باسقى بەت / جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى / ىلگەرىدە وتكەن جاقسىلار / ەت جەمەس ەشان اتانىڭ تاشكەنت ماڭىنان كەلەس دالاسىنا قونىس اۋدارۋى

ەت جەمەس ەشان اتانىڭ تاشكەنت ماڭىنان كەلەس دالاسىنا قونىس اۋدارۋى

ونىڭ ەكى سەبەبى بولعان سياقتى. ءبىرىنشىسى دەپ، باسقىنشى ورىس ساياساتىن ايتۋعا بولادى. ورىس شەندىلەرى سوپىلىق جولدى ۇستانعانداردان، اسىرەسە ەشانداردان اياعىن تارتتى. قورىقتى دەسە دە بولادى.سول زاماندا قازىرگى وزبەكستان مەن وڭتۇستىك قازاقستاندا  باسقىنشىلارعا قارسى ەشاندار ۇيىمداستىرعان ۇلكەن كوتەرىلىستەر بولعان. سوعان بايلانىستى ەشاندارعا سەنىمسىزدىك تۋىنداپ، قىسىمدار ءورشي تۇسكەن. سول كەزدە بولسا كەرەك، باسقا دا شەندى، شەكپەندىلەر قاتارىندا ورىس گەنەرالى ن.س. لىكوشين پاتشانىڭ نازارىن اۋداراتىن  تومەندەگىدەي مالىمدەمەلەر جاساعان. «ەشانداردىڭ ورتا ازياداعى ءبىزدىڭ يەلىكتەرىمىزگە اسەرىن تانىپ، ءبىلۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويۋىمىز كەرەك». «دالا قازاقتارى اراسىندا سوپىلىقتىڭ كەڭ تارالۋىنا جول بەرىلمەۋى ءتيىس».

ەكىنشى سەبەپ، ەت جەمەس ەشان ءوزى العاش ءدارىسىن تىڭداعان  ديقان سالىقبەك احۋننان العان ءبىلىمىن تاجىريبەدە سىناپ، ىسكە اسىرعىسى كەلگەن.ونداي جەر كەلەس وزەنى جاعاسىنان بۇيىردى.انىعىراعى سونداعى قازاقتاردان شاقىرۋ بولدى.ءبىر زاماندارداعى ءبولىنىس بويىنشا، كەلەس وزەنىنىڭ  ەكى بەتكەيى، شانىشقىلى تايپاسىنىڭ «دارحان»  اۋىلىنان باستالىپ، «مامىت» جانە «ارانشى» اۋىلدارىنا دەيىنگى ارالىق «قۇدايقۇل-بەسۋىل» جانە «اجىكە» اۋىلدارىنا تيەسىلى ەدى.وسىنداعى  اعايىندار وزدەرىنە جەتەكشى بولاتىن ءبىر ەشاندى قاجەت ەتكەندى.

اراداعى كەلىسىم شارتتى اجىكەنىڭ ىشىندەگى سەرنازار ەسىمدى جىگىت اعاسى جۇرگىزدى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە،ەكى دوڭگەلەكتى ات ارباعا مىنگەن ەت جەمەس ەشان اتانى  كەلەس وزەنىنىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىن جايلاپ وتىرعان قۇدايقۇل-بەسۋىلداردىڭ قىستاۋىنا سەرنازار اتا ەرتىپ كەلدى. ەل قۋانىپ قارسى الدى. ارنايى مال سويىپ، جاقىن ماڭداعى اعايىنداردى شاقىرىپ، اللا رازىلىعى ءۇشىن ساداقا اس بەردى.ەشانعا ارنايى التى قاناتتى ءۇي تىگىلدى. وسى كۇننەن باستاپ، كەلەس دالاسىنىڭ دامۋىندا بەتبۇرىستار باستالدى. ونىڭ باسىندا اللانىڭ سۇيىكتى قۇلى – ەت جەمەس ەشان اتا تۇردى.

1.ياسساۋي سوپىلىق مەكتەبىنىڭ تۇلەگى – ەت جەمەس ەشان اتا ءبىلىمنىڭ شاريعات، تاريقات، اقيقات، ماعريفات ساتىلارىنان وتكەن.اللا تۋرالى اقيقاتتى بىلگەن. جاراتۋشىنىڭ نازارى تۇسكەن.قۇداي بەرگەن قاسيەتتەرگە يە بولعان. جەلەپ-جەبەۋشى دارەجەسىنە جەتكەن.  وسىنداي اۋليە، اللا ءبارىن كورىپ تۇرعانداي ءىس-ارەكەتىمەن، ادالدىعىمەن، ادىلدىگىمەن ۇزاق جىلدار بويى كەلەس دالاسىندا ياسساۋي تاريحاتى نەگىزىندە ءدىني اعارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. جاماعاتپەن بىرگە زىكىر سالىپ، اللانى ۇنەمى بىرگە ەسكە الاتىن. ەشان اتا قاتىساتىن زىكىر، قازىرگى كەزدە بۇكىل ەلگە سۇرىقسىز، ەپەتەيسىز ەتىپ كورسەتىلىپ جۇرگەندەي جۇلقىنعان، بۇلقىنعان ەمەس ەدى. شەڭبەر جاساپ وتىرىپ،كەيدە تۇرەگەپ تۇرىپ، دەنەنى بوس ۇستاپ، زىكىردە «اللا ھۋ» باسەڭ داۋىستا قايتالانا ايتىلىپ، بار الەمدى جاراتۋشىعا ارنالعان ماداق سوزدەرگە جالعاساتىن. ەلگە، جەرگە، حالىققا جاقسىلىقتار تىلەپ، باتا جاساپ اياقتالاتىن. (گەنەرال ن.س.لىكوشين كۋا بولعان زىكىر وسىلاي وتكەن). زىكىردىڭ سوڭى ەمشىلىككە، رۋحاني اڭگىمەگە، سۇراق-جاۋاپقا جالعاساتىن.

ەت جەمەس ەشان اتا جىل سايىن جاڭا جىل باستالعاندا كەدەي-كەپشىكتەردى، جوق-جۇقانالاردى  قاتىستىرا وتىرىپ، بيىلعى جىلدىڭ ەلىمىزگە، جەرىمىزگە جانە ءاربىر جانۇياعا جاقسىلىقتار اكەلگەن جىل بولۋىن تىلەپ، ارنايى مال سويىپ، دەربىسانا ۇيىمداستىراتىن. قۇران وقىپ، سوڭىندا باتا-تىلەك جاسايتىن.

ەمشىلىك جاساعانىنان تۇسكەن تابىستارىن وزىنە قالدىرماعان. حالىقتان جانە مۇريدتەرىنەن كەلىپ جاتقان مال مەن مۇلىكتەرگە قوسىپ، حالىقتىڭ مۇقتاجىنا جاراتقان. كەلەس دالاسىندا مال باعىپ، ەگىن ەگىپ شاشىراپ جاتقان حالىققا جاقىن تۇستارداعى 4 جەردە قىلۋەتتەر قازدىرىپ، ءوزى سوندا ءجيى-ءجيى بارىپ حالىقپەن كەزدەسىپ تۇردى. جىل سايىنعى شىلدە ايلارىندا، سول قىلۋەتتەردىڭ كەزەگى كەلگەنىندە، اللاعا 40 كۇندىك ءمىناجاتىن جالعاستىردى.

2.ەگىنشىلىكتى دامىتتى. «سارىاعاش» كۋرورتتارى ماڭىنان وتەتىن كەلەستىڭ سۋىن، «ىسا اتا اۋليە» كەسەنەسى تۇسىنداعى توعاننان الىپ، 4 شاقىرىم جەردەگى ءجۇز گەكتارداي جەردى سۋلاندىرىپ كەلگەن، قۇدايقۇل ارىقتى ودان ارى قاراي ون بەس شاقىرىمعا ۇزارتتى.ۇزىندىعى ءبىر جارىم شاقىرىمداي كەلەتىن توبەلەر تىزبەگىنىڭ استىنان سۋ وتكىزدى. تەرەڭدىگى ون-ونبەس قۇلاش كەلەتىن، قاتار جاتقان قۇدىقتار قازدىرىپ، ولاردىڭ ۇستىڭگى بەتىن بۇزباي  كوپىر قالپىندا قالدىرىپ، تەك استىڭعى جاعىن ءبىر-بىرىنە قوستىردى. جاياۋ ادام جۇرە بەرەتىن تۋنەل پايدا بولدى. حالىق مۇنى تۋنەل دەمەستەن «كەسكەن» دەدى. قازىرگىدەي قۋاتتى دا، ەپتى تەحنيكالار جوق كەزدە، وسىنداي ينجەنەرلىك تاپقىرلىقپەن ىسكە اسىرعان تىرلىكتەرىنە تاڭعالماسقا شاراڭ جوق. وسى جۇمىستاردى اتقارۋ ءۇشىن جۇزدەگەن ادام تىنباي بىرنەشە اي جۇمىس ىستەدى. ولاردى اس-سۋمەن،قۇرال-سايمانمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءوزىن ويلاپ كورسەڭىز، بۇل جۇمىستىڭ وڭاي بولماعانىن اڭعاراسىز.

وسىلايشا توبەنىڭ ارعى بەتىندەگى عاسىرلار بويى قاڭسىپ جاتقان  ونداعان گەكتار جەرگە سۋ اپاردى. ول جەرلەرگە باۋ-باقشا ەكتىردى. «ەشان بازار» مەن ونىڭ ارجاعىنداعى ەلدى مەكەندەردەن تاشكەنتكە بارا جاتقان نەمەسە كەلە جاتقان كەرۋەندەر، جەكە ادامدار ارنايى توقتايتىن. شاي ءىشىپ دەمالاتىن. سامساعان جەمىستەر مەن قاۋىن-داربىزداردان اۋىز تيەتىن. كوشەتتەرى مەن تۇقىمدارىن الىپ كەتەتىن. سونىڭ ارقاسىندا  جاڭادان پايدا بولعان  «ەشان باۋ» اۋىلى شارتاراپقا بەلگىلى بولدى، اتى شىقتى. وسى اۋىلدا پاقسا دۋالدان وزىنە ءۇي سالدىردى.جان-جاعىنا حالىق قونىستاندى.  جاڭادان مازار ورنىن بەلگىلەدى. ونىڭ شىعىس جاعىنان جەر استى مەشىتى-قىلۋەت قازدىردى. ونىڭ قازىلعانىنا ءبىر جارىم عاسىرداي بولسا دا، الىگە دەيىن بۇزىلماي،ەلدىڭ زيارات ورنى بولىپ تۇر.

3.كەلەستە ساۋدانى دامىتتى.قازىرگى اباي كەنتىنىڭ شىعىس جاعىندا دالالىق بازار اشتى. باتىسىندا ماۋسىمدىق جارمەڭكەلەر ۇيىمداستىردى. وعان تاشكەنتتەن، تۇركىستاننان، سوزاقتان، شىمكەنتتەن جانە جاقىن ماڭداعى اۋىلداردان ساۋدا كەرۋەندەرى مەن وتار-وتار قويلار،ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلار، كەلە-كەلە تۇيەلەر، سيىر تابىندارى  كەلەتىن. جارمەڭكە قازىرگى اباي كەنتى مەن بەسقۇبىر ەلدى مەكەنى اراسىن جالعاپ جاتتى. جارمەڭكەدە تۇرمىسقا قاجەتتىنىڭ ءبارى ساتىلاتىن. ىزدەگەنىڭنىڭ ءبارى تابىلاتىن. قاز قاتار تىگىلگەن كيىز ۇيلەردىڭ ادەمىلىگى بىرىنەن ءبىرى اسىپ تۇسەتىن. ءاربىر شاڭىراق قىمىز بەن قىمىران ۇسىناتىن. قازانداردا تاعامنىڭ نەبىر تۇرلەرى ءپىسىرىلىپ جاتاتىن. ايعا سوزىلاتىن جارمەڭكە بولعان سوڭ،وندا ويىن-ساۋىق تا،ايتىس تا،ءتىپتى كوكپار دا بولاتىن. ورتا ازياداعى جاقسىلار مەن جايساڭدار،نەبىر انشىلەر مەن بيشىلەر، سال سەرىلەر كەلەتىن.ءبىر ايدا بىتپەيتىن جارمەڭكەنىڭ جەرگىلىكتى حالىققا بەرەرى دە، ۇيرەتەرى دە  كوپ بولعان.

قازىرگى تاشكەنت، شىمكەنت، قىزىلوردا وبلىستارى اۋماعىندا ەت جەمەس ەشان اتانىڭ بارماعان جەرى، باسپاعان تاۋى قالماعان شىعار. وسى ايماقتاعى حالىقتىڭ ىشىنەن ەت جەمەس ەشان اتانىڭ كومەگىنە مۇقتاج بولعاندار، اۋليەنىڭ جۇرگەن جەرىن بىلمەسە دە، شىن نيەت ەتىپ، اتىن ايتىپ جالبارىنعاندارعا اۋليە كومەگىن بەرگەن. بۇل ءجاي اڭىز اڭگىمە ەمەس. بولعان وقيعالار ءالى دە حالىقتىڭ ەسىندە.

جالعاسى:

ەت جەمەس ەشان دەرەكتەرى

 

 

سونداي-اق، وقىڭىز

ەت جەمەس ەشان اتانىڭ ۇرپاقتارى

وسىنداي ساياساتتىڭ كەزىندە ەت جەمەس ەشان اتانىڭ ۇرپاقتارى دا قۋعىنعا ۇشىرادى. ەشان،مولدالاردى دا بايلارمەن بىرگە …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان