سىر-سۇحبات

ءومىردىڭ كەيبىر كەزەڭدەرى

اۋدانباي قاجى احمەتجانۇلى

ءبىزدىڭ اۋلەت قاراعاندى وبلىسى جاڭاارقا اۋدانىنىڭ قۇدايمەندە وزەنىنىڭ بويىندا، التاي-قارپىقتىڭ توقا-داۋلەتبيكە رۋىمەن بىرگە ءوسىپ، بىتە-قايناپ تۋىسىپ، ەل اراسىندا توقا قوجاسى اتانىپ كەتكەن. بابامىز كۇزگىبەكقوجا ارقاعا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىنەن ەل اراسىندا اللاھتىڭ اق ءدىنى يسلامدى تاراتىپ، حالىقتى يماندىلىققا، جاراتۋشى جالعىزعا تاعات-عيبادات جاساۋدىڭ قىر-سىرىن، ادەبىن، ءتارتىبىن وقىتۋ-ۇيرەتۋ نيەتىندە ون جەتىنشى عاسىردىڭ اياعى، ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ باس كەزىندە قونىس اۋدارعاننان بەرى توقا-داۋلەتبيكە تۋىستارىمىزبەن ىرگەمىز بولىنگەن ەمەس. تەك وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى اۋىلدىق جەردە ءىرى اۋىلشارۋاشىلىق مەكەمەلەرى، ياعني كەڭشارلار قۇرىلۋىنا وراي، جۇمىس بابىمەن اۋدان كولەمىنىڭ باسقا ەلدى مەكەندەرىنە قونىس اۋدارعانىمىزدى ەسەپتەمەسەك، كۇزگىبەك بابامىزدان تاراعان ەرمەك بابامىزدان تۋعان بايمۇحاممەت، جيەنقوجا، جاكەيقوجا جانە نۇرمۇحاممەتتەردەن تاراعان ۇرپاقتىڭ ءبارى  (كەيبىر جۇمىس ىڭعايىمەن استانا، الماتى، قاراعاندى قالالارىنا قونىس اۋدارعاندارىنان باسقالارى) جاڭاارقا اۋدانىنىڭ سارىسۋ، قۇدايمەندە وزەندەرىنىڭ اۋماعىندا تۇرادى. اتام يبراھيمنەن ءتورت ۇل: اسانحان، اۋەزحان، احمەتجان، مۇحامەتجان جانە ەكى قىز ءساليمان مەن ءۇريا تۋعان. اسانحان جاستاي ومىردەن وزسا، اۋەزحان مەن احمەتجان، ءساليمان مەن ءۇريا توقساننىڭ بەسەۋىنەن اسىپ قايتتى. مۇحاممەتجان ۇلى وتان سوعىسىنان ورالمادى. مەنىڭ اكەلەرىم مەن اپالارىما اللانىڭ بەرگەن نىعىمەتى، قاشان دۇنيەدەن وزعانشا اللاعا تاعات-عيباداتىنان جاڭىلماي، پەندەگە پەندە بولماي، اقىل-ەسىنەن ايرىلماي، ءوز اياعىمەن ءجۇرىپ-تۇرىپ، اس-سۋىن وزدەرى الىپ ءىشىپ، دارەتتەرىنە وزدەرى يە بولدى. ماڭايىنداعى بالا-شاعاسىنا، تۋعان-تۋىسىنا سالماق ءتۇسىرىپ، توسەككە تاڭىلىپ، قيىندىق كورسەتىپ، ولاردى جالىقتىرىپ «وسى كىسىدەن قاشان قۇتىلار ەكەنبىز» دەيتىندەي جاعدايعا جەتكەن جوق. ولاي دەيتىنىم، بىزبەن اۋىلداس، جاسى كەلگەن ءبىر كەيۋانا (اتى-ءجونىن، رۋىن كەيىنگى ۇرپاعى وقىسا رەنىش بىلدىرە مە دەگەندىكتەن ءتۇسىن-تۇستەپ، اتىن اتامادىم) الجاسىپ، ۇلكەن دارەتكە ءۇيدىڭ ىشىنە وتىرىپ، دارەتىن جيناۋلى جۇكتىڭ اراسىنا، نەمەسە تەكەمەتتىڭ استىنا جاسىرىپ قوياتىندى ادەتكە اينالدىرىپتى. الايدا سوزىنەن جاڭىلىسا قويماسا كەرەك. بىردە كەلىندەرىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ «تۇسىمە انام كىردى، بىراق ءجۇر دەمەدى. ءالى دە تاتار ءدام-تۇزىم بار شىعار» دەسە، كەلىندەرىنىڭ ءبىرى «ەە، اپا ءالى تالاي جەردى بىلعايمىن دەسەڭىزشى» دەگەن ەكەن. اللاعا شۇكىرشىلىك، اكەلەرىمىز بەن اپالارىمىز قارتايعان شاعىندا ەشكىمگە سالتىن سالماي، قادىر-قاسيەتىنەن ايرىلماي كوزدەرىن جۇمدى. ءبارى دە اللادان يمانى مەن قوسا، «پەندەگە پەندە قىلا كورمە» دەپ تىلەك تىلەۋدەن جالىقپاۋشى ەدى. ول ۋاقىتتا ءسوزدىڭ نەگىزىنە كوڭىل اۋدارمادىم با، كەيدە ءولاردىڭ الگىندەي دۇعاسىن ەستىگەندە جاستارى ەگدە تارتقان كەزدەرىندە «پەندەگە پەندە قىلا كورمە» دەپ نەگە تىلەيدى ەكەن. «قىلمىس جاساپ، ۇكىمەت، بولماسا پەندەنىڭ الدىندا كۇنالى بولىپ جازاعا تارتىلاتىن جاستا ەمەس قوي» دەپ ويلايتىنمىن. مەنىڭ ول ۋاقىتتاعى تۇسىنىگىم بويىنشا «پەندەگە پەندە» بولۋ دەگەنىمىز – زاڭ الدىندا جازىقتى بولىپ، جازاعا تارتىلىپ، تۇرمەگە ءتۇسۋ، بولماسا اباقتىعا جابىلىپ باس ەركىنەن ايرىلىپ، بىرەۋگە تاۋەلدى بولۋ. ال قازىر ويلاپ تۇرساڭ، وزىڭنەن كۇش-قۋات كەتىپ، ايتپەسە مۇگەدەك بولىپ، باسقانىڭ كومەگىنسىز تاماعىڭدى الىپ ىشۋگە شاماڭ بولماسا، ءوز بەتىڭمەن دارەتىڭە وتىرا الماساڭ، جاقىنىڭ مەن جاناشىرىڭنىڭ كومەگىنە ءزارۋ بولساڭ «پەندەگە پەندە بولۋ» دەگەن وسى ەكەن. سەبەبى، ول ادام قانداي جاقىنىڭ بولسا دا، سەنى جاس بالاشا كۇتۋدەن جالىعادى. ونىڭ ۇستىنە، ۇلكەن ادامنىڭ كوڭىلىن تاۋىپ، باعىپ-قاعۋ بالا باققاننان اناقۇرلى كوپ قاجىرلىلىق پەن قايراتتى، سابىرلىلىقتى قاجەت قىلادى، سوندىقتان دا وتە قيىن دا اۋىر. بىردە بولماسا بىردە سەنى باعىپ-قاعۋشىنىڭ نارازىلىعىنا ۇشىراساڭ، ەندى بىردە ءوزىڭ ونىڭ كورسەتكەن كومەگىنە ىرزا بولماۋىڭ مۇمكىن، مىنە، وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر كۇن سايىن، ساعات سايىن بىرىنە-ءبىرى قوسىلىپ، سەنى ءپۇشايمان جاعدايعا اكەلىپ، اۋرۋ ءبىر جاعىنان، كەلەڭسىزدىكتەر ەكىنشى جاعىنان مازالاپ، جانىڭدى جەگىدەي جەيدى. جاس بالا ورىنسىز مازالاسا، ەپتەپ زەكىپ، تىنىشتاندىراسىڭ، ال قارتتارعا ولاي جاساساڭ، بىردەن اللانىڭ الدىندا كىنالى بولىپ، ەكىنشىدەن، اتا-اناڭنىڭ نازاسىنا ۇشىراپ، ولاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىراسىڭ. قاليماشتىڭ اتالاس تۋىسى، ايدار مەن جاقىن ارالاسىپ، سىيلاستىق. ونىڭ، ءىنىسىنىڭ قولىندا  تۇراتىن، جاسى  جۇزگە كەلگەن  اكەسى  ۇزاق ۋاقىت توسەك تارتىپ باقپالى بولىپ جاتىپ قالدى. مارقىم (جاتقان جەرى جايلى بولسىن). «اكەمە سالەم بەرىپ جاعدايىن بىلۋگە ءىنىمنىڭ ۇيىنە بارىپ، اكەممەن سالەمدەسىپ، دەنساۋلىعىن سۇراپ، كوتەرىپ توسەك ورنىن قاعىپ، ورنىنا قايتا جاتقىزعانىمدى، اكەم «مەنىڭ جاسىمدى بەرسىن دەپ باتا بەردى.  توسەكتە ەشنارسەگە شاماسى كەلمەي اركىمگە ءبىر جاۋتاڭداپ جاتقان اكەمنىڭ  جاعدايىنا جانىم اشىپ ىشىمنەن «ءجۇزىڭنىڭ بەرگەنى مىناۋ بولسا ونىڭ ماعان كەرەگى جوق دەگەم» دەپ وتىراتىن. اللا اكە-اپالارىمنىڭ تىلەكتەرىن قابىل ەتكەن شىعار دەيمىن. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە توقساننان اسىپ ءجۇزدى القىمداعان ادامدار ۇزاق جاساعاندار قاتارىنا جاتادى جانە ول كىسىلەردىڭ قاتارى بىرەن-ساران عانا. سولاي بولا تۇرا ەشقايسىسى، كەيبىر قاريالار سياقتى، ەسىنەن جاڭىلىسىپ، بوس ءسوز سويلەپ، اقىلعا قونىمسىز، بالالاردىڭ ءىس-امالدارى مەن سوزىنە ۇقساس قيمىل دا، ءىس تە جاساعان جوق. اقىرعى دەمى تاۋسىلعانشا بالالارى مەن جاقىندارىنا كەلەشەكتە ۇلگى بولارلىق، اتالىق قامقورلىعىن ايتىپ جاتىپ، جان اشۋىن تارتپاي، ۇيقىعا كەتكەن ادامداي   و دۇنيەگە جۇرە بەردى.

اعايىندى ۇشەۋىنىڭ ۇلكەنى اۋەسحان اكەمىز وتە زەرەك، ەستىگەنىن ۇمىتپايتىن، ءبىر كورگەنىنەن جازبايتىن، ەل اراسىن جەتىك بىلەتىن، كوپتەگەن رۋلار مەن جاقىن-جۋىقتارىنىڭ شەجىرەسىن، بۇرىنعى وتكەن دۋالى اۋىز كەمەڭگەرلەردىڭ ناقىل سوزدەرى مەن ۇلگى بولارلىق ءىس-امالدارىن جاتقا ايتىپ وتىراتىن شەشەن، شارۋاعا پىسىق ادام ەدى. سونىمەن قاتار، اقكوڭىل، ءوزىنىڭ دۇرىس دەگەن تۇجىرىمىن ەشكىمنىڭ بەدەلىنە، قىزمەت-اتاعىنا قاراماي بەتىنە ايتىپ، باسقانىڭ سىرتىنان عايبات ايتۋدى جانى سۇيمەيتىن. ءوزىنىڭ بايلىعى بولماسا دا قولىنداعىسىن جاقىنىنان ايامايتىن قولى اشىق بولاتىن. قازاق حالقىنىڭ اراسىندا كەڭ تاراعان، قۇرداستار مەن ناعاشىلى-جيەندەردىڭ اراسىندا كوپ ايتىلاتىن قالجىڭدى ەكىنىڭ ءبىرى ول كىسىگە ايتا بەرە المايتىن. سەبەبى، ول كىسى ءوزىنىڭ ەرەكشە ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا قالجىڭ ايتىپ سۇرىندىرەمىن دەگەندەرگە قايداعى ءبىر اتام زامانىندا بولعان ۋاقيعانى ەسىنە سالىپ، بەتىن قايتارىپ تاستايتىن. كوپشىلىگىندە ءبىز، بىرگە جۇرگەن پەندەلەردىڭ بۇگىن بارىنىڭ ەرتەڭ جوق ەكەنىن ەستەن شىعارىپ، ولاردىڭ ۇلگى بولارلىق ءىس-ارەكەتىن، تاربيەلىك ءمان-ماڭىزى بار اسىل سوزدەرىن جانە ەستەرىندە ساقتاعان بۇرىنعى وتكەن ابىزداردىڭ قاعاز بەتىنە تۇسپەگەن، ەل اراسىنا كەڭ تاراماعان امالدارى مەن سوزدەرىن قاعاز بەتىنە تۇسىرمەيمىز. ال كەيىن سول دانا قارتتار ومىردەن وزعاننان سوڭ، ەستىگەن-كورگەندەرىڭ ماڭگىلىككە جادىڭنان ءوشىپ، سۇرايىن دەسەڭ ماڭايىڭدا ەشكىم قالماعان ۋاقىتتا وكىنىش وزەگىڭدى ورتەپ، دانا اباي ايتپاقشى، «قولىڭدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەگەنىڭ»-ءدى بىلگەنىڭمەن پايدا نە؟! مىنە، سول اتامنىڭ ءتىرى كەزىندە ايتقاندارىنىڭ ەشقايسىسىن جازىپ الماعان سوڭ كوپشىلىگى ۇمىتىلىپ، ۇمىتىلماعانى كۇڭگىرتتەنىپ، سول كىسىدەن ەستىگەن قالپى ما، الدە كەيبىر سوزدەر ۇمىتىلىپ، ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسىنا، ورىندالعان امالدىڭ انىقتىعىنا كولەڭكە ءتۇستى مە دەگەن قاۋىپ مازالايدى. اۋەزحاندى ۇلكەن بابامىز ءيبراھيمنىڭ (ل.ا. ىبىراي) ۇل-قىزدارىنان تاراعان ۇرپاقتارىنىڭ بارلىعى اتا دەيتىنبىز. اتام ارابشا وقىعان، اقىرعى دەمى تاۋسىلعانشا ورازا، نامازىن قازا قىلماعان جان. ارنايى وقۋ ورنىن بىتىرمەسە دە، سول كەزەڭدەگى ءوزى قۇرالپىلاستارىنداي جاڭاشا (كيريليتسا) حات تانىمايتىنداردىڭ قاتارىنا جاتپايتىنداردان بولاتىن. تۇراقتى باسىلىم، گازەت جۋرنالدارمەن قوسا، مۇحتار ومارحانۇلى اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى سياقتى تۋىندىلاردى ءوزى وقىپ، ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتى مەن باستارىنان وتكىزگەن وقيعالارعا تالداۋ جاساپ، ءوزىنىڭ پايىمداۋىن ايتىپ وتىرۋ ارقىلى نەمەرەلەرىن جاقسىعا باۋلىپ، جامانشىلىقتان قاشىقتاتۋعا امال جاسايتىن. وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا، اسىرەسە ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ، ەلدىڭ ەر-ازاماتتارى سوعىسقا اتتانعاننان سوڭ ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق اۋىرتپاشىلىعى اۋىلدا قالعان اسكەر جاسىنان اسقان قارتتار مەن ايەلدەر  جانە جاسوسپىرىمدەرگە قاراپ قالدى. ول جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىقتارىندا قازىرگىدەي الەكەدەي جالاڭعان تەحنيكا جوق، بۇكىل جۇمىس قولمەن اتقارىلادى. قولدا بار مالدى قىسقى ازىقپەن، حالىقتىڭ ءىشىپ-جەۋىنە كەرەكتى كولەمدە ەگىن ەگىپ، جيناپ الۋعا ەلدە قالعانداردىڭ تاۋلىك بويى بەل جازباي جۇمىس ىستەسە دە شامالارى جەتپەدى. مىنە، وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – اتا-بابامىزدىڭ كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ مالدى، اسىرەسە، قوي مەن جىلقىنى قىسى-جازى جايىپ باعىپ، جان ساقتاتتىرۋ امالىن قايتادان ىسكە اسىرۋ بولاتىن. قولداعى جىلقى سانى اسا كوپ بولماعاندىقتان، ولاردى ۇزاتىپ الىسقا ايداپ باققاننىڭ تيىمدىلىگى بولماعان. ال ءاربىر شارۋاشىلىقتا ون مىڭنىڭ ۇستىندەگى قوي مالىن ەل قونىستانباعان ءشوبى شۇيگىن، سۋى تۇنىق شالعاي جەرلەرگە اپارىپ باعۋ بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم بولدى. مالدى قىسى-جازى جايىپ باعۋعا قولايلى جەر – اقتاۋ، جەلتاۋ، تاسقورالى، قىزىلتاۋ جەرلەرى. بۇل ايماقتاردى ول كەزدە  مال اياعى باسپاعان، ءشوبىنىڭ مۇرتى ءبۇتىن، سۋى تۇنىق شۇرايلى جەرلەر بولاتىن. بىراق، حالىق ءجيى قونىستانعان  مەكەندەرگە، تەمىرجولعا، اۋدان، وبلىس ورتالىعىنان قاشىقتىعىنا بايلانىستى ەل قونىستانىپ پايدالانىلمايتىن. قازىرگى ولشەممەن ەكى ءجۇز، ەكى ءجۇز ەلۋ شاقىرىم قاشىقتىق ءۇيدىڭ قاسىنداي بولىپ ەسەپتەلىنسە، ول زاماننىڭ ولشەمىمەن ول جەر، جەردىڭ ءتۇبى بولىپ سانالاتىن. سول كەزدەگى كولىكتىڭ ەڭ جايلىسى دا، ەڭ جۇيرىگى دە اتپەن، جاڭاعى قازىر ءۇيدىڭ ىرگەسى بولىپ سانالاتىن جەرگە جەتۋ ءۇشىن ساعاتتاپ ەمەس، سۋىت جۇرگەندە تاۋلىكتەپ، ال اسىقپاي جۇرگەندەر اپتالاپ جۇرسە، كولىكتىڭ كەڭ تاراعان ەكىنشى ءتۇرى وگىزبەن، نەمەسە وگىز اربامەن بەس-ون كۇندەپ جۇرەتىن جول ەدى. قالاي دەگەنمەن، جەرى شۇيگىن، سۋى مول جەر حالىق تىعىز ورنالىسقان اۋماقتان قانشا قاشىق، جولى قيىن بولعانمەن مالدىڭ قامى ءۇشىن سولاي قاراي بارىپ قونىستانۋعا ماجبۇرلەدى. ءاربىر شارۋاشىلىق جاڭا قونىسقا اپاراتىن مال باسىنىڭ سانىنا وراي، مالدى باعىپ-قاعۋعا قاجەتتى مولشەردە جۇمىس كۇشىن ءبولىپ، سولاردىڭ وتباسىلارىن كوشىردى. وسى كوشكەن ەلدىڭ ءبىرى بولىپ اتام ءۇيى دە تاۋعا كوشتى. تاۋعا كوشىرۋگە وتباسىلارىن ىرىكتەگەندە ەڭ باستى شارت – وتباسىندا جاسى ۇلعايسا دا دەنى ساۋ وتاعاسىنىڭ بولۋىمەن بىرگە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ شاعىن بولۋى. وعان سەبەپ، باراتىن جەردە دايىن تۇرعان سالۋلى ءۇي، سالقىن توسەك جوق. قىستىڭ كوزى قىراۋدا، بارعاندارعا كيىز ءۇيدى بولماسا جەردەن قازىلعان جەركەپەنى پانالاۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل جاعدايدا وت باسىندعى ەس بىلمەيتىن جاس بالالار مەن ەڭكەيگەن ءالجۋاز قارتتاردىڭ قاتارعا قوسىلىپ، ءومىردى جالعاستىرۋى نەعايبىل. ونىڭ ۇستىنە شاۋىپ-ءۇيىپ قويعان جەتكىلىكتى مال ازىعى بولماعان سوڭ، قىستىڭ كۇنى دە مالدىڭ جايىلىمىن اۋىستىرىپ وتىرماسا بولمايدى. قانشا ءشوبى شۇيگىن دەگەنمەن، ارقانىڭ ءشوبى سيرەك، مال ءبىر جەتى – ون كۇن جايىلعان سوڭ ءشوبى ازايىپ، مالدىڭ اۋزىنا ىلىگۋى قيىنداپ شيىرلانىپ قالادى. قىس تۇگىلى، جازدىڭ كۇنى قوي مالىنىڭ اياعى قىسقا، ۇزاق ءجۇرىستى كوتەرە المايدى، قويشىلار ءاردايىم مالدىڭ جايىلىمىن قۋالاپ، كوشىپ جۇرەدى. ەگەر مالشىنىڭ وتباسىندا ەس بىلمەيتىن جاس بالالار بولسا، ولار بۇنداي تۇرمىس سالتىنا امان قالۋى ىلۋدە بىرەۋى بولماسا مۇمكىن ەمەس. سول ۋاقىتتا اتامنىڭ ۇيىندە اجەم ەكەۋىنەن باسقا ەكى بالاسى – ۇلى زارلىق 7 جاسار، ورتانشى قىزى ءۇمىت 12 جاستا بولاتىن. سوعىس باستالعان قىرىق ءبىرىنشى جانە ودان كەيىنگى جىلداردىڭ قىسى وتە قاتتى سۋىق بولدى. ولاي دەيتىنىم، ەسىمدە مىنانداي ءبىر جاعداي  ساقتالدى. قىرىق ءتورتىنشى جىلدىڭ قىسى. ءبىزدىڭ قىستاۋىمىزدى  قار قالىڭ الادى. قارعا توسقاۋىل بولسىن دەپ ءۇيدىڭ جەل جاعىنا قاردان اققالا تۇرعىزاتىنبىز. سول جىلى دا  قالىڭ جاۋعان قار  ەكى كۇننىڭ بىرىندە ەسىك-تەرەزەنى جاۋىپ قالىپ، ءۇيدىڭ توبەسىنەن ءجۇرىپ كەتەتىن. از دا بولسا كەلەسى جاۋعان قارعا ساۋە بولا ما دەپ اقپان ايىنىڭ ىشىندە اكەم احمەتجان (اكەمدى تاتە دەيتىنبىز) ەكەۋمىز اققالا سوعۋعا شىقتىق. كۇننىڭ سۋىقتىعى سونشا، قار مۇز بولىپ قاتىپ قالىپتى. كۇرەكپەن ويۋ مۇمكىن ەمەس. قولىمىزعا كەتپەن الىپ، قاردى مۇز قۇساتىپ ويدىق. قاردىڭ قاتتىلىعىنان كەتپەنمەن شاپقان قار قوس الاقانداي بولىپ ۇشىپ تۇسەدى، سونى ايىردىڭ ۇشىنا ءىلىپ امالداپ اققالاعا ورنىقتىرامىز. ال قازىرگى كەزدە قىس قاتتى دەيمىز، كەي جىلدارى قار سونشا قاتپاق تۇگىلى كوپشىلىگىندە ۇلپا  بەتىندە جاتادى. مىنە، سول قىرقىنشى جىلدىڭ قىسىندا ۇجىمشاردىڭ جىلقىسىن باعاتىن ادامنىڭ رەتى بولماي، ۇجىمشار تاۋدان اتامدى شاقىرىپ الىپ جىلقى باقتىردى. ول كىسىنىڭ ءۇيى جەلتاۋدا بولعاندىقتان ءبىزدىڭ ۇيدە – ءىنىسىنىڭ ۇيىندە جاتتى. تاتەم سوعىستا. ول جىلدارى ەلدىڭ بارلىعىنىڭ تۇرمىسى وتە ناشار بولاتىن. نان بىردە بار، بىردە جوق. ەلدىڭ تالعاجۋ قىلاتىنى – قولدارىنداعى ءبىرلى-جارىم سيىردىڭ مايى الىنعان كوك ءسۇتى. سوعىس جىلدارى، ودان كەيىنگى ءبىرتالاي جىلدارى مەملەكەت ءار سيىرعا ءتورت كيلودان قورىتىلعان مايعا سالىق سالاتىندىقتان، ءسۇتتى قايماقتاپ قايماعىن سىپىرىپ الىپ ماي شايقاپ، قورىتىپ، تورتاسىنان ايىرىپ، مەملەكەتكە وتكىزەدى. قايماعى الىنعان ءسۇتتى ءپىسىرىپ ءىشىپ، ءىرىتىپ اق ىرىمشىك جاساپ جەپ، ۇيىتىپ ايران قىلىپ ءىشىپ، سارى سۋىن قايناتىپ سىرنە جاساپ قانت ورنىنا پايدالانادى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، ەلدىڭ جاتسا-تۇرسا اينالدىرىپ تالشىق ەتەتىنى ءسۇت. قازىرگى كەزدەگى جىلقىشىلارعا جاسالاتىن جاعداي ول كەزدە تۇسىڭە دە كىرمەيدى. سەبەبى، ول ۋاقىتتا ۇجىمشارلاردا مال باسى شاعىن، جۇمىس كۇشى جوقتىڭ قاسى، سول سەبەپتى جىلقىنى قىسى-جازى جالعىز ادام باعادى. كۇندىز كۇنى بويى مال ىشىندە بولىپ، كەشكى ون ءبىر-ون ەكىنىڭ كەزىندە ۇيگە كەلىپ، اپىل-عۇپىل بىردەمە ءىشىپ-جەي سالىپ، جىلقىنىڭ كۇزەتىنە قايتا كەتەدى. مىنە، وسىنداي كەشتەردىڭ بىرىندە اتام كەشكى اس ىشۋگە ۇيگە كەلگەندە مەنىڭ شەشەم، («جەكە» دەۋشى ەدىك) جەكەم كەشكى اسقا اتاما ءسۇت ءپىسىرىپ بەرىپتى. ءسۇتتى ءىشىپ وتىرىپ، اتام «كەلىن شىراعىم، نان جوق پا؟» دەسە، جەكەم «اۋدانبايعا قويعان ءبىر ءۇزىم عانا نان بار ەدى» دەپتى. ول كەزدە مەن ۇشتەن اسىپ تورتكە كەلىپ قالعان كەزىم، «جەكە، ناندى اتاما بەرسەڭىزشى، ول كىسى كۇزەتكە سۋىققا بارادى عوي، مەن ۇيدە جىلى جەردەمىن» دەپپىن. ارينە، بۇل ءسوزدى مەن قانشالىقتى ويلانىپ، ءمان بەرىپ ايتقانىمدى بىلمەيمىن، ول تۇگىلى وسى ءسوزدى ايتقانىمنىڭ ءوزى دە ەسىمدە جوق. تەك كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇكىمەت كوڭىل ءبولىپ، كەڭشارلار ۇيىمداستىرىلىپ، ەگىننىڭ كولەمى ۇلعايىپ، استىق مولايىپ، ەلدىڭ اۋىزى نانعا جارىعاننان كەيىن ادامدار بۇرىنعى كورگەن اشارشىلىعىن ۇمىتىپ، شەتى دە ۇزىلمەگەن بولكە نانداردى دالاعا تاستاپ، اياعىمەن تەۋىپ جۇرگەن كەزەڭدە اتام ەلدىڭ ناندى قادىرلەمەي، ىسىراپقا ۇشىراتقانىنا نالىپ، مىسال رەتىندە جوعارىدا ءسوز بولعان ءبىر ءۇزىم نان جونىندە ەسىنە الىپ وتىراتىن. مەن سول كىسىنىڭ ايتقانى ارقىلى عانا ءبىلدىم. بۇل جەردە اتام مەنى،  ەل الدىندا، نە بولماسا جاقىن-جۋىقتىڭ اراسىندا ماقتاي قويايىن دەگەن نيەتپەن ەمەس، ەلدىڭ باسىنان قانداي قيىن جاعدايلاردىڭ وتكەندىگىنە دالەل رەتىندە كەلتىرىپ، ماڭايىن ىسىراپشىلدىقتان تاباتىن كۇنادەن ساقتاندىرۋ ءۇشىن  ايتاتىن. كەيىن جاسى كەلىپ، ۇيدە جاقىن-جۋىقتارىنىڭ اراسىندا، دەمالىس، ۇيقى جونىندە ءسوز بولا قالعاندا «تاڭ الدىندا، ات ۇستىندە وتىرىپ، قامشىڭنىڭ سابىن ەردىڭ الدىڭعى قاسىنا تىرەپ، ماڭدايىڭدى قامشىنىڭ سابىنا قويىپ، ءبىر ءسات مىزعىعان ۇيقىدان ءتاتتى ۇيقى بولمايدى» دەپ وتىراتىن. ولاي دەيتىنى، زاڭىنىڭ قاتتىلىعى ما، سول ۋاقىتتىڭ ادامدارى قانشا اش-جالاڭاش بولسا دا، ءدال قازىرگىدەي مال ۇرلاۋمەن اينالىسپايتىن. الدە، پەندەنىڭ اللاھتان قورقىنىشى كۇشتى بولدى ما، قايدام؟! ءدال قازىرگى كەزدەگىدەي توپتاپ ايداپ كەتپەك تۇگىلى، ءبىرلى-جارىمداپ تا مال ۇرلاعانى ەستىلمەيتىن. ولاي دەۋىمە سەبەپ، اتام باعاتىن، ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتىڭ جىلقى قوسىنان وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلىنىڭ اياعىندا ەكى اتى جوعالىپ، قانشا ىزدەگەنمەن تابىلمادى. ىزدەۋدەن جالىعىپ، اتام جەر-جەرگە، تانىس، جەكجاتتارى ارقىلى جوعالعان مالدىڭ ەن-تاڭباسىن ايتىپ، سۇراۋ سالدى. ەندى انىق جوعالدى عوي دەپ كۇدەر ءۇزىپ جۇرگەندە ىزدەۋدەگى مالدىڭ ءتۇس-تۇگىنە ۇقساس مالدار ءبىز تۇراتىن جەردەن ءجۇز شاقىرىمنان اسا قاشىق جەردە ءجۇر دەگەن  حابارمەن، ايتقان جەرگە ىزدەپ بارىپ الىپ كەلەدى. قالاي بولعاندا دا، جىلقى مالى جۇردەك، ءبىر قوزعالىپ كەتسە، نە بىردەڭەدەن ۇرىكسە تالاي جەرگە بەزىپ شىعىپ كەتىپ، تاپتىرماي كەتەدى، بۇل ءبىر، ەكىنشىدەن، اسىرەسە، قىستى كۇنى ۇيالى اش قاسقىرلار جىلقىنى تورۋىلدايدى، ويتكەنى، دالادا ولاردان باسقا قاسقىر تىسىنە باساتىن مال بولمايدى. مىنە، كۇزەتسىز مالعا جولىققان قاسقىر جىلقىنى بىردەن باس سالماي، الدىمەن تاڭ الدىندا جۋساپ-قالعىپ تۇرعان جىلقىنىڭ الدىنا كەلىپ، جاتا قالىپ، قارعا ءبىر-ەكى اۋناپ، قۇيرىعىن بۇلاڭداتىپ، ويناعان كەيىپ تانىتادى. وسى كەزدە جىلقى، الدىندا قۇيرىعىن بۇلاڭداتىپ، بەيكۇنا يتكە ۇقساپ جاتقان قاسقىرعا جاقىنداپ، يىسكەي باستاعاندا قاسقىر جىلقىنىڭ تۇمسىعىنان الا تۇسەدى. تۇمسىعىنا قاسقىردىڭ ءتىسى باتقان جىلقى شوشىنىپ، شىڭعىرىپ جوعارى شاپشىعان كەزدە قاسقىر تۇمسىقتى جىبەرە سالىپ، جىلقىنىڭ جۇقا شابىن جارىپ جىبەرەدى. بۇدان كەيىن، قارىنى اقتارىلعان جىلقىنى ونشاقتى، ءبىر ۇيا قاسقىر ءاپ-ساتتە-اق جاۋكەمدەپ تاستايدى. مىنە، وسىنداي جاعدايعا تاپ بولماس ءۇشىن، جىلقى كۇزەتكەن ادام اتتان تۇسپەي، ەردىڭ قاسىنا تايانعان قامشىنىڭ سابىنا باسىن سۇيەپ مىزعۋعا ءماجبۇر بولادى. اتام ويىنا كەلگەن دۇرىس ءسوزدى ەشكىمنىڭ بەدەلى مەن مانسابىنا قاراماي كوزىنە ايتاتىن، ارتىق دۇنيە جيناۋعا تالپىنبايتىن، اقكوڭىل ادام بولاتىن. قولىنداعىسىن سىيلاسقان ادامىنان ايامايتىن اشىق، ەسكىشە دە، جاڭاشا دا ساۋاتتى، جۇمىسقا وڭ يىعىن بەرىپ تۇراتىن پىسىق بولاتىن.

باسى، جالعاسى بار

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

Жабу