Jarıq nwrdıñ säulesi

Baqsayıs Ata (Baqşayış)

Türkistan qalasındağı «Äziret Swltan» memlekettik muzey qorığınıñ qorında, Sozaq mañınan tabılıp äkelingen, eski kitap saqtalıp keledi. Bwl kitap Baqsayıs babağa qatıstı öte qwndı jädiger. Osı köne kitapta jazılğan tömendegidey äñgime bar eken.

Uaqiğa Özbek hannıñ Deşti Qıpşaqqa han bolıp twrğan zamanında bolsa kerek. Ol 1335 jıldardıñ mañına alıp baradı, al Baqsayıs baba şamamen 1330 jıldarda düniege kelgen. Sayid ata Deşti Qıpşaq eline kelip, eldiñ qoja-moldasın jiıp alıp: «Men senderge eki jwmbaq-saual qoyamın, kim şeşer eken?» – deydi. «Birinşi, Allah Tağala neni bilmeydi? Ekinşi, Allah Tağala neni jaratpaydı?» – degen jwmbaq saualdarın qoyadı.

Eldiñ igi jaqsıları: «Bizge birer kün rwqsat beriñiz, oylanayıq, izdeneyik» – desedi. Ötinişteri qanağattandırıladı. Kelisimdi künniñ uaqıtı bolğanda qaytadan jinaladı. Halıq: «Taqsır ne ämir qılsañız da öziñiz bilesiz, biz jwmbaqtı tappadıq» – deydi. Sonda bir jas bala şığıp: «Bwl saualdıñ jauabın meniñ aytuıma bola ma?» – dep rwqsat swraptı. Rwqsattı alğan soñ, bala: «Taqsır, onıñ jauabı: birinşi – Allah Tağala özinen basqa qwdiretti bilmeydi, ekinşi – Allah Tağala özinen basqa Qwdaydı jaratpaydı» – dep jauap bergen eken.

Jauapqa razı bolğan Sayid ata bwl balanı äkesiniñ rwqsatımen öziniñ tärbiesine alıptı. Balanıñ azan şaqırıp qoyğan atı Kamaliddin eken, biraq osı oqiğadan keyin onıñ esimin Sayid ata Baqşayış dep ataptı. Baqşayış Sayid atasınıñ tärbiesinde jürip, oqıp-jetilip keyinnen Deşti Qıpşaqqa pir äri Halifa bolıp saylanıptı.

Deşti Qıpşaqtıñ hanı Baqşayıştı Qısırau degen kisiniñ qızına üylendiredi.

Türkistandağı qazaq-türik universiteti janındağı tarih jäne etnofilologiya ğılımi-zertteu ortalığınıñ qoljazba qorındağı Sozaq audanınan tabılğan jädiger-qoljazba «Temirnama» dep ataladı.

Baqşayış (Baqsayıs) – sopılıq ağımnıñ iri ökili. Onıñ şıqqan tegi Arab halifatınıñ törtinşi halifı Haziret Äliniñ balası Mwhammed Hanafiyağa barıp tireledi.

Baqşayış – Sayid atanıñ şäkirti. Sayid atanıñ özi Ayqoja işannıñ (laqap atı Zäñgi ata) şäkirti, Zäñgi ata S.Baqırğanidıñ şäkirti. S.Baqırğanidıñ özi Qoja Ahmet Yassaui Hazirettiñ şäkirti bolatın.

Joğarıda atalğan köne qoljazbanıñ Sozaq jerinen tabıluı zañdı närse. Sebebi, bwl aymaq Baqşayış babanıñ ata-babalarınıñ mekendegen ölkesi bolıp tabıladı.

Arab tilindegi nwsqadan türik tiline Yassauidiñ ağası Sadır şeyhtiñ nemeresi Safi äd-Din Orın Qoylaqı audarğan qoljazba «Nasabname» dep ataladı. Osı qoljazba 1992 jılı jeke kitap bolıp, Türkistan qalasındağı «Mwra» baspasınan jarıq kördi. Atalmış kitapta da Baqsayıs (Baqşayış) Sadır şahtıñ şöberesi edi dep körsetiledi.

«Egemen Qazaqstan» gazetiniñ 1 mamır 1998 jılğı sanında Bazarbay Sügiralin degen azamat, özi de qoja näsilinen bolu kerek, tartımdı da tanımdı zertteu maqalasın jariyaladı. Onda wlı M.O.Äuezovtıñ 100 jıldıq mereytoyı Evraziya köleminde atalıp ötilgenin maqtanışpen ayta kelip:

«… Alğaşqı derek wlı Äuezovtıñ öz qolımen jazılğan ömirbayanında örnektelipti. Mwhañnıñ 1928 jılı Smağwl Säduaqasovqa bergen «Öz jayımnan mağlwmat» degen jauabında bılay delingen: «Men 1897 jılı qırküyektiñ 15-de tuıppın. Tuğan jerim – Semey uezine qarağan Tobıqtı işi – Şıñğıs bolısında. Meniñ atalarım Qoja, alğaşqı şıqqan jeri Qaratau deuşi edi» deydi. Odan äri maqala bılay örbidi.

Qoja etnonimi isi qazaqqa ejelden siñisti atau. Älemdegi islam teologtarı bir auızdan moyındap, olardı Mwhammed payğambardıñ kindiginen örbigen wrpaqtan qwralğan dini soslovie retinde qarastıratın qojalar (älemdik islam ädebietinde qojalar etnoniminiñ ornına «Sayid» termini qoldanıladı) mwsılman elderiniñ bärinde bar.

Mäselen, olar turalı «Islam enciklopediyasında»: «Sayid» atauı şiittik (qasiet) nasihat nätijesinde birte-birte Payğambar wrpaqtarına, äsirese Mwhammedtiñ (s.ğ.s) nemeresi äl-Huseynnen taraytın bwtaqtarına köbirek qosıp aytılğan. Olar mwsılman qauımınıñ äleumettik iearhiyasına erekşe artıqşılıqtar berilgen toptı qwrap, dindarlar arasında ülken bedelge ie boldı».

Sonımen, qojalar dep Mwhammed Mwstafa Sallahu Ğaleyhi uas-salamnıñ süyikti qızı Fatima (Bibi Fatima, Pirim Bibatima) men onıñ küyeu balası äri nemere inisi Haziret Äliden örbigen wrpaqtı aytamız.

Keybir mwsılman şejire derekterinde bwğan Haziret Äliniñ Hasan jäne Mwhammed Qanafiya degen wldarınan tarağan wrpaqtardı da qosa aytadı.

Sonımen birge, islam jolındağı şayqasta Kerbalanıñ şölinde hijra jıl sanauınıñ 61 jılında şeyt bolğan imam Huseyinniñ wrpaqtarı külli mwsılman düniesinde qwrmetke bölenip Seyit qojalar atanıp ketti.

Endi Äuezov esteligine äri qaray zer salayıq: «Ülken äkemniñ üyinde saqtalğan qojalar şejiresin bala kezde bir körgenimde bizdiñ qojalardıñ arğı atası Baqsayıs deydi. Bwl – Arqadağı qoja atauınıñ barlığı Tobıqtı ortasında, älde qojalardıñ köp aytıp qwlağına siñirgendikten be, bolmasa eldiñ özi dindarlau zamanında birdeñe-birdeñe estigen, äyteuir Baqşayıştı änşeyingi qara qazaqtıñ köbi biledi. Keyde balasın taba almağan qatın siyaqtı qısılğandar Baqşayıştıñ äruağın aytqış körinedi. Baqşayış jañağı aytqan şejirede Omarhanğa 18 ata bolıp keluşi edi. Tım ärirek körinedi» – dep jazadı Mwhañ.

Qazaq qoğamınıñ erekşelikterin eskere otırıp, demografiya ğılımında qalıptasqan ürdispen bir atanıñ (bir buınnıñ) ortaşa jası 30 jıl dep anıqtauğa boladı. Endi osı eseppen Baqsayıstıñ ömir sürgen twsın anıqtasaq.

Mwhañnıñ äkesi Omarhan 1856 jılı tuıp, 1909 jılı dünie salğan. Eger joğarıdağı ülgimen bir atağa 30 jas beriletinin eskere otırıp, 18 atanı 30 jılğa köbeytsek, 540 jıl şığadı. Eger 540-tı Omarhan tuğan 1856-tan şegersek 1316 jıldan biraq şığadı. Bwl qazaq handığı qwrıludan bir jarım ğasırğa juıq äri uaqıt. Sondıqtan Mwhañnıñ «Tım erterek körinedi»  deui äbden orındı.

Özi Jañaqorğan audanı territoriyasında jerlengen Sügiräli babamızdan jetken (1798-1887) derekter boyınşa Baqşayıştıñ şın atı Haziret Sayid Kamaliddin. Jaugerşilik zamanda ömir sürgen Kamaliddin jas kezinde sayısqa jii tüsip, mereyi üstem bolğan. Sayısta basına baq qonğan adam bolğandıqtan Baqşayış atap ketken desedi bir derekterde.

Ekinşi bir derekterde Islam äleminde Alla jolına bel şeşip kirip, basqa düniege köñil audarmağan jandı «Özin Alla jolına Baqşayış etti» deydi. «Demek, bwl Baqşayış ata islam ilimin elge taratuğa erekşe eñbek etti degen mağınanı bildiredi» deydi  şejiresi ağamız Seytomar Sattarov.

Şejire derekteri arab tilinde, yaki arab ärpimen jazılatını belgili. Arab alfavitinde «ş» ärpi men «s» ärpiniñ jazıluı birdey. Eger «s» ärpiniñ üstine üş nükte qoysañız, «ş» bolıp oqıladı. Sondıqtan onıñ atı keyde «Baqşayış» bolıp oqılğan. Dwrısı – Baqsayıs (baq jäne sayıs).

Şejire derekteri boyınşa Baqsayıstıñ 8 wlı bolğan. Onıñ altauınıñ: Seyd Mwzaffar Şeyh, Seyd Abdulla Şeyh, Seyd Abılhan Şeyh, Seyd Öteş Şeyh, Seyd Tikeş Şeyh, Seyd Abiba Şeyhtardıñ esimi belgili.

Qazaqstandağı belgili käsipker ğalım, «Atamwra» korporaciyasınıñ belgili prezidenti, qoğam qayratkeri Mwhtar mırzanıñ familiyası Qwl Mwhammed. Onıñ qolında segiz mörmen kuälandırılğan qojalar şejiresi bar eken. Osı şejire boyınşa Mwhtardıñ babası Qwl Mwhammed onıñ özinen sanağandağı 13-şi atası Kamaliddin bolıp şıqtı.

Şejirede onıñ tolıq esimi bılay jazılğan. «Uäbnühu Hazrat Seid Kamalid-din Rahmatulla ğalayhi». Mwnıñ alğaşqı sözi şejiredegi nıspı er balanıñ atı ekendigin, al soñğı eki sözi «Allanıñ rahmeti jausın!» degendi bildiredi. Sonda şejiredegi esim «Hazrat Seid Kamalid-din» bolıp şığadı. Bwl Baqsayıstıñ azan şaqırıp qoyğan atı. Mwhtardıñ qolındağı şejire arı qaray taratsañ, ol tömendegi retpen tizbekteledi.

  1. Hazrat Seid Kamalad-din
  2. Hazrat Seid Mwzaffar
  3. Hazrat Seid Seydul Ğarip Badarik
  4. Hazrat Seid Jamaleddin
  5. Hazrat Seydul Haşim
  6. Hazrat Mırza Şah
  7. Seyd Ğwdda Şah
  8. Hazrat Seyd Mir Hamd Şah
  9. Hadim Ğulaka-i zamanil Bwhara i Şeyhul Maşaih
  10. Seid äulie qoja
  11. Hazrat Seid Qwl Mwhammed qoja
  12. Seid Äkram qoja
  13. Seid Abrar qoja
  14. Mwhtar

Eger Mwhtardıñ 1960 jılı tuğanın eskerip, osı atadan on üş atağa (390 jıl) şeginis jasasaq 1570 jılğa tireledi. Bwl da joğarıdağı pikirdi rastaydı.

… Mwhañ öziniñ wlı babası Berdiqoja turalı naqtı derek qaldıradı. Onda «Tobıqtı işine meniñ üşinşi atam Berdiqoja birtalay tuısqandarın ertip Nayman işinen kelgen. Ol Qwnanbay zamanı. Qwnanbaydıñ şaqıruımen kelgenge wqsaydı» delingen. Berdiqojadan Üsen, Burahan, Äuezhan, Samarhan, Kenjehan degen bes wl, tört qız. Al Äuezden Omarhan, Samarhan, Arınbek, Ahmet, Aqzan, Qasımbek taraydı. Omarhannan Mwhtar, odan Ernar, Mwrat taraydı. Berdiqojadan Mwratqa deyin bes ata. Sonda Berdiqoja men Baqsayıs arasındağı wlı jazuşınıñ babaları kim bolğan?

Mwhtar Äuezov turalı derekterdi arhivterden köp izdestirip, hatqa tüsirgen ğalım-jazuşı Twrsın Jwrtbaev Äuezdiñ jieni Niyazbek Aldajarovtıñ şejire deregin keltiredi. Onda 1924 jılı tuğan, özin Baqsayıs wrpağı sanaytın Käbir degen azamat Berdiqojanıñ äkesi Sayaqıp, onıñ äkesi Mwhnun, onıñ äkesi Şahanädir degen derekterdi alğa tartqan.

Sayaqıp äygili Sarğaldaq qojanıñ tuısı, al Sarğaldaq qojanıñ balası Qojahmettiñ qızı Ayğanım Uäli hannıñ kişi äyeli, Şoqannıñ äjesi, Şıñğıs Uälihanovtıñ anası bolğan. Endi bir derekterde Sarğaldaqtıñ äpkesi Zura hanım Abılaydıñ törtinşi äyeli bolğan. Bwdan şığar qorıtındı: Berdiqojanıñ äkesi Sayaqıp. Bwl kümän keltirmeytin aqiqat. Al onıñ äkesi Mwhmun, atası Şahanädir.

Baqsayıs babamız turalı jazuşı Qabdeş Jwmadilov «Prometey alauı» attı romanında äserli bayandağan (Almatı, «Atamwra», 2002). Bir mısal keltire keteyik. «… Şekaradan 60 şaqırım Mwqanşı auılında Şeyhul Seyit qojanıñ tağı bir şöberesi Abırar aqsaqal twradı. Qwl Mwhammedtiñ eki äyelinen eki-ekiden tört wlı bolğan. Olar: Qojahmet pen Eskendir jäne Seyit Ahmet pen Seyit Äkram». Abırar – Qwl Mwhammedtiñ qazaq äyelinen tuğan kenjesi – Seyit Äkramnıñ balası.

Abırar 5 wl, 5 qız ösirgen. Bäybişesi – Gülğasıl. Wldarı: Mwhsın, Ihsan, Mwhtar, Rahımğali, Mwratqali Mwhtar – 1960 jılı tuğan.

Baqşayış babanıñ atatek şejiresi

 Hazreti Ali

Mwhammed Hanafiya

Abd-ul Fattah

Abd ul Jabbar

Abd ul Kahar

Abd ar Rahman, Abd ar Rahim

Abd ar Rahmannan – Ishaq bab, Abd ul Jalil bab.

Ishaq babtan –

Harun şeyh

Mumin şeyh

Musa şeyh

Ismail şeyh

Hasan şeyh

Usman şeyh

Umar şeyh

Mwhammed şeyh

Iftihfar şeyh

Mahmud şeyh

Ibarahim şeyh – Qwl qoja Ahmet Yassaui, Sadır Şeyh.

Qwl Qoja Ahmet Yassaui on ekinşi ğasırdan bastap barlıq türki qauımınıñ şeyhtarınıñ maşayhı, wlığı. Bwl babadan wl joq.

Sadır şeyh→Danışman qoja, Äbdi Mälik qoja.

Danışman qojadan→Safi ad din Urınk Qoylaqı→

Aq qorğandıq qojalar – bes ata: Burhan şeyh, Qara şeyh, Qauğandıq ata, Qaraqşı ata, Oqşı ata.

Äbdi Mälik qojadan→Äbdi Äli: on eki ata Baqşayış taraydı.

Baqşayış – Alla jolına bar ömirin bağıştağan degen wğım. Baqşayış atanıñ Azan şaqırıp qoyğan atı şayh Kamaliddin. Qabiri Qızılorda oblısı, Jaña qorğan audanında Baykenje degen jerde.

Isqaq babtıñ Mazar sağanası Oñtüstik Qazaqstan oblısı, Sozaq audanı aumağında, «Bab ata» dep ataladı.

Abd al Jalil babtan – Husein ata, Ibrahim sopı.

Husein atadan – jiırma birinşi wrpağı Horasan ata, odan segiz ata taraydı: Qwrban, Qojahan, Abıt, Abıla, Wlıq, Jüsip, Jaqıp, Mämirayım. Bwlar ortalıq Aziya, Türkiya, Resey, Türkistanda ömir sürip jatır.

Ibrahim sopıdan da köp wrpaq taraydı. Jiırma ekinşi wrpağı Mädi qoja (Diuana qoja), on ekinşi wrpağı Ismail ata, t.t. Qazaqstannıñ barlıq aymağında, Türkimenstanda, t.b. jerlerde mekendegen.

  

Bağdat Oralbaywlı , «Tegimizdi biluge talpınıs» Almatı – 2015 jıl

 

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Sonday-aq, oqıñız

Jabu