Basqı bet / Ğalımnıñ hatı / Mwhamedjan – Qaramolda atıldı ma?
Qazbay Qwdaybergenov, Qorqıt Ata atındağı Qızılorda memlekettik universitetiniñ professorı, Qaltay Mwhmedjanov kitaphanasınıñ ğılımi Keñesşisi

Mwhamedjan – Qaramolda atıldı ma?

Qazaqtıñ «Tektiden tekti tua­dı, tek­tilik twqım quadı» – degen maqalı beker aytılmağan. Onı biıl tiri bolğanda 90 jasqa tolatın qazaqtıñ Qaltayı (Qaliolla) Mw­hamedjanovtıñ babalarınıñ ömir jolı arqılı däleldeuge boladı. Qaltaydıñ törtinşi atası Qız ben jigit aytısınıñ jwmbaq aralas keletin köne türiniñ negizin qalağan Küderiqoja Köşekwlı (1820-1858 jj.). Onıñ Ülbike Jankeldiqızımen jwmbaq aralas keletin aytısı halıqtıñ dünietanımın beynelegen tuındısı retinde, akademik V.Radlovtıñ äygili kitabı boyınşa nemis tiline Gamburgte audarılğan. Qaltaydıñ äkesi Mwhamedjan Nürekewlı (Küderiden Narbota, odan Nüreke) jastayınan öte alğır zerek qwyma qwlaq bolıp ösken. Aldımen, Nüreke äkesinen sauat aşıp, segiz jasında Sır boyında Tapal ahun degen atpen belgili Nwrmwhammedtiñ joldamasımen, Bwharanıñ äygili Mir-Arab Kökiltaş medresesine tüsip, onı tamamdap, sopılıq därejesimen Sır boyına oraladı. Mwhamedjannıñ Qaramolda atanuı ülken wlı Äbi­bulla ağanıñ pikirinşe Qwrandı, payğambarımızdıñ hadisterin jatqa aytatın, qwran ayattarınıñ kitaptıñ qay betinde neşinşi qatarında ekenin de esine saqtaytın Qari molda degennen boluı kerek. Al, S.Şauhamanovtıñ oyınşa «Qara» söziniñ eski türikşe beretin «Wlı» degen mağınasına baylanıstı. Bizdiñ oyımızşa, bwl eki pikirdiñ ekeui de jansaq emes. Kerisinşe Mwhamedjan atamızdıñ beynesin är­lep, örnektep wlıqtay tüsetindey.
Mir-Arab Kökiltaş medresesin bitir­gen­nen keyin, Mwhamedjan-Qaramolda Kişi jüz, Jetiru, Barlıbay Tabındardıñ balaların oqıtıp, imandılıqqa, adam­gerşilikke tärbielep, ülken qwrmetke ie boladı. Bwl jerden qonıs audaruına 1916 jılı qazaq jastarınan patşa äsker qatarına jigit aluğa baylanıs­tı el işindegi dürbeleñniñ bastaluınan, ekinşi jağınan ortanşı ağası Maqswttıñ dünieden ozuı sebep bolğan. Maqswttıñ mürdesi äkesi Nüreke jatqan Jalağaş audanınıñ «Arqaş» degen qorımına qoyıladı. Maqswt ağasınıñ qaytıs boluı üş jüzge atı şıqqan äygili oqımıstı, ğwlama ğalım wstazı Nwrmwhammedtiñ (Tapal ahun) dünieden ozuına säykes keledi. Mwhamedjannıñ janın küyzeltken eki qazanıñ arası üş aq kün. Däl sol kezde onıñ qalamınan «Biri janım, biri imanım» degen zar men mwñğa tolı özin de özgelerdi de şükirlik etuge şaqırğan joqtau jırı tuadı. Bwl öleñdi ömirden ozıp ketken Kenehan Qanağatovpen äkem Qwdaybergenniñ eriksiz tögilgen köz jastarı saqaldarın juıp, egile aytıp otıratındarın estidim de. Biraq Qaramoldanıñ aqtalmağan kezi bolğandıqtan, olar onıñ mätinin de, ırğağın da özderimen mäñgi jayğa alıp ketti. Ökinişti-aq!
Mwhamedjan arab, parsı, şağatay, özbek, türkimen, qırğız, orıs til­derin meñgergen dindar ğwlama ğa­lım, sondıqtan, Nwrmwhammed (Tapal ahun) öziniñ üzdik şäkirti retinde Mwha­medjanğa ülken senim artıp, onı keleşek wrpaqtı Islam qağidaları negizinde tärbieleuge bağıt berip otırğan. Demek, Mwhamedjan da onıñ wstazı Tapal ahun da Keñestik ideo­logiya­nıñ tüptep kelgende, qwrdımğa ke­tip, islamnıñ älemdik ilimge aynalatının sezgen auqımı keñ ğwlamalar. Dinge tikeley qarsı bağıttalğan bwl ideologiyanıñ tegeurini qattı bol­ğanmen, Mwhamedjan öziniñ wstazdıq qızmetin toqtatpağan. Ol 1926-1929 jıldarı Jañaqorğandağı Ayqoja Işanğa saldırğan «Aqtas» meşitiniñ bas imamı boladı. Belgili memleket qayratkeri Älihan Baymenovtiñ äkesi Mwhamediya, aqındar A.Toqmağanbetov, Q.Baymağanbetov, T.Däuitbaev, jırau R.Mäzhodjaev siyaqtı tarihi twlğalar «Aqtas» meşitinde Qaramoldadan däris alğan. 90 jıldığın toylağalı otırğan qazaqtıñ Qaltayı da osı jerde düniege kelgen. Biraq, Qaltay ağa öz qolımen jaz­ğan ömirbayanında tuğan jerin Te­reñ­­özek audanınıñ Şirkeyli auılı (bwrıñğı Qızıljalau wjımşarı) dep körsetedi. Onıñ sebebin keyinirek aytamız.
Mwhamedjan atası aqın Küderiqoja Köşekwlınıñ aqındıq qasietin tügeldey qabıldağan twlğa. Onı Sır süleyleriniñ biri Kete Jüsip Eşniyazwlı:
Mwhamedjan şıñ äulet,
Taqısız taza aq aydın.
Öleñdi jazğan min körip,
Äruaqqa ketken sıyınıp.
Älinde bilmey köbisi,
Jel sözben bahas oylağan,
Almasqa şapqan adamday.
Qalar ed belden qiılıp – dep joğarı bağalağan. Mwhamedjan Nürekewlınıñ bizge jetken öleñderin osı joldardıñ avtorı «Taqıssız taza aq aydın» degen taqırıppen respublikalıq ädebi-mädeni, qoğamdıq-sayasi, aqparattıq-tanımdıq «Sırdariya» al'manağında jariyalağandı (№2 (8) 2010 j. 76-90b. Sondıqtan, oğan köp toqtalmay, Mw­h­­amedjan Nürekewlınıñ jazıqsız repressiyağa qalay wşırağanın, onıñ RSFSR Qılmıstıq Kodeksiniñ 58-10, 58-11 baptarımen atılu jazasına kesilgendigin, bwl ükimnen keyingi Qaramolda äkemizdiñ ömirine baylanıstı keybir payımdaular men bol­jamdardıñ bolğandığına oquşı nazarın audaru. Onıñ üstine, «Öte qwpiya» degen grifpen repressiyağa wşı­rağandardıñ tergeu amaldarı men jauap qwjattarı bwrınğı Mem­lekettik qauipsizdik komitetiniñ (KGB) arhivinen oblıstıq işki ister departamentine berilip, ol qwjattarmen tanısuğa mümkindik tudı.
Nätijesinde, Mwhamedjan Nürekeevtiñ №616 isimen tanıstım. Bwnda 1937 jıldıñ 25 tamızınan 22 qazanğa deyingi tergeu swraqtarı men qoldan wyımdastırılğan jazalanuşılardıñ jauaptarı tigilgen.
Säl şeginis. Meniñ äkem Qwdaybergen Mwhamedjan atamızdan birneşe jas kişi. Keñes ükimeti ornap, onı kedeylerdiñ müddesin qorğaytın, olarğa teñdik pen baqıt äkeletin qoğam retinde nasihattalıp, soğan say kommunistik ideologiya qalıptastırılğanı tarihi şındıq. Äkem dini sauatına qosımşa qazirgi oqu-jazudı üyrenip, kezinde ärtürli qızmetter atqarğan. Al, Qaramolda ata­mız şıñdığında Keñes ükimetine, onıñ sayasatına tübegeyli qarsı bolğan. Äkem: – Tündeletip Mwhamedjan ağama bağı­tıñızdı qoyıñız dep üşinşi ret barğanımda, osı ükimetiñ tübi qwrdımğa ketpese, mwrnımdı kesip beremin, bwl mäsele boyınşa ekinşi kelme, – dep wr­sıp qaytarğandı dep aytıp otıratın. Osı uaqıtta Mwhamedjan aqınnıñ «Za­man-ay» degen sayasi taqırıptağı öleñi şığadı.
Äkem onıñ mazmwnın tügel tüsinip, jatqa bilgenmen, bizge aytpay ketti. Sebebi, ol kezde Mwhamedjan atamız äli aqtalmağan bolatın. Osı bir wzaq tolğaudıñ mätininen bizge jetkeni tömendegi joldar ğana.
Qıran bürkit tau bökterin bauırlap,
Tura wşarğa qanat-qwyrıq auırlap.
Tegi jabı, toqpaq jaldı torı ayğır,
Arğımaqtı bara jatır sauırlap.
Körgensizder kölbeñdegen Zaman-ay!
Köp üyirde bar edi bir qısıraq,
Ketti oğan jaman säurik wşırap.
Körgensizder kölbeñdegen Zaman-ay!
Osı bir şağın üzindiden: «Tegi ja­bı toqpaq jaldı», «Jaman säurik», «Körgensizder kölbeñdegen» siyaqtı söz tirkesterinen Mwhamedjan aqınnıñ Keñestik bilikke degen bükpesiz aytılğan sayasi qarsılığın bayqauğa boladı. Mwhamedjan atamızdıñ twt­qındaluına sebep bolğan da osı öleñ. Qarsaqpayda twratın Naymannıñ Matay ruınan şıqqan Nwrjan qajı ğwlama, emşi, bolıs bolğan kisi. Mwhamedjan atamızdan on jas ül­kendigine qaramastan, oğan qol berip pir twtqan. Sayasi közqarastarı da bir bolğan. 1937 jılı Nwrjan qajı men onıñ wlı Ğaynaddin qamauğa alınadı. Tergeu men tintu barısında tügel jırtıp ülgirmegen Mwhamedjannıñ «Zaman-ay» attı tolğauınan joğarıda atalğan üzindi Ğaynaddinniñ qaltasınan şığadı. Är türli ädister men qıspaqqa alıp, tergeu barısında bwl öleñniñ avtorı Sır boyındağı Mwhamedjan Nürekeev ekenin anıqtaydı. 1937 jılı 23 säuirde Qarağandı oblısı NKVD-nıñ Qarsaqpay audanınıñ qızmetkerleri Tereñözek audanınıñ Qızıl jalau wjımşarınıñ Äsir qıstauında otırğan Mwhamedjandı twtqındaydı. Sol kezde toltırılğan anketada körsetilgendey, äleumettik jağdayı: şarua, molda bolğan, meşit wstağan, 10 iri qara malı bolğan. Otbası: Äyeli Şaripa 38 jasta. Zaruha 48 jasta (onı da äyeli dep körsetken şındığında ol qaytıs bolğan Maqswt ağasınıñ jesiri) wldarı: Äbibulla 11 jasta, Qaltay 10 jasta, qızı Rısbike 7 jasta, wlı Ibragim 4 jasta, qızı Rıskül 1 jasta eken. Söytip, Şaripa men Zaruha analarımız-qos jesir şettey bala-şağalarımen añırap qala beredi. Mwhamedjan atamızdıñ ülken wlı Äbibolla «Men qalay aqın boldım» degen öleñinde:
Äkemiz öleñ sözdiñ tarlanı edi,
Bizderdi bir jetkizu armanı edi.
Jılıñda otız jeti opat bolıp,
Artında üş jetimek qalğan edi, – dep tebirense, «Özime äm özgelerge» degen öleñinde:
Jığılıp on jasıñda bäyteregin,
Ömirdiñ boldın talay qıspağıñda.
Jazıqsız jau atanıp ketti-au äkem,
Äsirdiñ atı -şulı qıstağında.
Opat jıl otız jeti qandı-qasap,
Sebepker zaman ba älde, Stalin ba?
Attırıp arıstarın qarañ qazaq,
«Quanttı» qaraularmen iştarında.
Halıqpız şaş al dese bas alatın,
Swrqiya sayasattıñ ıqpalında.
(Jan äkem jarıqtıqtıñ jayı bolğay,
Jännäti Jauadannıñ» wşpağında) –dep küñirenipti.
(Sırdariya. Al'manah. №4 (10) 2010 j. 46,48,49 better).
1937 jıldıñ tamız ayınıñ 18-de, yağni, tört aydan keyin Mwhamedjan atamızdı Bitteğwlov Nwrjan qajı men Qarsaqpaydan NKVD-nıñ Qızılorda bölimşesine aydaydı. Al, Nwrjan qa­jınıñ balası Ğaynaddinniñ tağdırı belgisiz. Bizdinşe eki dos-Mwhamedjan men Nwrjan barlıq kinäni öz moyındarına alıp, onı qwtqarğan sıñaylı.
NKVD-niñ Qarsaqpay bölimşesiniñ Memlekettik qauipsizdik salasınıñ serjantı Musin 5 mamır 1937 jılğı tergeuinde Keñes ükimetin qwlatu jönin­degi kontrrevolyuciyalıq jazbaşa oyımdı Bitteğwlov Nwrjanğa jiberdim degizip Mwhamedjan atamızdı moyındatadı. Bwndağı «Jazbaşa oyım» dep otırğanı joğarıda keltirgen «Zaman-ay» tolğauınan tergeuşige jetken üzindi. Söytip, Mwhamedjan men Nwrjan sındı qos ğwlamanıñ tağdırın serjant şenindegi topas jandayşap Musin şeşken. Tergeu amaldarınıñ bäri de orıs tilinde jürgizilip, är betke qol qoydırtıp, bwlardı jaqsı biletin öz ağayındarın kuälikke tartıp otırğan. Kinälau olardan qısımmen alınğan jauapqa negizdelip, onıñ dwrıs-bwrıstığı qosımşa mälimettermen däleldenbegen, audarmaşınıñ qızmeti paydalanılmağan. Keybir arhiv qwjat­tarında kezdesetin dälelderge qara­ğanda, joğarıda kinäli dep tabılğan twlğalardıñ tuıstarınıñ işinen ter­geuşilerge qızmet etkender de bolğan. Uaqıt qıspağına şıdamay, za­mannıñ keleşegin bağdarlay almağan, söytip talay jazıqsız jandardıñ obalına qalğan beyşara pendeler qanğa boyalğan arları men allanıñ aldında jauap bererin qaperlerinen şığarsa kerek.
Zamanımızdıñ wlı suretkerleriniñ biri Äbiş Kekilbaywlınıñ «Sañlaq» degen atpen şıqqan («Atamwra» 2004 j.) Qaltay Mwhamedjanov turalı estelikter kitabınıñ alğı söz ornına jazğan «Erekşe qwbılıs, Eren twlğa» attı maqalasınan mına joldardı oqıp köreyik:
– 60 jıldardağı ädebi jiındardıñ birinde jer aydalıp kelgen aqsaqal aqın Qalağañnıñ äkesi Mwhamedjan piradardıñ abaqtıda bir tünep ülgirmey jatıp, özgelerge orın bosatu üşin sotsız, tergeusiz atılıp ketkenin öz közimen körgenin jılap twrıp estirtip: «Qaydasıñ Qaltayjan?! Bwdan habarıñ bar ma edi?!» – dep swrağanda, änşeyinde äzilkeş jazuşı sostiya qarap: «Estip twrmın. Bilemin ağa» dep sañk ete qalıp edi. Qalağanıñ sañk etken dauısın 1962 jılı jazıp bitirgen «Meniñ dertim» draması aytqızğan bolatın. Jiırma bes jıldan keyin, 1988 jılı Qaltay Mwhamedjanovtıñ «Meniñ dertim» draması «Biz perişte emespiz» degen atpen M.Äuezov atındağı Memlekettik akademiyalıq drama teatrı sahnasında sana cenzurası tosqauılın bwzıp jarıp zor tabıspen qoyıldı.
Äbiş Kekilbaywlınıñ «Aydalıp kelgen aqsaqal aqın» dep otırğanı Toğızaqov Qasım Särsenwlı (1910-1984 jj.) Bilim jolın Qostanay pedagogikalıq tehnikumınan bastağan ol Leningradtıñ A.E.Gercen atındağı pedagogikalıq institutında oqıp jürgende, sayasi közqarası üşin birinşi ret (16 aqpan 1933 jıldan 20 mamır 1933 jılğa deyin) twtqındalıp, PP OGPU-dıñ şeşimimen qılmısı däleldenbegendikten bosatıladı. Ekinşi ret Almatıda sol motivpen tağı da twtqındalıp (04.12.1933-07.03.1934 jıl aralığında), alğaşqıday merzimde tört ayda bostandıqqa şığadı. Köp wzamay, 1934 jılı Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ audarmaşılar bölimin basqaradı. Qasım Toğızaqovtıñ atalğan eki ret isti bolıp twtqındaluınıñ ua­qıtı Mwhamedjan atamızdıñ türmede otırğan uaqıtımen säykes kelmeydi. Qasım Toğızaqov üşinşi ret RSFSR-diñ qılmıstıq kodeksiniñ 58-10, 58-11 baptarımen ayıptalıp, wzaq merzimdik jazamen sottaladı. Türmede 1941 jıldan bastap 15 jıl otırıp, 10.10.1956 jılı Qazaq Keñestik Socialistik respublikasınıñ Joğarğı sotınıñ Tergeu komitetiniñ şeşimimen qılmıstıq äreketiniñ däleldenbeuine baylanıstı aqtaladı. Sonda joğarıda Äbiş Kekilbaywlınıñ Toğızaqov Qasım Sär­senwlınıñ Qaltay ağağa äkesi jaylı aytqanı onıñ üşinşi ret sottalu uaqıtına säykes keletindey. Demek, 1937 jılı Mwhamedjan Nürekewlınıñ atu jazasına kesilip, ükimniñ orındalğanı jaylı qolımızdağı bar qwjattardıñ şındığı düdamäl oylarğa jeteleydi. Onıñ üstine, Mwhamedjan atamızğa ayıptau babı Q.Toğızaqovqa tañılğan 58-10, 58-11 baptarımen säykes keledi.
1937 jıldıñ 21 qazan ayındağı kişi leytenant Cıganov qol qoyğan jeti paraqtan twratın orısşa jazılğan hattamada Mwhamedjan äkemiz öziniñ kontrrevolyuciyalıq wlttıq toptı Ke­ñes ükimetine qarsı wyımdastırğanı, söytip, Keñes ükimetin qwlatuğa äreket jasağanı, wyımdastıruşılıq isterin moyındağanı turalı qwjat negizinde, onıñ isi sotqa jiberiledi. Sonımen, tergeu amaldarı ayaqtaladı. Al, tört künnen keyingi 29.10.1937 jılğı ayıptau qortındısında Mwhamedjan Nürekeev kontrrevolyuciyalıq wlttıq qozğalıstı basqarğan işan Appakov Alyauadinniñ tapsırmasımen, Orta Aziya respublikalarında kapitalistik qwrılısqa negizdelgen täuelsiz mw­sılman memleketin qwruğa äreket jasadı degen qosımşa ayıp tağıladı. Söytip, onıñ «qılmıstıq» isi Oñtüstik Qazaqstan oblıstıq NKVD-niñ soñğı şeşimin şığaratın «Üştiktiñ» qarauına jiberiledi. Bizdiñ qolımızda 1 qaraşa 1937 jılı qabıldanğan № 616/703 Qauipsizdik komitetiniñ 8-şi böliminiñ leytenantı Korenev qol qoyğan qaulınıñ Mwhamedjan Nü­rekeevti eñ joğarğı jaza-atuğa bwyır­ğanı, jeke zattarın kämpeskeleu turalı şeşimi jäne onıñ mültiksiz orın­dalğanı turalı qwjat bar.
Tağdırdıñ är aluan talqısımen abaqtığa otırğandardıñ bir-birimen baylanısı qazirgi aqparattıq dünieniñ mümkindikterinen kem bolmağandığı belgili. Mwhamedjannıñ ölim jazasına kesilgendegi soñğı künin ülken wlı Äbibolla ağa tuğan qwdası Espenbetov Şahaptıñ atuğa kesilgenderdiñ kamerasında bolğan koja Bahramnan jetken mına deregin keltiredi: – Sol tünde Mwhamedjan eki bas namazın oqıp, soñınan Q.A.YAssauidiñ: «Qolım twtıp jolğa salğan äntäll-ähi» – degen bäyitin öleñmen zarlatıp aytadı. Sorlı, nege jetisip öleñ aytıp otırsıñ degenderge: – «Sorlı men emes sendersiñder. Twmaq parız, ölmek haq. Alla özi bergen amanatın özi aladı. Bizge bwyırğan şähit ölimdi kezinde payğambarımız da Qwdaydan swrap ala almağan. Bizge Alla sonday ajaldı näsip etip twr. Men namaz üstinde barşañızdıñ atta­rıñızdan Alladan keşirim swrap, imandarıñızdı üyirdim. Sondıqtan, bastarıñızdı köteriñder! Ah ölimdi külip qarsı alayıq – depti. Allanıñ aq jolına bekem berilgen Mwhamedjan – Qara moldanıñ ajal aldındağı qaytpas osı bir qaysarlığı dar aldına qwranın oqumen barğan Saddam Huseyndi eske tüsiredi. Biz paraqtağan bwrın qwpiya bolıp kelgen qwjattarda «Üştiktiñ» atu jazasına kesilgen şeşimi orındalğanı jazılğan. Biraq, joğarıda atap ötken Qasım Toğızaqov ağamızdıñ Qaltay ağağa aytqan köp aldıñdağı uäjine süyensek, onı däleldey tüsetindey keybir payımdaular aldımızdı kes-kestey beredi. 1937 jılı atu jazasına kesilgen, ol orındalğan jağdayda soğıs jıldarında türmede otırğan Qasım ağam men Mwhamedjannıñ birge otıruı uaqıt jağınan alğanda, ülken säykessizdik. Qara moldanıñ ülken wlı Äbibolla men kenje wlı Ibragimniñ (Qırğızbek) aytuınşa, Qara molda ağası Äsetke jazğan hatında öziniñ «Trockist», Twrar Rısqwlovtıñ qwyırşığı degen jalamen wstalıp, teñiz Aralında jatqanın (Sahalin ya Kuril') jağdayınıñ jaman emestigin habarlağan. Bwl mälimetti Äset äkemizge kelini Şäripağa öler aldında tek 1943 jılı moynıma qarız bolmasın dep ağınan jarıla aytqan (Tolığıraq. «Aqmeşit aqşamı» gazeti, 05.05.2000 jıl). Mwhamedjan äkemizdiñ äli aqtalmağan kezi bolğandıqtan, keyingi wrpaqtarına zalalı timesin dep bwl şerin öler aldında ğana aqtarıp salğan. Qazirgi közi tiri Mwhamedjan atamızdıñ kişi wlı Ibragimniñ (Qırğızbek) jwbayı Kalen jeñgemiz enesi Şäripanıñ Äset qaynağasınan alğan Mwhamedjannıñ hatın qorıqqanınan bir jerge tığıp, taba almağanın, jwbayı Qara moldanıñ tiri ekenin öle ölgenşe aytıp ketkenin egile eske aladı.
Tağı bir derek. Belgili Memleket jäne qoğam qayratkeri, Socialistik Eñbek eri, Sır eliniñ atpal azamatı Isatay Äbdikärimov (1923-2001 jj.) ağamızdıñ Äbibolla ağağa aytqan mına bir äñgimesiniñ kuäsi bolğanmın. Onda Isekeñ ağa: – «Özgent» kenşarında twratın nağaşılarınıñ biriniñ üyinde türi «Qara moldağa» keletin bir kisiniñ payda bolğanın, em-dom jasaytının, keybir boljamdarınıñ keletinin, betinde biliner-bilinbes şeşek dağı barlığın, ayağın säl sıltıp basatınıñ, söz mäneriniñ Qaltayğa keletinin, radiodan Qaltaydıñ atı atalsa, kürsinip ündemey tıñdap otıratının aytqan bolatın. Qaltay ağanıñ ömirbayanına süyensek, bwl ötken ğasırdıñ 50-şi jıldarınıñ orta kezeñi. Sebebi, Mäskeudiñ Lunaçarskiy atındağı GITIS-ti bitirip, öner jolındağı Qalağañnıñ Qazaqstanğa ülken lauazımdı qızmetke kelip, elge tanıla bastalğan jıldarı. Isatay ağanıñ sözin tağı da dälelmen däyektey tüsetin faktiniñ biri Mwhamedjan atamızdıñ 1926-1929 jıldarı Ja­ña­qorğandağı Ayqoja işanğa sal­dırğan «Aqtas» meşitiniñ bas imamı bolğandığı, qazaqtıñ Qaltayı atan­ğan, biıl tiri bolğanda, 90-ğa keletin Qazaqstannıñ Halıq Jazuşısınıñ osı topıraqta düniege kelgendigi oyımızdı däleldey tüsetindey. Keybir mwrağat qwjattarınan körgenimizdey, öz ağayındarınıñ satqındığın bilgen, sezingen Mwhamedjan ağamız kezinde islam dininiñ Sır elinde oşağı bolğan qasietti Jañaqorğan topırağın panalağanda bolar degen oy keledi. Qaltay ağa öz qolımen jaz­ğan ömirbayandarında tuğan jerin Jaña­qorğan dep körsetpeydi. Bwl bir jağınan, äkesi Mwhamedjan-Qara moldanıñ aqtalmağan kezindegi saya­si saqtığı bolsa, ekinşi jağınan tarihtıñ turalığına degen ülken senimi bolsa kerek. Kindiginiñ qanı tamğan jer turalı eki wştı pikirlerdi Sır eliniñ töl tuması Alaştıñ aybarlı azamatı Temirbek Jürgenovtiñ de öz qolınan jazğan ömirbayanınan kezdestiruge boladı.
Kez kelgen azamattıñ jazıqsız jazağa wşırağan adal arınıñ aqtaluına köp uaqıt ketedi. Solardıñ biri tağdırı qilı-qilı zamannıñ tezinen ötken atamız Mwhamedjan-Qara moldanıñ RSFSR Qılmıstıq kodeksiniñ 58-10, 58-11 baptarı boyınşa atu jazasına kesilgen isi 1956 jılı qayta qaraldı. Bwl rette mwrağatta saqtalğan tergeu amaldarınıñ qwjattarın zerdelep, ob'ektivti anıqtama jazğan Qızılorda oblıstıq Memlekettik Qauipsizdik basqar­masınıñ tergeu böliminiñ bastığı mayor Jetibaevtıñ eleuli eñbegi erekşe atauğa twradı. Mwhamedjan atamızdıñ jerles inileri: Erjanov Qwdaybergen, Törehanov Sıyqım, Äbdimanov Aldaş, Jinaytov Kamaladdinderdiñ Qara moldanıñ jazıqsız japa şekkendigin däleldegenderiniñ, onıñ aqtaluına oñ ıqpal etkenin aytu kerek. Nätijesinde Qızılorda oblıstıq sotı (Törağası S.Elşibaev) prezidiumınıñ 26 aqpan 1957 jılğı şeşimi boyınşa is-äreke­tindegi qılmıstıñ däleldenbeuine baylanıstı qısqartılğan. Osı qwjat negi­zinde Qazaqstan Respublikasınıñ Bas prokuraturasınıñ 25.03.1996 jılğı şeşimimen Mwhamedjan Nürekeev tolıq aqtalğan.
Iä, tuğan halqınıñ jauı retinde jazıqsız jazağa tartılğan talay bozdaq­tardıñ tağdırı tarih qoynauına ketip baradı. Qazaqtıñ Halıq Jazuşısı Qaltay Mwhamedjanovtıñ äkesi Mwha­medjan atamızdıñ tağdırı arqılı, keleşek wrpaqtarımızğa oy tastasaq, maqa­lamızdıñ maqsatına jetkeni dep bilemiz. Halıq jauınıñ wldarı men qızdarı atanıp, ömirde talay qoldan jasalınğan qiındıqtardı, qıspaqtardı, kemsituşilikterdi qayıspay kötergen aldımızdağı ağa buın wrpaqqa aytar alğısımız şeksiz. Täuelsizdik jağdayında ömir sürip jatqan jastarımızğa bwl beybit künniñ oñay kelmegendigin eske saludı da parızımız dep bilemiz.

Qazbay Qwdaybergenov,
Qorqıt Ata atındağı Qızılorda memlekettik universitetiniñ professorı, Qaltay Mwhmedjanov kitaphanasınıñ ğılımi Keñesşisi

Qazaq gazetteri saytınan alındı

Sonday-aq, oqıñız

«Äkeñ – südir, sen – oraq, Mämedäli Sodan-aq körmeysiñ be kemdigiñdi»

2007 jılı jarıq körgen «Mädeliqoja» kitabında batırdıñ bwrın talay märte jariyalanğan 12 şumaqtan twratın Maylıqoja …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan