı Otırar auılında ötken aqın Baltabay Tebeywlı jazıp qaldırıptı. Aqınnıñ qoljazbaların «Ruhaniyat – Äbu Näsir äl-Farabi» mwrajayınıñ direktorı Abdulla Jwmaşev wrpaqtarınan swrap alıp, zerttep, arab ärpinen bügingi qazaq älipbiine audartıp, «Baltabay aqın»1 attı kitap etip 2010 jılı Şımkent qalasında jariyalaptı. Alayda onda bwl öleñ Baltabay Tebeywlınıñ özi qoyğan «Maylıqojanıñ datqağa aytqanı» aydarı astında basılıp, Mädeliqojanıñ tuğan jienine telinip ketipti. Osılay, ğasırdan astam uaqıt tastap Maylıqoja öziniñ tuğan nağaşısına tağı da bir «jiendigin» jasağan eken. Men bwl öleñniñ alğaşqı joldarın oqi bastağannan-aq onıñ Mädeliqojanıñ Qanay datqağa aytılğan öleñiniñ tağı bir nwsqası ekenin tüsinip, birden köşirip alğan bolatınmın. Sodan beri qolım bir tigende taldap jariyalarmın dep jürgenimde baqanday bes jıl ötip ketipti… Endi mine sol ağattığımnıñ ornın toltırudıñ reti kelgen sekildi.

Osı jerde Baltabay aqın turalı da keñirek bayandap ötkenim dwrıs bolar. Baltabay Tebeywlı 1892 jılı qazirgi Oñtüstik Qazaqstan oblısı, Otırar audanınıñ Otırar auılında tuılıp, 1968 jılı sonda dünie salğan. Ruı – qoñırattıñ işindegi bojban, sonıñ itemgen tarmağı. Aqın eskişe hat tanığan, Qajımwqannıñ jan joldası bolğan. 1931 jıldıñ naurızında «halıq jauı» degen ayıppen türmege tüsip, 1932 jıldıñ qazanında aqtalıp şıqqan. Baltabay Tebeywlı qazaqtıñ qırşın ketken darındı jazuşısı Sattar Erubaevtıñ jaqın tuısı – nemere ağası bolıp keledi. Jazuşınıñ äkesi Asqar auılda starşın bolğan sebepti Keñes däuirinde Sattardıñ (dwrısı Sattarhan) üstinen qayta-qayta bay-şonjarlardıñ twqımı degen arızdar tüse berip, ol Almatıda oquın jalğastıra almaytın küyge wşıraydı. Sol kezde Baltabay kökesi oğan «Asqarov» degen familiyası atasınıñ esimimen «Erubaev»2 dep özgertilgen jaña qwjat jazdırtıp äkelip, şet jerge, Leningrad qalasına oquğa attandırıp jiberedi. Aqınnıñ osı jürekjwttı isiniñ arqasında köp wzamay qazaq ädebietiniñ klassikalıq şığarmasına aynalğan «Meniñ qwrdastarım» romanı düniege keledi.

Baltabay aqın

Al endi osı birtuar azamat Baltabay Tebeywlı jazıp alğan Qanayğa aytılğan arız-öleñniñ osı jaña nwsqası jaylı äñgimeni äri jalğastırayın. Bwl nwsqada özgelerine qarağanda büginge deyin beymälim bolıp kelgen jaylardıñ betin aşıp aluğa jağday jasaytın biraz mälimet bar bolıp şıqtı. Alayda olar turalı söz qozğamas bwrın Mädeliqojanıñ öziniñ tegine qatıstı toqtap ketsem deymin.

Qoja äuletiniñ seyit tobınan şıqqan Mädeliqojanıñ öneri men ömirin zertteuşiler onıñ anası – Qoyqan apanıñ qoñırattıñ qızı, batırdıñ osı ruğa jien bolıp keletinin jaqsı biledi. Sol sebepti batır sanaulı ğana, er azamattarı köbinşe şariğat qağidaların uağızdaudı, pirlik etudi künköris közine aynaldırğan qoja äuletinen közge köriner qarulı top şıqpaytın bolğan soñ, öziniñ qalıñ nağaşı jwrtı – qoñırattardıñ äskeri qolbasşılarınıñ birine aynaladı. Özi sekildi jaujürek Mwsabek, Tänen, Baybaq sekildi qoñırattardıñ qaysar wldarına qosılıp el tınıştığın toruıldap, talay jorıqtarğa bas bolıp, qazaqşalap aytsaq – nağaşı jwrtınıñ soyılın soğıp, batırlıq önerin şıñdaydı. Sol kezderi onıñ körsetken erlikteriniñ işinde şoqtığı eñ biigi – Mırzabidiñ bası şabılğan, onıñ soñına ergen qalşalardıñ közderi joyılğan iske belsene aralasqanı jäne soñınan Qwdiyar hannıñ aldına barıp jasağan erligin qasqayıp twrıp aytqanı bolıp tabıladı. Alayda uaqıt ozıp qazaqtıñ küni orısqa qarağan zaman ornağan soñ, oyda joqta, talay märte «aştıqta jegen qwyqanıñ dämin» wmıtqan nağaşısı Qanaydıñ eski jauınan para alıp satıp ketkeni batırdıñ janına qattı batadı. Sol kezde orıs wlıqtarına süyengen jappas starşındarı Mädeliqojanıñ jağasına jarmassa, Qanay datqa jieniniñ eteginen tartıp, şalıp tüsirip, eski jauına öz qolımen jığıp beruge barğanı onı şındap eseñgiretip jiberedi. Bwl keleñsiz oqiğanıñ tamırı ilgeride jatqanın joğarıda türtip aytıp ketken bolatınmın. Al endi solarğa tereñirek qarastırıp aqiqattıñ betin aşıp ketsem deymin.

Qazaqtıñ soñğı wlı hanı Kenesarı Qasımwlı orıs otarşılarımen atısıp-şabısıp jürgen zamanda jappastardıñ bir böligin basqaratın Altıbay Köbekov pen zauryad horunjiy Janğabıl Tölegenov degender onıñ jigitterin qadirli qonaq etip kütip, tün jarımda wyqığa ketkenderinde 95-in qırıp salıp, osı «erlikterine» orıs wlıqtarınan süyinşi alğan jayı tarihtan belgili. Sol jolı jalğız Naurızbay batırdıñ ğana jwldızı janıp aman qalsa, Kenesarınıñ süyikti batırı Baytabın qazağa wşıraydı. Osınıñ kegin qaytarmaq bolğan qaharlı han jau jağına şıqqan jappas auıldarın ayamay qırıp, meyirimsiz jazalauğa kirisedi. Bwl oqiğa 1844 jılı bolğan.3 Sol kezderi Mädeliqoja jaujürek qaynağasına bolısıp jappastardı bir emes, eki şapqan degen söz4 el auzında saqtalğan.

Qoqan hanı Qwdiyar

Mwnıñ artı, Kenesarı qaza bolğan soñ, alma-kezek barımtağa auısadı. Tipti jappastardıñ soyılın beline baylağan alşınnıñ Er Şoyın degen batırı Mädeliqojanıñ auılın şauıp, qarındası Momındı alıp ketedi. Onı qaytarmaq bolğan batır qarımta äreketke baradı. Söytip bwl dau wzaq jıldarğa sozılıp, küngey qazaqtarınıñ Qoqan ezgisinen qwtılıp orısqa twtılğan zamanda, jañadan ornıqqan wlıqtarğa arqa tiregen jappas ruınıñ starşındarınıñ bas köteruimen jañadan örşidi. Olar Mädeliqojanıñ üstinen qayta-qayta arız tüsirip, ketken qwndarın barınşa «semirtip», az üyli qojalardı äbden tozdırıp jiberedi. Osı kezde Qanay datqa jappastıñ daugerlerinen alğan parasına masayıp, qarsı jaqtıñ sözin söylep şığa keledi. Mwnısın batır:

Qudalap, Qanay istep swrqiyalıq,

İsiñe qarabettiñ jwrt wyalıp,

Qaşanda öz wpayıñ tügeldeysiñ,

Pärege üş jüz dildä pwl şığarıp, – dep äşkerelep, nağaşısınıñ bwlayşa qwbılatının kütpegendikten işdegi küyigin osı arız-öleñi arqılı sırtqa şığaradı.

Al endi Qanay datqanıñ bwrınğı joldas-joralıq, tuıstıq jolınan oñay aynıp, öziniñ batır jienin jappastarğa şimirikpesten satıp jiberuin nemen tüsindirse boladı? Onıñ jauabın aqınnıñ osı öleñinde auızğa alatın Sapaq pen Asqar datqalardıñ dünieden ozıp ketkenimen, sodan eldiñ tizgini Qanay datqanıñ jalğız öziniñ qolında qalğanımen desek aqiqattı ayaqqa baspaymız. Batırdıñ janına äsirese qoñırattıñ şın bäyteregi bolğan Sapaq datqadan ayrılğanı erekşe batıp, onı ol qayta-qayta auızğa aludan şarşamaydı:

Ayırıp alar edi Sapaq bolsa,

Qayteyin qara künim tayğaq bolsa,

Ağañnıñ bar qılğanı esimizde,

Şıqpaydı bwrın qoñırat ayğaq bolsa…

 …Halqımnıñ Sapaq datqa ağasınday,

Jesir menen jetimniñ panasınday.

Ey, datqa! Meni neğıp qamap kettiñ,

Körmesten bir toqtınıñ balasınday?

 …Ketirdiñ baylar-jandar berekesin,

Er Sapaq el qıp edi zorğa jamap.

 …Basıma qiınşılıq is tüskende

Qwtqarıp Sapaq datqa erlik etti.

Osı jerde bükil sanalı ğwmırın küngey aqındarınıñ öneri men ömir joldarın zertteuge arnağan belgili ädebietşi Äsilhan Ospanwlınıñ Sapaq pen Qanay datqalarğa bergen minezdemelerimen tanısıp şıqsaq artıq bolmas deymin. Qoñırattıñ bwl eki bii turalı ğalım öziniñ 2005 jılı jarıq körgen soñğı «Maylıqoja» kitabında «Qanay datqa – qoñırat eliniñ baylar-jandar ruınıñ köbek atasınan şıqqan belgili bi. Qoqan hanınan datqa atağın alğan ol, Oñtüstik Qazaqstan halqınıñ 1857-1858 jıldarı Qoqan handığına qarsı wlt-azattıq köterilisin basuğa atsalısqan. Keyin Resey qızmetinde bolğan»5 jäne «Sapaq – qoñırat eliniñ baylar-jandar tobınıñ adamı. Qoqan hanınan datqa atağın alğanına qaramastan handıqqa qarsı halıq qozğalısın qoldağan»5 dep jazıp ketipti. Bwl mälimetter Mädeliqojanıñ «Qanayğa» attı öleñiniñ mına soñğı nwsqasındağı osı eki datqa jaylı aytqandarımen tolıq üylesedi jäne basqaday keri pikir tudırmaydı.

Bwl öleñniñ tağı bir erekşeligi – batırdıñ öziniñ nağaşı jwrtına jasağan erlikteriniñ zaya ketkenine, qayırımı bolmağanına janınıñ küygenin, arınıñ küyzelgenin körsetedi. Mısalı, öleñniñ basqa nwsqalarında ara-kidik wşırasatın «Sen qoñırattıñ balasın qorğaymın dep, Sauıt jırtıp oq tidi qarınımnan», «Qoñırattıñ bozbalasın bermeymin» – dep», «Jauımen kök wlınıñ wrısqanda», «Qoñırattan kisi öltirgen jerim bar ma?!» sekildi ökpe-nazğa tolı sözderi soñğı nwsqada nağız özegin örtegen jazılmas jarağa aynaladı. Sebebi, Qanaydan körgen qorlığına kuä bolğan, kezinde üzeñgiles bolıp jauğa birge şapqan, şetinen sen twr, men atayın degen nağız jürek jwtqan batır dostarı – Mwsabek, Tänen, Baybaq, Imanberdilerdiñ öz rulasınıñ jağına aşıq şıqpasa da, Mädeliqojadan şettep ketkenderi añğarıladı. Ärine, olardıñ keybiri bwl kezderi baqilıq bolıp ketui de mümkin, alayda aqınnıñ osı dauğa qatıstı Tänenge şağınğan öleñiniñ bizge jetui, Sapaq datqanıñ balası Imanberdiniñ sol kezderi közi tiri bolğanın anıqtap beretin birneşe qwjattıñ saqtaluı, keminde osı ekeuiniñ ol kezde aman-sau jürgenin körsetedi. Äsirese, Maylıqoja aqınnıñ Imanberdi men Mädeliqoja ekeuiniñ arasındağı äri dostıq, äri qwdalıq ara-qatınastarı jöninde:

Imanberdi, Mädeli – egiz qozı sekildi,

Jarasuşı ediñ qatarıñ,

 …Äri qwda, äri dos,

Iqılas köñiliñ bir ediñ»,

… Imanberdi, Mädeli – jarasıp tuğan wl ediñ»7 – sındı sözderin esimizge alsaq, batırdıñ köñiliniñ qalay küyregenin tereñinen wğamız.

Söz orayı kelgen soñ Maylıqoja aqınnıñ Imanberdi datqanı kezinde maqtay da, dattay bilgenin aytıp ketkenim abzal. Mwnısı qazaqtıñ «Jau küldirip aytadı, Dos jılatıp aytadı» degen tereñ mağınalı sözine say keledi. Mısalı, aqın kezinde özi «qaranıñ hanına» teñegen Imanberdini de ağat ketken jerinde el aldındağı bedeline jaraspaytın isin öziniñ «Kelmes pe ediñ?» degen öleñinde betine basadı. Onısı özi wzaq uaqıt auırıp jatqanında taudıñ da, dalanıñ da qazağı, onıñ işinde dulatı bar, qoñıratı bar degendey, bükil el jaqsılarınıñ biri qalmay köñilin swrap kelip-ketkenin, tipti Täşkenttegi general-gubernatordıñ kömekşisi, «oyaz» bop twrğan ataqtı Seyitjappar töreniñ (Sanjar Asfendiyarovtıñ äkesi) arnayı at basın bwrıp kelgenin bayandap, mına qoñsı otırğan sen kelmediñ dep, basqa da jaraspaytın osal ketken twstarın tizip ötip, onıñ işinde «Sarañdığıñ belgili bwrınnan-aq, Sapaqtı orap kömgensiñ qamıspenen» dep äkesin soñğı saparğa qalay şığarıp salğanına şeyin aqtarıp şığadı. Bir qızığı, aqın osı öleñinde Mädeliqojanıñ basın sergeldeñge salğan Qanay datqanıñ da bolımsız balası jaylı «Sen qwsap oqırayıp kelmey ketti, Balası keşe jürgen Qanayıñnıñ»8 dep aytıp ketudi dwrıs dep sanaptı. Alayda Maylıqoja qanşalıqtı aşınıp, şanşıp tiisse de söziniñ arasında Imanberdiniñ şın adamgerşilik qasietterin joqqa şığarmay:

Älimnen altı ay jattım, habar almay,

San qılğan jaqsılığıñ ketti selge, – dep, tek osı bir jolı onıñ ata joldan tayğanın el tizginin wstağan bolısqa bolaşaqta sabaq bolsın degen nietpen aytıp ötedi.9

Al endi sözdi Mädeliqojanıñ nağaşı jwrtına şamdanıp Qanay datqağa aşulanıp aytqan sözderimen jalğastırar bolsaq, onda batır:

  Qorğaumen Qoñırat elin kirdim otqa,

Bolmağan soñ Qoqannan elge tınış.

 

…Qoñırattı jauğa bermey qoyday qorşap,

 

…Qoñıratqa ülken olja alıp berdim,

Wrısıp bes jüz kisi Ağıbaymen.

 

… Datqa-eke, Qoñırattı joqtaymın dep,

Ötkizdim qiınşılıq talay bastan.

 

… Qanay dep şabuılmen ötti jasım,

 

… Qoñırattan kisi öltirgen jerim bar ma?

Datqa-eke, estip pe ediñ, jüziñ suıq.

 

… Ağıbay Arğın şaptı Qoñırat elin,

Talqandap Qarataudıñ talay jerin,

Şıdamay bes jüz qoyın Ağıbayğa

Qoñırattıñ körmep pe ediñ tölegenin?

 

Siz üşin bastı ölimge talay tiktik,

Jalğan joq, qiındıqtıñ bärin kördik,

 

… Janıña ara tüsip jürmep pe edim,

Jeriñde amal tappay, neşe sasqan?

 

… Sondağı men emes pe em atqa mingen,

Köktiñ wlı, Kötenşige qayrat bergen!

Jaltaqtap jalpı Qoñırat jan-jağına,

Şığa almay qalmap pa ediñ erdey öziñ?

 

Kenjehan, Uälihandar qabat twrıp,

Sizderden aldıq bata betti bwrıp.

Qasıma qırıq jigit qosıp berdiñ,

Qalıp eñ şulap-jılap bäriñ tügel! – degen sözderdi aşına aytıp ketedi.

Osı jerde auızğa alıp ketetin tağı bir närse bar. Ol mına soñğı şumaqtağı attarı atalğan Mädeliqojanıñ eki birdey et bauırı – Kenjehan men Uälihan turalı bolmaq. Bwğan deyin bwl inileri jaylı, äsirese Kenjehanı turasında, batırdıñ Ağıbaymen nayza tireskenine qatıstı äñgimelerde qara sözben bolsa da birauız aytılıp jürse, Uälihannıñ esimi tek Maylıqojanıñ Mädeliqoja nağaşısınıñ qartayıp, kesel qısa bastağan şağında köñilin swrap kelgendegi öleñindegi:

Qabırğañnıñ süyeui –

Uälihan edi qalañız,

Qasıñnan qalañ ketken soñ

Bolıptı qattı nalañız» degen joldarda ğana wşırasatın. Endi bolsa ol qos batırdıñ esimderi men jasağan erlikteri wrpaqtarınıñ maqtana aytıp jüretindey ülgide – Mädeliqoja aqınnıñ öz auzınan şığıp otır. Bwl rasında da quanarlıq jay jäne nağız tıñ mälimetterdiñ qatarına jatatın derek.

Söz soñına tağı bir aşıp aytıp ketetin mäsele, ol soñğı jıldarı etek alğan 1858 jılğı küngey qazaqtarınıñ jwmılıp bastağan wlt-azattıq köterilis barısında Qoqannıñ zeketşisi Mırzabidiñ ölimine baylanıstı Mädeliqojağa keybir zertteuşilerdiñ berip jürgen bağası. Olardıñ payımdauınşa batır öziniñ şıqqan tegine say sol köterilistiñ ruhani basşısı ğana boldı dep kelip, Mwsabek batırdı bas qolbasşı etip körsetuge barınşa tırısıp bağadı. Alayda bwl aqiqatqa tipti de say kelmeydi. Sebebi bizge jetken tarihi qwjattardıñ birinde de köteriliske bwl batır, nemes basqa bireu qolbasşılıq etti degen naqtı derek joq. Al endi bügingi äuesqoy zertteuşilerimizdiñ qayta-qayta silteme jasaytın T. Otarbaevtıñ «Mırzabi oqiğası» attı jazbasına keletin bolsaq ol jöninde avtordıñ özi «körkem äñgime», yağni qiyaldan tuğan dep jazıp ketkenin tipti de auızdarına alğıları kelmeydi. Sonımen qatar bwl şığarmamen qosarlana atalatın Ä. Jılqışievtıñ jazbası da taza ädebi şığarma ekeni qwpiya emes. Bir qızığı tarih qoynauın aqtarudan jalıqpaytın bwl avtorlar bastı dälel retinde oqırman aldına tartatın Maylıqojanıñ «Qaranıñ ötti handarı» tolğauındağı Mwsabekke qatıstı:

Sar dalanı şañ qılğan,

Qoqannan olja mal qılğan,

Mırzabidi öltirip

Batırlığın dañ qılğan,

Mwsabek batır jandardan, – degen joldarın da bwrmalap beredi. Sebebi bwl «silteme» öleñ joldarı birtwtas keletin söylemniñ «qiıp» alğan böligi ğana, al onı tolıq berse atalmış şumaq mınaday bolıp keledi:

Däurenbek bimen şanşısıp,

Üy ara jau bop añdısıp

Mwsabek ötti jandardan,

Sar dalanı şañ qılğan,

Qoqannan olja mal qılğan,

Mırzabidi öltirip

Batırlığın dañ qılğan,

Mwsabek batır jandardan,

Qwlşığaşta er Tänen,

Baybaq ötti alğidan…

Bayqasañızdar bwl jerde Mwsabek jaumen de, ağayınmen de (Däurenbek bi de qoñırattıñ balası) soğısıp ötken batır bolğanı bir bölek, Mırzabidi jalğız özi emes, er Tänen men Baybaq ta öltirgen bolıp şığadı. Bir qızığı üşeui de qoñırattıñ balaları eken, alayda bwl batırlardıñ atqarğan eñbegin däripteu eşkimniñ de oyına kelmeydi. Qızıqtırmaydı. Soğan qarağanda olar äste «toqaldan tuğan» bolsa kerek. Al onıñ esesine, Mombek Äbdäkimwlı degen jazuşı öziniñ «Mırzabidi öltirgen kim? – nemese tarihi twlğalardıñ şınayı belgisi nege bwrmalanadı?» attı maqalasında Mädeliqojanıñ qadirin tüsiru maqsatında batırdıñ «Qoqanğa hanına aytqanı» öleñin hanğa emes onıñ qaraşasına – qwsbegi Mırzahmetke aytqan etip körsetedi. Sol sözi arqılı Mädeliqojanıñ Qwdiyar handı qatardağı köp bekten ajıra almağan, «maqtanşaq» etip körsetuge tırısıp, onıñ el aldındağı bedel-därejesin jaylap, sezdirmesten, bildirmesten tömendetuge tırısıp bağadı… Al ol jazuşınıñ maqalasınıñ özegin qwraytın bir-aq närse, ol «tağı da aytamız, Mırzabidi öltirgen Mwsabek batır ekeni haq» degen bayağı talastıñ tat basqan sarını. Osı sekildi äreketterden mwnday zertteuşilerdiñ neni közdep, nendey maqsatqa jetkisi kelip, nelikten kenetten qalam terbey şığa kelgenin tüsinu qiınğa soqpaydı. Sebebi olardıñ bar kökseytini – tek tiyanaqtı bireulerdiñ ğana babasın basqa batırlardan oq aldı ozdırıp qazaq tarihına engizu bolıp tabıladı. Al bwl äreketteri öz kezeginde nağız ruşıldıq sana-sezimniñ birden-bir körinisi ekendigin olar tipti de qaperine almaydı.

Şındap kelsende – 1858 jılğı wlt-azattıq qozğalıstıñ basşısı retinde tek qazaqtardıñ Türkistan qalasın qorşap alğanında Äleken (Aliken Karabışev) degen töreniñ10 han saylağanı jaylı ğana derekter saqtalğan. Mwnıñ üstine qolında talay adamnıñ qanı bar Mädeliqojanı şıqqan tegine say köterilistiñ ruhani basşısı – piri boldı dep aytu tipti de köñilge qonbaydı. Qazaq qauımında adam öltirgen kisiniñ artınan molda dep namazğa twruı mümkin emes. Bwl halıq wğımına qarama-qayşı keledi. Al Mädeliqojanıñ qılışınan qan tamğan nağız batır bolğanın osı «Qanay datqağa» degen şığarmanıñ soñğı nwsqasınan keltirilgen öleñ joldarınan-aq oñay bayqaymız. Äytpese, qoñırattardıñ malın qaytarğanda ol jaujürek batır bolıp şığıp, al endi Mırzabilerdi Qotırbwlaq basında qoyday qırğanda töbesine qwran kötergen molda bolıp ketui tipti de adam kületin köriniske jatadı. Aşıp aytsam Mwsabekti, ne basqa bir batırdı üytip-büytip 1858 jılğı köterilistiñ qolbasşısı etu nağız ötken tarihımızdı qoldan pişu bolıp tabıladı. Wzın sözdiñ qısqası, bügingi izdenuşilerge bar aytarım – rulıq sana-sezimniñ jeteginde kete bermey, onsızda köbinşe auız ädebietimizge arqa süyegen tarihımızdı enşiley bermesten, bir batırdı törge şığarıp, bir batırdı körge aparıp jatpastan, eldiñ birligin körsetetin «Bolar eldiñ balası – birin-biri batır deydi, Bolmas eldiñ balası – birin biri qatın deydi» siyaqtı qağidalı sözderdi barınşa betke wstauğa tırısıp baqqanımız dwrıs bolar.

«Auız ädebietimizge arqa süyegen» degenim joğarıda Mırzabidiñ ölimine qatıstı öleñder men añız-äñgimelerde attarı atalğan Mwsabegi bolsın, Täneni bolsın, Baybağı bolsın, Täñirbergen Otarbaevtan basqa eşkim auzına almaytın qwlşığaş Jamanğarası bolsın, Qısıraubek Amantaevtıñ qoljazbalarında11 atı atalatın qıpşaq Kerimbegi bolsın, tipti alğaş ret Mädeliqojanıñ osı öleñiniñ arqasında köpşilikke belgili bolıp otırğan Kenjehanı men Uälihanı bolsın, barlığınıñ da asıl esimderi el auzında saqtalıp qalğanı osı Baltabay Tebeywlı sekildi kökiregi aşıq aqındarımızdıñ der kezinde tüsirip alğan öleñ sözderiniñ arqasında ğana tarihımızğa enip otırğanı ötirik emes. Onıñ özinde de köbisiniñ jasağan erlik isteri emes, qwr ğana attarı atalğanına şükirşilik etuimiz kerek.

Äsilhan Ospanwlı men Twrsınäli Aynabekwlı

Söz soñına

Oñtüstik Qazaqstan öñiriniñ belgili aqındarı, olardıñ işinde qoñırat ruınan şıqqan Qwlınşaq, Molda Mwsa, Ergöbek sındı söz şeberlerin kezinde meniñ äkem, ğalım Äsilhan Ospanwlı jan-jaqtı zerttep, şığarmaların jeke-jeke kitap etip şığarıp ketkenin ziyalı qauım jaqsı biledi. Büginderi äkemniñ dünieden ötkenine tura 15 jıl bolıptı. Osı uaqıt işinde aqparat közderinde Mırzabidiñ ölimi töñireginde birneşe ret maqala jariyalanıp, onıñ kim öltirgenine qatıstı talas (şının aytqanda tek qoñırattıñ Mwsabek batırı jeke özi basın şapqanın tayğa tañba basqanday däleldeu nauqanı) äli de öz jalğasın tabuda. Osığan oray meniñ bir närsege tañım bar – osı 15 jıl işinde qoñırattıñ birde-bir ziyalı azamatı joğarıda esimderi atalğan üş aqınnıñ mwrasın izdep bizdiñ üyge at basın bwrğan emes… Sonda kisi öltirgenderdi kökke köterip, al adamğa adamgerşilik qasietti darıtatın ruhani mwranıñ eşkimdi de qızıqtırmağanı ma?

Osı mäsele töñireginde köbirek oylanğanımız jön sekildi, dostar.

____________________________________________________________________________________________

1 «Baltabay aqın», Şığarmaları men qoljazbaları. Şımkent, «Kitap». 2010, 233-238 better

2 Ä. Şilterhanov. Şığarmaları, İİ-tom. Zertteuler men maqalalar, Şımkent. «Ordabası» baspası, 2007. 178-bet

3 Qazaq SSR-ı tarihınıñ İ tomı, 340-bet

4 Ä. Şilterhanov. Şığarmaları, İİ-tom. Zertteuler men maqalalar, Şımkent. «Ordabası» baspası, 2007. 58-bet

«Maylıqoja», Şığarmalar. Ospanwlı Ä. Almatı, 2005. 831-bet

Sonda. 834-bet

7 Sonda. 98-99 better

8 Sonda. 575-bet

9 Sonda. 574-bet

10 T.K. Beysembiev «Kokandskaya istoriografiya». Issledovanie po istoçnikovedeniyu Sredney Azii HVİİİ-HİH vekov. Almatı: TOO «Print-S», 2009. 274-bet.

11 Qazınalı Oñtüstik «Türkistan kitaphanası», 72 tomı – Mädeliqoja Jüsipqojawlı. Şığarmaları. «Nwrlı älem». Almatı, 2012. 291-292 better

 

Eralı Äsilhanwlı OSPANOV

 suretşi, Şımkent qalası

Sonday-aq, oqıñız

«Äkeñ – südir, sen – oraq, Mämedäli Sodan-aq körmeysiñ be kemdigiñdi»

2007 jılı jarıq körgen «Mädeliqoja» kitabında batırdıñ bwrın talay märte jariyalanğan 12 şumaqtan twratın Maylıqoja …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan