سىر-سۇحبات

اسىلداردىڭ اسىلى

ول – ءسىز ءۇشىن جانىن بەرۋگە ءازىر…
ول – ءسىز ءۇشىن ازىرەيىلمەن دە شايقاسادى…
ول – ءسىز ءۇشىن توزاق وتىنا كۇيۋگە بار…
ول كىم دەيسىز بە؟
ول – انا…
انا تۋرالى تولعانبايتىن ادام جوق شىعار…

اسىلداردىڭ اسىلى، اياۋلىلاردىڭ اياۋلىسى، ارداقتىلاردىڭ ارداقتىسى – انا جايلى ادال پەرزەنت قانا شىنايى تولعانىپ، تەبىرەنە الادى…
ەل اعاسى ومىرزاق سارسەنوۆ ءوز اناسى تۋرالى ەستەلىك ايتقاندا، كوزى نۇرلانىپ، جان تۇكپىرىنەن ءبىر ەرەكشە مەيىرىم شۋاق شاشىپ تۇرعانداي بولدى…

وتكەنگە وكپە جۇرمەيدى

–…مەنى كوپشىلىك «ايتىستىڭ» دەمەۋشىسى دەپ بىلەدى. ونداي اتاقتى ىزدەگەن ەمەسپىن، سوندىقتان مەنى ولاي ماداقتاۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ايتىسكەر اقىنداردى قولداپ-قولپاشتاپ ءجۇرۋىمنىڭ وزىندىك سەبەبى بار…
وتكەن كۇندەر ەلەسىنە سۇڭگىپ كەتكەن بولۋى كەرەك، ومىرزاق اعا ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. ءبىر قازىنانىڭ اقتارىلاتىنىن ىشتەي سەزىپ وتىرمىن…
– مەنىڭ اتام وسپانقوجا ءمۇساپىرۇلى ءوز زامانىندا ەلدى اۋزىنا قاراتقان اقىن، كوركەمسوزدىڭ شەبەرى بولعان. اكەم سارسەن دە ونەردەن كەندە بولماعان كورىنەدى. انامنىڭ ايتۋىنشا، اكەم انشىلىگىمەن ەلگە تانىلعان، ءوز ورتاسىندا سىيلى، اۋىلدىڭ قۇرمەتتى ادامى بولعان ەكەن. انام اقجۇنىس تە اقىن ەدى. اۋىل اراسىندا تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتىسقا تۇسەتىن. مىنە، مەنىڭ ايتىسقۇمار بولىپ، ونەرگە جاقىنداۋىما وسى سەبەپ بولدى. بۇل مەنىڭ وسپانقوجا اتامنىڭ ارۋاعىنا باس يگەنىم، كەش تە بولسا، اقجۇنىس انامنىڭ تالانتىنا تامسانعانىم. سوندىقتان بۇگىنگى تالانتتى اقىندارعا دەمەۋ بولۋدى ازاماتتىق پارىزىم دەپ بىلەمىن…
بايىپتاپ قاراساق، وڭ-سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن جاس ادام اتا-اناسى تۋرالى ءماندى-مازمۇندى ەستەلىككە شورقاقتاۋ كەلەدى. جاسى ۇلعايعان سايىن ادام بالاسىنىڭ اتا-اناعا دەگەن ماحابباتى بولەكتەۋ بولاتىن سياقتى، ەرەكشەلەنە تۇسەتىن ءتارىزدى. بۇگىندە جەتپىستىڭ جالىنان ۇستاعان ەل اعاسى «اكەم»، «انام» دەپ اڭگىمە ايتقاندا، كوزدەرى جانىپ، بەينەبىر بالا كەيىپكە ەنگەندەي بولدى…
– وسپانقوجا اتامنىڭ، اقجۇنىس انامنىڭ ەل اۋزىندا ساقتالعان ازىن-اۋلاق مۇراسىن جيىپ-تەردىم. ەرتەرەك ارەكەت ەتكەنىمدە وسى ەكى قۇدىرەتتى ءسوز شەبەرلەرىنىڭ رۋحاني مۇراسى قازىرگىدەن قوماقتىراق بولار ما ەدى؟!. كاسىبىم مەن قىزمەتىم باسقا بولعاندىقتان، دەر كەزىندە ءمان بەرمەپپىن. وكىنەتىنىم – سول كەزدە قانداي اسىل قازىنانىڭ قاسىندا جۇرگەنىمدى سەزبەپپىن، تاۋسىلماس كەننىڭ قادىرىن بىلمەپپىن، ءمان بەرمەپپىن، تەرەڭىنە بويلاماپپىن. ەرتەرەك قيمىلداعانىمدا عوي… ول كەزدە ۇيدە ەسكى كىتاپتار ساقتالعان ساندىق بار ەدى… وسپانقوجانىڭ ءسوزىن تىڭداپ، ايتىسىن جاتتاپ العان قۇيماقۇلاق قاريالاردىڭ تالايى ءتىرى ەدى… قاي ايتىستا كىمگە قالاي جاۋاپ ايتقانىن، قاي ايتىستا كىمنىڭ نە دەگەنىن قاعازعا تۇسىرمەي-اق، كوڭىلىندە جاتتاپ قالعان انام اقجۇنىس قاسىمدا ەدى… امال نە؟..
حح عاسىردىڭ باسىندا باقاناس وڭىرىندە وسپانقوجا ءمۇساپىرۇلىنان اسقان ءبىلىمدى، سوزگە شەشەن ادام كەمدە-كەم ەكەن. «وسپانقوجا ايتۋشى ەدى»، «وسپانقوجادان قالعان» دەگەن ولەڭدەر مەن ناقىل سوزدەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل ەسىندە ساقتالىپتى. «تۇتاستىقتى بولشەكتەپ، ءبۇلدىرۋ كوپ، تارتا الماس كۇنامىزدى قارا نار دا…» نەمەسە:
«تار پەيىلدىڭ تۇبىندە تاس بولادى،
زەردەلى ادام جاس بولسا دا باس بولادى.
بيلىك تيسە قولىنا اقىماقتىڭ،
اتاعىن كوتەرە الماي ماس بولادى…»دەگەن ءتارىزدى سان-الۋان ناقىل سوزدەرى مەن ولەڭ شۋماقتارى اۋىزدان-اۋىزعا تاراعان.
وسپانقوجا ءمۇساپىرۇلى ەلۋگە دە تولماعان، ناعىز كەمەل شاعىندا كەڭەستىك ساياساتتىڭ قۇربانى بولىپتى. كەڭەستىك قىزىل قىرعىندا «حالىق جاۋى» اتانىپ، 1937 جىلى نكۆد تۇرمەسىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتىلىپتى…
وسپانقوجا سىندى اسا ءبىلىمدى اتاعا كەلىن بولا بىلگەن اقجۇنىس انا قايىن اتاسى تۋرالى ەستەلىك اڭگىمەلەردى بالاسىنا قالدىرىپتى. ءوزىن تۇتقىندايتىنىن وسپانقوجا اتا الدىن-الا سەزىپتى. كەلىنىنە «مەن تىسقا تاقيامەن شىعامىن، سوسىن باس كيىمىمدى كيىپ شىعۋعا رۇقسات سۇرايمىن. رۇقسات بەرسە، كەيىن سوڭىمنان ىزدەپ كەلەرسىڭدەر، رۇقسات بەرمەسە، ارتىمنان ىزدەپ اۋرە بولماڭدار» دەپ تاپسىرىپتى.
ايتقانىنداي، كەشىكپەي اۋىلعا ەكى نكۆد قىزمەتكەرى كەلەدى دە، وسپانقوجانى تۇتقىندايدى. وسپانقوجا ۇيگە كىرىپ، تىماعىن كيىپ شىعۋعا رۇقسات سۇرايدى، بىراق ايداۋىل رۇقسات ەتپەيدى. ءبارىبىر كەلىنى اقجۇنىس اتاسىن ىلە بەكەتىنە دەيىن ىزدەپ بارىپتى. وسپانقوجا سول كەتكەننەن مول كەتەدى، تۇرمەگە قامالادى، كوپ كەشىكپەي اتىلادى…
– ول كىسىنى كىمدەر تۇتقىنداعانىن شەشەم كوزىمەن كورگەن. ءتىپتى، اتامدى ايداپ اكەتكەندەردىڭ ءبىرى – ايجىگىت قازانباەۆقا كەيىن ءوز ءسىڭلىسى ءلاتيپا تۇرمىسقا شىققان. انام ءسىڭلىسى مەن كۇيەۋ بالاسىنا قىرىن قاراپ، جەتى جىل ارالاسپاي ءجۇرىپتى. جۇرەكتەگى مۇزدى كەلەر ۇرپاق جىبىتكەن سياقتى. «وڭ-سولىن ايىرا المايتىن جاس ۇرپاق الدىندا وتكەندى قوزعاسام، كەلەر ۇرپاق ءبىر-بىرىمەن وشتەسىپ وتەر…» دەپ، انام ءسىڭلىسى مەن كۇيەۋ بالاسىن قابىلداپتى.
1980 جىلدارى كگب مۇراعاتتارىنداعى وسپانقوجاعا قاتىستى دەرەكتەرمەن تانىستىم. تىگىندىدەن اتامدى كورسەتكەن ادامنىڭ ارىزى الدىمنان شىقتى. تەكەباەۆ ءابدىراحمان دەگەن كىسى ەكەن. سول زامانداعى ساۋاتتىلاردىڭ ءبىرى ەدى. ونى دا انام اقجۇنىس جاقسى بىلگەن. بىراق بىزگە كوزتۇرتكى ەتپەگەن. جانە سونىسى دۇرىس بولدى. سول ءابدىراحمان اعامىزدىڭ قىزى اليمامەن قاتار ءوستىم. ول مەنىڭ بالا كەزدەن دوسىم ءداۋىردىڭ ايەلى بولدى… اتامدى ايداپ اكەتكەن ايداۋىل ايجىگىتتىڭ بالاسى اشىمبەكپەن دە باۋىر سياقتى بىرگە وستىك. ەڭ قيىن ساتتە قاسىمنان تابىلدى. ءومىر بويى سىي-قۇرمەتىمىز جوعالعان ەمەس. وسىنىڭ ءبارى – پاراسات-پايىمى بيىك شەشەمىزدىڭ ارقاسى دەپ ويلايمىن. انام اعايىننىڭ، ۇرپاقتىڭ تاتۋلىعى ءۇشىن كوپ نارسەگە كەڭشىلىكپەن، كىسىلىكپەن قارايتىن. انامنىڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا مەنىڭ كەرى تارتقانىم جارامايدى. ماعان دا كەرەگى – بولاشاق ۇرپاعىمنىڭ بىرلىگى. وتكەنگە وكپە جۇرمەيدى، كەيىنگى ۇرپاقتىڭ وعان ەش قاتىسى جوق…

ار-نامىستى بيىك قويعان اقجۇنىس

وسپانقوجانىڭ جالعىز تۇياعى سارسەن كەزىندە الماتىدا حالىقتىڭ كوڭىلىن انمەن دەمەپ، قۋات بەرگەن، ودان كەيىن ەكىجىلدىق كومۆۋز-دى بىتىرگەن. جاس مامان ەلگە ورالىپ، تۋعان جەرگە قىزمەت ەتۋگە كىرىسەدى. اۋەلى كولحوز باستىق بولادى، كەيىننەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە حاتشى بولىپ جۇرگەندە سوعىس باستالادى. ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانعان سارسەننەن جەتكەن ءۇشبۋ حاتتاردىڭ بىرىندە باتالون پوليترۋگى بولىپ تاعايىندالعانى ايتىلىپتى. سونان سوڭ حابارسىز كەتكەن…
نەبارى 31 جاسىندا ىشتەگى بالامەن جەسىر قالعان اقجۇنىس انامىز جالعىزدىق قاسىرەتىن ەلمەن بىرگە جەڭەدى. ءوزى سياقتى قامكوڭىل قۇربىلارىنىڭ كوڭىلىن انمەن جۇباتىپ، جەتىمدەردى جىرمەن تەربەتەدى. اقجۇنىس انا تۋرالى «ەستەلىكتەر» جيناعىندا سايلاۋبەك بايدۇيسەنۇلى بىلاي دەيدى: «سۇم سوعىستىڭ سالدارىنان 31 جاسىندا جەسىر اتانعان اقجۇنىس قيىندىققا قاراماستان، اقىندىق شابىسىنان جاڭىلماي، قايتا بويىن تىكتەپ، باۋىرىن جازا، ارۋاقتانا تۇسكەن-ءدى. ەل مۇڭىن جۇرەگىمەن سەزىنىپ، ءوزىن وزگەلەردەن ءبولىپ-جارىپ قاراماي، اقىندىعىن ەل قاجەتىنە جاراتۋعا ۇمتىلعاندىعى بايقالادى. ول ءبىر سوزىندە:
«ەل قانداي، ەرلەر قانداي، جەرىم قانداي،
دەسەم دە، ارىلماعان سوردان ماڭداي.
ەر جىگىت امان كەلىپ ەسىك اشسا،
سارسەنىم قايتا ورتاعا ورالعانداي…» – دەپ، ويىن تەرەڭگە تارتىپ، ەل ازاماتتارىن سۇيگەن جارىنان ءبولىپ-جارىپ قاراماي، نازدى ءسوزدىڭ سازىنا بولەپ، ەلىن دە، ءوزىن دە جۇباتىپ وتىرۋدان جالىقپايدى…
سارسەن وت ويناعان ورتادان ورالمادى. ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشى، سوناۋ الىستاعى اۋىلدان ىزدەپ كەلىپ، مۇقتاجدارىن ايتىپ، سابىلىپ جاتاتىندارعا قول ۇشىن بەرۋگە اسىعىپ جۇرەتىن اسىل ازامات سارسەننىڭ اقجۇنىسكە عانا ەمەس، اۋىل-ايماعىنا، ەل-جۇرتىنا قۇرمەتتى، قادىرمەندى بولعانىن وسىدان تانيمىز. سارسەن وسپانقوجاۇلىنىڭ جولىن ادال جار، اقىن-انا عانا ەمەس، ەلى دە زارىعا كۇتكەندىگىن بايقايمىز. ال اقجۇنىس ەرىنىڭ وسىنداي ادامگەرشىلىگىن ايشىقتى اقىندىعىمەن بيىكتەتە ءبىلدى…»
– انام اقىن ەدى. وندا دا اعىپ تۇرعان اقمىلتىقتىڭ ءوزى بولاتىن. تالاي رەت شارشاماي-تالماي، ءسوزى سارقىل-ماي، ءانى تاۋسىلماي، تاڭعا دەيىن ايتىسقانىن ەلدەگى كوزكورگەندەر  ءالى جىر ەتىپ، تامسانىپ ايتادى. قاعازبەك دەگەن قىزىلسوزدىڭ كورىگىن قىزدىرعان اقىنمەن ءبىر تاڭ ايتىسقانىن بالا كۇنىمدە ءوزىم دە كوردىم. وندا ءسوز قادىرىن، جىر قۋاتىن قايدان بىلەيىك. اڭدىعانىمىز – ءسوز ەمەس، ءمامپاسي، ناۋات، باۋىرساق بولعان شىعار. ءتىپتى، سول ءتۇنى ۇيگە قاشان قايتار ەكەنبىز دەپ تىقىرشىعانىم سانامنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە ساقتالىپتى. كەيىن وزىمە ەڭ كەرەكتىسى – ءدال سول كەشتەگى داستارحاننىڭ ءدامى ەمەس، انام ايتقان ايتىستىڭ ءمانى بولارىن بىلسەمشى…
ومىرزاق اعانىڭ ەڭ ۇلكەن وكىنىشى وسى. اناسىنىڭ اۋزىنان شىققان اسىل سوزدەردى دەر كەزىندە ەشكىم جيناپ ۇلگەرمەپتى.
– ول زاماندا ايتىس كەيىنگى كەزدەگىدەي ءجيى وتپەيدى، بەينەتاسپاعا باسىلمايدى. سارايدىڭ تورەسى مەن ساحنانىڭ ءتورى بۇيىرمايدى. كىممەن كىم ايتىسارىن جەرەبە تاستاپ انىقتاپ، جەڭىمپازدى جيۋري ايقىندامايدى. ءوز ونەرىن ولتىرمەگەن حالىق جيىن-تويلاردا ونەرگە بەيىم ونەرپازداردى قيقۋلاپ، قوشەمەتتەپ ايتىستىرسا كەرەك. كەيبىر شەشەندەر ويدا جوقتا ءسوز قاعىستىرىپ، سودان ۇشقىنداعان سوزدەر ءارى قاراي الاۋلاعان ايتىسقا ۇلاسىپ كەتەتىن…
شىن مانىندە، اياۋلى اقجۇنىس انامىزدىڭ ەل اۋزىندا ساقتالعان ايتىستارىنان ول كىسىنىڭ ناعىز سۋىرىپسالما، اقمىلتىقتىڭ ءوزى بولعانى بايقالادى اسىرەسە، ەل ەستە ساقتاپ، اۋىزدان-اۋىزعا جەتكەن «اقجۇنىستىڭ سادىعۇلمەن ايتىسى»، «اقجۇنىستىڭ قۇلاحمەتپەن ايتىسى» – اقىن-انانىڭ ۇشقىر ويدى كەستەلى سوزبەن ورنەكتەيتىن، تىڭنان تۇرەن سالاتىن تاپقىر ايتىسكەر بولعانىن اڭعارتادى، شەشەندىكتەن دە كەندە بولماعانىن كورسەتەدى.
ار مەن نامىستى قاشاندا بيىك قويا بىلگەن اقجۇنىس انا وشاقتىڭ وتىن وشىرمەي، ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىردى. سۇيگەن جارى – سارسەنىنىڭ قارا شاڭىراعىن ساقتاپ قالدى. «جالعىزىم» دەپ وبەكتەپ ءجۇرىپ ومىرزاعىن ەرجەتكىزدى. ول كىسى قولى اشىق، اقكوڭىل جان بولعان ەكەن. سۇراپىل سوعىس جىلدارى كۇن-ءتۇن دەمەي ەڭبەك ەتكەن، سونىڭ ارقاسىندا ەشكىمگە الاقان جايماعان. اركەز «بارعا – قاناعات، جوققا – سالاۋات» ايتىپ وتىرادى ەكەن. جوقشىلىق پەن تارشىلىق ەكى بۇيىردەن قىسقان جىلدارى ماڭايداعى كورشىلەر مەن اعايىندار اقجۇنىس انانىڭ ۇيىنە ءجيى باس سۇعاتىن. جالعىز سيىردىڭ ءسۇتى مەن قاتىعى اش قۇرساق جۇرگەن تالايلارعا تالعاجاۋ بولىپتى.
ىشتارلىق، ارسىزدىق، قاتىگەزدىك دەگەندى قويساڭشى… ارىزقوي اعايىننىڭ ءبىرى «بۇل قىزىل اسكەردىڭ وتباسى ەمەس، جاردەمدى زاڭسىز الىپ ءجۇر» دەپ دومالاق ارىز جازىپتى.
– سونىڭ كەسىرىنەن انام بىرنەشە اي كومەكتەن قاعىلدى. دەگەنمەن، انامنىڭ پىسىقتىعى مەن ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا اش قالمادىق. انامنىڭ ءوزى بەرتىندە، ومىردەن وتەرىندە «ەلىمنىڭ قۋانعان كەزىن دە، قينالعان كەزىن دە كوردىم» دەگەنى بار…
ەلمەن بىرگە قۋانىپ، ەلمەن بىرگە قايعىرعان اقجۇنىس انا «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەگەندى جالعىزىنىڭ قۇلاعىنا جاستايىنان قۇيدى. «جالعىزدان قالعان جاقۇتىم، بەسەۋىنە بەرمەيتىن، باس بارماعىم، باقىتىم…» دەپ، كۇدىز-ءتۇنى جالعىزىنىڭ تىلەۋىن تىلەگەن اقجۇنىس انانىڭ سالماقتى دا ساليقالى سوزدەرى ومىرزاعىنىڭ بولاشاعىنا بەرگەن باتاسىنداي ەدى. انانىڭ اق تىلەگى قابىل بولىپ، جالعىز تۇياق ەر-ازامات بوپ جەتىلدى…
– ماعان ەشتەڭەگە قادالىپ قاراۋعا، قاعازدى شۇقشيىپ كوپ وقۋعا بولمايدى، دارىگەرلەر تىيىم سالعان. ويتكەنى بەس جاسىمدا سوقىر بولىپ قالعانىم بار. ول زاماندا قىزىلشا دەگەن اۋرۋ بار ەدى. بۇكىل اۋىل-ايماقتى جايپاپ ءوتىپ، جاس سابيلەردى باۋداي قىرىپ، اتا-انانى زار قاقتىراتىن. مەن دە قىزىلشامەن اۋىرىپپىن. بەت-اۋزىما، بۇكىل دەنەمە قاپتاپ شىققان قىزىلشادان انامنىڭ ارقاسىندا جازىلىپپىن، بىراق ەكى كوزىم كورمەي قالدى. سوندا انامنىڭ سوقىر بالاسىن جەتەكتەپ، تانىمايتىن الماتىدان تانىس تاۋىپ، دارىگەر ىزدەپ جۇرگەنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. باقاناستان قالاعا شىعۋ ءۇشىن قارجى كەرەك. قايران انام، اۋىل ارالاپ، جولعا جەتەرلىك تيىن-تەبەندى قالاي جيناعانى دا ەسىمدە…
باقاناستىق حاسەن دەگەن كىسى الماتىدا تۇرادى ەكەن. باقاناستان كىم كەلسە دە، سونىڭ ۇيىنە تۇنەيتىن كورىنەدى. اركىمنەن سۇراپ ءجۇرىپ اقجۇنىس انا سول حاسەننىڭ ءۇيىن تابادى. ودان قالاداعى كوز دارىگەرىن تاۋىپ، بالاسىن سوعان تاپسىرادى.
قانشا كۇن ەمدەگەنى ەسىندە جوق، تەك ەسىندە قالعانى – كوزىندەگى ورامانى شەشىپ، «ال، كوزىڭدى اش» دەگەنى.
– بەس جاسار بالاعا دا جارىق دۇنيە كەرەك ەكەن. سول ساتتەن باستاپ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىم ارتتى، جارىق ساۋلەگە دەگەن ىڭكارلىكتى سەزىندىم. سول ءۇشىن اناما مىڭ العىس! انامنىڭ تاباندىلىعى، وجەتتىگى، قايسارلىعى بولماعاندا، مەن اۋىلدا سوقىر بولىپ قالا بەرەر مە ەدىم، كىم ءبىلسىن؟!.
انام ەكەۋمىز دوس بولدىق. جەسىر ايەل، جەتىم بالا بوپ كۇن كوردىك. انام مەنى «قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي» ءوسىردى. ەشقاشان بەتىمنەن قاققان ەمەس. ستۋدەنتتىك ءومىردى ءبىر فۋفايكە، ءبىر كەرزى ەتىكپەن بىتىرسەك تە، كولحوز باستىقتىڭ بالاسى سياقتى جۇردىك، ويتكەنى كوڭىلىم توق بولدى. ول زاماننىڭ بالالارى – بارعا قاناعات ەتە بىلدىك، ۋاقىتپەن كەلىستىك، «مەنىڭ كيىمىم وسى بومازىي شالبار، وسى فۋفايكا، مىنا كەرزى ەتىك… بىلعارى ەتىك دەگەن بولمايدى، وعان قولىمىز قىسقا…» دەپ، ءوز جاعدايىمىزبەن كەلىستىك. بىلعارى ەتىك كيگەن اۋقاتتى ادامدار دا بولدى، ارينە، بىراق، مەندە نەگە سول جوق دەپ، سوعان بولا تورىعىپ، سول ءۇشىن انامىزدىڭ قۇلاق ەتىن جەمەدىك. انام كوڭىلىمدى باي قىلىپ ءوسىردى. جالعىز بالا بولعاندىقتان شىعار، قولىمنان قاققان جوق. اۋىل اراسىندا ايتىستارعا قاتىسىپ، جۇلدە الىپ جۇرەتىن. بايدىڭ قىزى بولعان ەكەن. مىنەزدى كىسى ەدى. جاقسى ماعىناسىنداعى پاڭدىعى دا، تاكاپپارلىعى دا بولدى. بىراق كىشىرەيەتىن جەرىندە كىشىرەيە دە بىلەتىن.

اقجۇنىس انانىڭ اق باتاسى

«شىن قامقورشىم – ەل-جۇرتىم بولسىن امان…» دەپ، نە كورسە دە ەلمەن بىرگە كورۋدى مۇرات ساناعان اقىن اقجۇنىس، انا اقجۇنىس سۇراپىل سوعىس جىلدارىنىڭ قيىندىعىنا قاسقايا قارسى تۇرىپ، تاعدىر-تالايى ۇسىنعان اۋىرتپالىقتى ەر-ازاماتقا بەرگىسىز توزىمدىلىكپەن جەڭىپ شىققان ەدى. اقجۇنىس انانىڭ سوزگە شەشەن سۋىرىپسالمالىعى دا، اناۋ-مىناۋىڭدى ەكى اۋىز سوزبەن سىلەيتىپ سالاتىن اقىندىعى دا، قازاق قىزىنا لايىق باتىلدىعى دا، قازاق ايەلىنە ءتان ادالدىعى دا، جالعىز پەرزەنتىنىڭ جولىندا ءومىرىن قۇربان ەتۋگە دايىن انالىق اق پەيىلى دە اۋىزدان اۋىزعا كوشىپ، بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. ەل اقىندارى اقجۇنىس انا تۋرالى جىر جازىپ، كۇيشىلەر كۇي ارنادى. مىسالى، اقىن ءشومىشباي ساريەۆتىڭ ولەڭى اقجۇنىس انامىزدىڭ قازاق ايەلىنە ءتان كەلبەتىن كوز الدىمىزعا اكەلسە، سەكەن تۇرىسبەكتىڭ كۇيى سەزىمىڭدى تەربەتىپ، جۇرەگىڭدى جىلىلىق بەسىگىنە بولەيدى. انا ءالديى قۇلاعىڭا كەلەدى. ومىرزاق سارسەنوۆ «اقجۇنىس» كۇيى تۋرالى بىلاي دەيدى: «كۇيدەن اۋليە اجەلەرىمىز بەن الىپ انالارىمىزدىڭ كىرشىكسىز تازا جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلى سەزىلەدى. مەيىرىم مەن ادالدىقتى، ومىرگە دەگەن شەكسىز ماحابباتتى جىرلايتىن، مارتەبەسىن ماڭگىلىك ساقتاۋعا ۇندەيتىن انا ءوتىنىشى كوڭىل تەربەيدى».
«كوپپەن كورگەن ۇلى توي… نە كورسەڭ دە، ەلىڭمەن كور…» دەپ ءجيى قايتالايتىن انا ءسوزى ادال ۇلدىڭ قۇلاعىندا ماڭگى جاتتالىپ قالدى. ونەرلى اتانىڭ قانىمەن، ونەگەلى انانىڭ اق سۇتىمەن دارىعان ونەرگە دەگەن قۇشتارلىق، ومىرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ومىرزاق سارسەنوۆتى بيىك تۇعىرعا كوتەردى. ول جاستايىنان جۇرتتىڭ جۇگىن موينىنا ارتىپ، ەلدىڭ قامىن كۇيتتەۋدى داعدىعا اينالدىردى. كەزىندە كسرو جوعارعى كەڭەسىنە ەكى رەت، قازكرو جوعارعى كەڭەسىنە ءبىر رەت دەپۋتات بولعان ومىرزاق سارسەنوۆ رەسپۋبليكانىڭ عانا ەمەس، وداقتىڭ ساياسي-قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاستى. كەڭەستەر وداعى تۇسىندا ەل مەن ەلدى، جەر مەن جەردى، دالا مەن قالانى جالعاپ تۇرعان التىن كوپىر – «كازپوترەبسويۋزدى» تالاي جىلدار بويى ادال باسقاردى. ونان كەيىن قازاق تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ومىرزاق سارسەنوۆ بۇگىندە «باقاناس» اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ تۇتىنۋ كورپوراتسياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە اۋىلداعى اعايىننىڭ باسىن قوسىپ، كاسىپكە ۇيرەتىپ جۇرگەن جايى بار. اقجۇنىس انانىڭ اق باتاسى دارىعان ومىرزاق اعا قازاقتىڭ ۇلتتىق ءان-جىر، تەرمە-كۇي، ايتىس ونەرلەرىنە قولداۋ كورسەتۋدەن جالىقپايدى. وسىنداي مەتسەناتتىعىن باعالاعان قازاق ونى «اتىمتاي جومارت» اتاپ كەتكەن. ول كىسىنىڭ تاعىلىمعا تولى ءومىر جولى مەن ونەگەلى ىستەرىن ءبىر ماقالا اۋقىمىنا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. «اقىن دا ەمەسپىن، جازۋشى دا ەمەسپىن» دەسە دە، ومىردەن كورگەنىن، كوكەيىنە تۇيگەنىن «ءوز ولشەمىم» اتتى ەڭبەگىندە بەينەلى باياندايدى. تاۋسىلماس قازىناداي تەرەڭنەن تارتقان سايىن، اقتارىلا بەرەتىن ءتۇپسىز قازىنا سياقتى، اڭگىمە-شەجىرەنى جاقسى ايتادى…
شاڭىراقتىڭ قۇتى، ىرىس-بەرەكەنىڭ باسى بولعان اقجۇنىس انا سوعىستان قايتپاعان سۇيىكتى جاردان قالعان كوز – ومىرزاعىنىڭ ەل ازاماتى، ەل اعاسى بولعانىن كوزىمەن كوردى.
– تالاي رەت جالعىزدىقتىڭ تاۋقىمەتى مەن زارىن كوردىم. سوندىقتان ءوز كىندىگىمنەن وربىگەن بەس بالامدى بار باقىتىم دەپ بىلەمىن. ارينە، انامنىڭ ءتىرى كەزىندە بەس بالانىڭ سالماعى دا مەنىڭ موينىمدا ەمەس، سول كىسىنىڭ موينىندا بولعانى راس. انام ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قاتتى جاقسى كوردىك، ەرەكشە قۇرمەتتەدىك. ءومىر بويى جانىمدا، وزىممەن بىرگە تۇردى. انام مەنى عانا ەمەس، مەنىڭ بالالارىمدى دا ەرجەتكىزىپ، ءوسىرىپ، مەنىڭ جۇگىمدى بارىنشا جەڭىلدەتىپ بارىپ، ومىردەن ءوتتى. نەمەرەلەرىنىڭ ازامات بولىپ، اتقا مىنگەندەرىن كوردى، بىراق شاڭىراق يەسى بولعانىن كورە المادى…
«اپاسىنىڭ بالاسى» بولىپ وسكەن، ومىرزاق اعا «بالام» دەۋگە اناسىنىڭ ارۋاعىنان اسا الماي، «ءىنىم» دەپ ايتاتىن ساعياتوللا سارسەنوۆ بۇگىندە «اق جول» پارتياسىنىڭ قاتارىندا پارلامەنت ماجىلىسىنە سايلانعان ەل قالاۋلىسى. شاراپات، ءلاززات، ءانيات، مارينالار دا – كىرپىش دۇنيەنىڭ تەتىگىن تاۋىپ قالانعان، ومىردەن ءوز ورنىن تاپقان، ءوز ىستەرىنىڭ بىلىكتى ماماندارى، ارقايسىسى ءبىر-ءبىر ءۇيدىڭ وتاعاسى مەن وتاناسى.
ال ومىرزاق اعانىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىن قاتار ءبولىسىپ جۇرگەن ەكاتەرينا جەڭگەي – سۇيىكتى جارىنىڭ ءارى اقىلشىسى، ءارى كومەكشىسى.
اقجۇنىس انا كەلىندى قاس-قاباقپەن تاربيەلەسە، بەس نەمەرەنى استى-ۇستىنە ءتۇسىپ، باعىپ-قاقتى. ولاردىڭ ازامات بولعانىن كوردى. تاعدىرىنا مىڭ قايتارا شۇكىرشىلىك ەتكەن اقجۇنىس ءۇشىن بۇدان اسقان باقىت تا جوق ەدى…
اقجۇنىس انا1997 جىلى قايتىس بولدى. جەر ءجانناتى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قاسيەتتى باقاناس جەرىنەن توپىراق بۇيىرعان اقجۇنىس كەسەنەسىنە بۇگىندە ۇرپاقتارى ءجيى اتباسىن بۇرىپ، تاعزىم ەتەدى. بۇل كەسەنە الماتى وبلىسى بالقاش اۋدانىنا قاراستى تاريحي ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا قوسىلعان ەرەكشە عيمارات، ساۋلەت ونەرىنىڭ جەتىستىگى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

كوكەيدەن كەتپەيتىن قوس وقيعا

ادام بالاسى ءتۇزۋ جولدان تايامىن دەسە، اياقاستى. ونداي ساتتە قاسىڭنان قانداي ادام  تابىلارى دا بەلگىسىز. جاقسى ادام تابىلسا، قول ۇشىن سوزىپ، تۇڭعيىققا باتىپ بارا      جاتقان جەرىڭنەن سۋىرىپ الادى. جامان ادام بالشىققا ودان ءارى باتىرا تۇسەدى. ال انا دەگەن قۇدىرەت قاي كەزدە دە، قانداي اۋىر ساتتە دە پەرزەنتىنىڭ جانىنان تابىلاتىن ەڭ ادال، ەڭ سەنىمدى دوس. قيىندىقتان قۇتقارۋدىڭ سان-الۋان جولدارىن بىلەتىن دە – انا…
ومىرزاق اعا و باستا ينجەنەر، بريگادير بولىپ جۇمىس ىستەگەنىمەن، كەيىننەن ساۋدا سالاسىنا اۋىسادى. سول كەزدە ءبىر شارۋادا ساۋداگەرلەرمەن شاتىسىپ، ءىستى بولادى. 30-40 شاقتى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ادامدارى كەلىپ، اۋىلدى ءبىر-اق كۇندە تۇگەل جاۋىپ تاستايدى.
– انا دۇكەن دە جابىلعان، مىنا دۇكەن دە جابىلعان… مەكەمەنىڭ ءبارى جابىق، ءبارى جەردە تەك ورگاننىڭ ادامدارى… ءبىر اي اۋىلعا تەكسەرۋ جۇرگىزدى. سوندا تاڭەرتەڭ جۇمىسىما كەتەمىن، كونتورعا كەلەمىن. كۇندە ءبىرى كىرىپ، ءبىرى شىعىپ، سابىلىپ جاتاتىن ادامداردىڭ ءبىرى دە جوق. ول كەزدە جورا دا كوپ، جولداس تا كوپ، اعايىن دا كوپ، تۋىس تا كوپ. قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى اناۋ دا، مىناۋ دا حابارلاسادى، جۇمىسىما ىزدەپ كەلەدى… سودان ءبىر اي بويى كەشكە دەيىن ءولى تىنىشتىق ورنادى، نە قوڭىراۋ بولمايدى، نە ەشكىم باس سۇقپايدى، جالعىز ءوزىم سوستيىپ وتىرامىن. سويلەسەتىن ءبىر ادام جوق. تاڭەرتەڭ كەلەمىن، كەشكە كەتەمىن. ءبىر كۇن… ەكى كۇن… ءۇش كۇن… بەس كۇن… ۇيگە دە ادام سوقپاي قويدى… ءبىزدىڭ ءۇي ايالداما سياقتى بولاتىن – ارى وتكەن، بەرى وتكەن ادامداردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ۇيگە باس سۇقپاي كەتپەيتىن.
سودان نە ىستەيمىن؟.. كەشكە كەلەمىن دە، ءبىر بوتەلكە اراقتى ءىشىپ الامىن. ول مەن ءۇشىن ۇيقى ءدارى سياقتى بولدى… ءىشىپ الامىن دا، ۇيىقتايمىن. ارادا ونشاقتى كۇن وتكەندە ءبىر بوتەلكە ازداۋ كورىندى، ەكى بوتەلكە ىشەتىن بولدىم. سونىڭ ءبارىن كورىپ، ءبىلىپ جۇرگەن انام ءبىر كۇنى: «ءاي، بالام، بەرى كەل، وتىرشى، – دەپ قاسىنا شاقىردى. – سەنى جۇرت «بۇگىن جاۋىپ تاستايدى ەكەن، ەرتەڭ جابادى ەكەن… تۇرمەگە وتىرعىزادى ەكەن…» دەپ شۋىلداپ ءجۇر. ەلدەر ايتا بەرەدى عوي… بىراق سەنىڭ مىنا تىرشىلىگىڭ ماعان تۇسىنىكسىز. جەتىم بالا سياقتى، كەلەسىڭ دە، ءبىر بوتەلكە اراقتى جالعىز ىشەسىڭ. سوڭعى ۋاقىتتا ەكى بوتەلكە بولىپ بارا جاتىر. اينالايىن، مەن وسى اۋلەتكە كەلگەلى سەنىڭ ۇلكەن اكەڭدە بار بولىپ تۇرىپ – جوق بولىپ قالعان، ەكى رەت قۇلاپ، ەكى رەت كوتەرىلگەن. ءوز اكەڭ دە سولاي بولعان… ۇلكەن اكەڭدى حالىق جاۋى دەپ اتىپ تاستادى، ءوز اكەڭ سوعىستان قايتقان جوق. سەنىڭ جانىڭ سولاردان ارتىق پا؟ ولەتىن بولساڭ، تىنىش ءولشى، اينالايىن! سوتتالاتىن بولساڭ، تىنىش سوتتال. ايتپەسە، ءبىزدىڭ بەرەكەمىزدى كەتىرمەي، مىنا اراعىڭدى قويشى!.. كىم سوتتالماي جاتىر؟ ازار بولسا، بەس-التى جىل وتىرىپ كەلەرسىڭ… مەن ۇل تاپتىم دەپ جۇرسەم، شۇلعاۋعا جارامسىز شۇبەرەك تاپقان ەكەم عوي!..» – دەدى.
سول ءسوزى جەتكىلىكتى بولدى. بۇل 1971 جىلعى وقيعا ەدى.

ەكىنشى وقيعا – اقجۇنىس انا دۇنيەدەن وزارىنان بەس-التى جىل بۇرىن، 90-شى جىلداردىڭ باسىندا بولعان اڭگىمە.
– مەن ول كەزدە «كازپوترەبسويۋزدىڭ» باستىعىمىن. ءبىر ءسىڭلىسى بار ەدى، سول اپكەمىز مەنىڭ جۇمىس ورنىما كەلىپ: «ءاي، ومىرزاق، شەشەڭ 100 جاسايدى دەيسىڭ بە؟ قالاعا اكەلدىڭ دە، ءتورت قابىرعاعا قاماپ قويدىڭ… «ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم، ەلگە اپارىپ قوي» دەسە، اكەمىزدىڭ، شەشەمىزدىڭ جاتقان جەرىن ەلدە بىلەتىن مەن عانامىن. سوندىقتان، مەن ساعان سول كىسىلەردىڭ جاتقان جەرىن كورسەتەيىن…» دەدى.
مەن اناممەن قالجىڭداسا بەرەتىنمىن. سودان كەشكە ۇيگە بارعاندا اناما:
– ءسىز ءبىر جاققا جول جۇرەيىن دەپ ءجۇرسىز بە؟ – دەدىم.
– نە بوپ قالدى؟
– بىلمەيمىن، توركىندەرىڭىز ءسىزدىڭ اكە-شەشەڭىزدىڭ جاتقان جەرىن كورسەتەمىن دەيدى… اۋىلعا اپارىپ قوي دەيدى… انا جاقتان حابار كەلىپ قالدى ما؟.. – دەدىم سابىرلى قالپىمدى بۇزباي.
– ساندالا بەرەدى. ساعان كەپ جۇرگەن تۇگەل عوي، شاماسى… – كىم كەلىپ، ول اڭگىمەنىڭ كىمنەن شىققانىن دا ءبىلىپ وتىر.
– ساعان قايبىر جىلى دا ايتىپ ەدىم عوي… كەيىن مەنى بالەن جەرگە اپارىپ قوي دەيىن-اق. بۇگىن سەنىڭ جاعدايىڭ بار، باستىق بوپ جۇرگەن شاعىڭدا ول قولىڭنان كەلەر. ال تۋرا مەن ولگەن كەزدە سەنىڭ جاعدايىڭ وعان كەلە مە، كەلمەي مە، ءبىر قۇدايعا ايان. مەنى ايتقان جەرىمە اپارۋعا شاماڭ كەلمەي قالسا، قالعان ءتىرى ءومىرىڭ قۇسامەن وتەدى عوي، «انامنىڭ اماناتىن ورىنداي المادىم» دەپ. قازىر جاسىم بالەنبايعا كەلدى، سەنى اجەپتاۋىر باستىق دەپ ەستيمىز عوي، سوندا شەشەڭ ولگەندە ۇلتاراقتاي جەر تابا الماساڭ، وندا نەسىنە باستىق بولىپ ءجۇرسىڭ؟!.» دەپ، ءسوزىنىڭ سوڭىن ازىلگە سۇيەگەنى بار…
وسى ەكى اڭگىمە كوكەيىمدە ماڭگى جاتتالىپ قالدى…

اڭگىمەلەسكەن
 ساۋلە ابىلداحانقىزى

«اقجۇنىس-استانا» جۋرنالى. 2012 جىل

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

سونداي-اق، وقىڭىز

جابۋ