Etjemes işan derekteri

Baladan balağa jetken äñgimelerdiñ talayın biz de estidik.  Etjemes işan ata turalı sol zamanda jazba derek qaldırğan eki-aq adam. Basqa da bolğan boluı mümkin, biraq onıñ bärin jazalauşı qwrılımdardıñ adamdarı joyıp jibergen. Birinşisi äulieniñ zamandası, sırlası Maylıqojanıñ (1835-1898) wlı Jolbarıs aqınnıñ Etjemes işanğa öleñmen jazğan hatı. Ondağı mına joldardı  oqısaq biraz närsege közimiz jetedi.

Orıs, qazaq, sart bolıp,

Ilikti bäri jwrt bolıp,

Siz boldıñız basqarğan,

Halıqtardıñ bilgen halini,

Qayıl emes eşkim joq,

Eşkimde sizdey payım joq,

Etjemes işan namına,

Ziyarat qıla kelgenim,

Jalğanda qızmet eñbegim,

Taqsır-ay, järdem qılıñız,

Müşkil, ğarip halime.

Ekinşisi, joğarıda atı atalğan orıs generalı N.S.Lıkoşinniñ «Etjemes işan» atalğan oçerki.Osı jazbada 1892-jılı qazirgi Qızılorda men Şımkent ortasındağı halıq arasında bwrq ete qalğan oba auruın toqtatudağı qarbalasta, jası alpıstı alqımdağan Etjemes işan ata şarşap, jüre almay qalsa da, onı adamdar zembilge salıp, auılma auıl aralatqanın, özine töngen qauipke qaramay, aurularğa qolın tigizip em jürgizgenin tañdana otırıp jazadı.

Tağı da osı avtordıñ jazğanı. «Işan bazar» aşılğan soñ, at wrlaytındar köbeyedi. Halıq eşanına kelip järdem swraydı. Işan özi bas bolıp halıqpen  birge Allağa minajat etip, wrılardı toqtatuın ötinedi.Sodan keyin de attar tünde wrlana beredi. Biraq olar adasıp-adasıp tañ ata, sol attı wrlağan jerlerine qalay kelip qalğanın bilmey qalatın boldı. Osınday jäytter birneşe ret qaytalanğan soñ, wrılar bwl jerde özderine nan joq ekenin tüsinip, basqa jaqqa auıp ketipti.

Etjemes işanmen jaqınnan tanısudı maqsat etken, patşanıñ çinovnigi N.S.Lıkoşinniñ ötinişi boyınşa,Taşkenttegi  bir däuletti azamat auızaşar jasap, äulie bastağan köp adamdı üyine şaqıradı. Bügingi qonaq iesi özin ömir boyı işan atağa qarızdar sanaytın. Otasqanına 13 jıl bolsa da, perzent körmegen äyeli ekeuine, işan bir bwrda nanğa dem salıp,onı  erli-zayıptı ekeuine berip, bölip jep qoyuın ötinedi.Osı oqiğadan keyin jıl ötpey jatıp,bwl üyde besik payda boladı.

Eskerte ketuge tura keledi. Işan ata basqalar qwsap, jılına bir ay ğana emes, ömir boyı oraza wstaytın. Sol sebepti  atanı qonaqqa şaqıru auızaşardıñ uaqıtına säykestendiriletin. Orıs çinovnigi  işanmen birge jariya zikir salğandardı kördi.Bwl zikirdiñ sopılardıñ basqa bauırlastıqtarınikinen özgeşe   ekendigin bayqadı. Ol jöninde oçerkinde täptiştep jazğan. Zikirdiñ soñında generaldıñ araqqwmar Ospan esimdi atqosşısı da em qabıldaydı. Sol künnen bastap ol araqtı auzına almaytın bolğandığın da jazğan.

Kelestegi adamdardıñ da Etjemes işan atanıñ keremetteri turalı aytatındarı köp.Sol äñgimelerdiñ biri. Keles özenine köpir saldırğanda, bir böreneniñ wzındığı jetpey qalıp, wstalar basqa börene tappay twrğanda, Etjemes işan ata kelip qalıp,eki rakat näpil namaz oqıp, böreneniñ basın özi wstap, qajetti jerine qoyğanda ölşegendey tura kelgen.

Tağı bir oqiğa. Künderdiñ küninde  at wrlağan kisiniñ  artına quğınşılar tüsip, wstauğa jaqın qalıptı. Aldında köktemgi su tasqınımen Keles özeni arnasınan asıp ağıp jatır.Sengen köpiri joq,su alıp ketken.Torğa tüskendey bolğan wrı «Aynalayın, Etjemes işan ata qwtqara gör,osıdan aman qwtılsam wrlığımdı qoyam» dep, atınıñ basın erneuinen asıp ağıp jatqan Keleske tike salıptı.Sonda at özennen sekirip ötip, quğınşılardan aman-esen qwtılıp ketipti.Osığan tañ qalğan wrı, köp wzamay Etjemes işan atağa kelipti.Wrlıqtı qoyğanın aytıptı. Osı kezde eşan ata köylegin köterip jiberip,arqasın körsetedi. Kögerip qalğan eşannıñ arqasında at twyağınıñ izin köredi.

Sonda, wrınıñ Etjemes işan atadan järdem swrağan uaqıtı men attıñ özennen sekirgen uaqıt arası qas qağım sät emes pe. Osı uaqıt aralığı, dıbıstan da jıldam wşatın samoletiñiz arqada qalatın jıldamdıq emes pe! Öziniñ süyikti qwlına osınday keremet körsetuge mümkindik  bergen Allanıñ qwdiretinde şek joq! Osı äñgimeden keyin, Etjemes işan ata bamdat namazınıñ sündetip üyinde, parızın Mekkede oqığan degenge qalay senbeysiz.

1911-jıl. «Işan bau» auılı. Qwdayqwldardıñ ülkeni Rüstem atanıñ üyi.Osı üydiñ kelini Totı üş künnen beri tolğatıp, bosana almay jatır. Enesi Orazkül de üş künnen beri wyqı körmedi. Qolınan kelgen em-domnıñ, ırım-sırımnıñ bärin jasadı. Nätije joq. Kelini öletin halde, swlıq jatır. Auzı bir tınbay, qaytalap ayta beretini bir söz. «E, aynalayın Etjemes işan ata, qaydasıñ? Öziñ kelip qoldamasañ, üş adam öleyin dep jatır. Qaydasıñ, işanım, kelseñşi, järdemiñdi berseñşi. Alladan medet swrasañşı».

Qwdaydıñ qwdiretin qarañızşı, keşki apaq-sapaqta Etjemes işan ata esiktiñ aldına kelip twr. Orazkül äje jügirip sırtqa şığıp, atağa sälem saladı.

-Orazkül, ne boldı, şaqırıp tınıştıq bermediñ ğoy, öleyin dep jatqan üş adamıñ qayda,-deydi eşan ata.

-Aynalayın, eşanım kelinim üş künnen beri tolğatıp, bosana almay, öletin halge jetti. Ol ölse işindegi balası da öledi.Ol ekeui ölse men de ölemin. Sonda üş adam bolmay ma,-deydi Orazkül äje.

Sodan keyin Işan ata işke enedi. Jatqan kelinge bir mezgil köz toqtatqan. Qwran ayattarınan birin oqidı. Odan soñ aşuğa bulığıp ,dausın köterip söylep ketedi.

-O,päderiñe nälet it şaytan sen mwnda qaydan kelip qalğansıñ, janıñnıñ  barında qazir ket, ket degende ket,-dep qaharına minip, bölmeniñ işinde älsirep jatqan kelinge qaray birneşe ret wmtılıp qoydı. Odan soñ özi sırtqa şığıp ketti. Arada az ğana uaqıt ötkende, şaqalaqtıñ dausı estilipti.Esimin «Bostan» dep özi qoyıptı.

Sol Bostan Rayımqwlwlınıñ jası 2018-jılı 107-ge toldı, aman-esen. Oblıstağı, mümkin elimizdegi  jası eñ ülken qariya. Ekinşi düniejüzilik soğısqa qatısqan. «Sol kezde de Et jemes eşan atamnıñ qoldauın sezinip jürdim, borağan oqqa qarsı jürgenimde aldımda däu qara tas twratın» dep eske aladı.

Äulielerdiñ özi ölgenmen ruhı ölmeydi degen äñgime ras eken. Et jemes eşan ata älemnen ötkennen keyin bolğan oqiğalar osılay dep aytuğa jeteleydi.

Birinşi oqiğa. Et jemes eşan ata qazdırğan arıqqa, Keles özenine salınğan toğan arqılı sudı bwru, ötken ğasırdıñ alpısınşı jıldarına deyin jalğastırılıp kelgen. Egis mausımı bastalıp, toğandı jañadan salğan jas diqandar jwmıstı «qatırğandarın» araq işip atap ötedi.Tünde toğandı su ağızıp ketedi. Odan keyingi küni de solay boladı.Üşinşi küni esteri kiredi. Alla razılığı üşin dep,bir laqtı soyıp, «Et jemes eşan ata keşire gör» dep,sadaqa as jasap, qwran oqıp toğandı qayta saladı. Sol toğan qara küzge deyin bwzılmaptı.

Ekinşi oqiğa. Sovhoz küşeyip toğandı jäne Qwdayqwl arıqtı paydalanudı toqtatıp,jüz gektardan astam jerdi nasospen suğaratın boladı. «S-100»diñ jaña matorı men su tartatın quattı nasostı Keles özeniniñ jağasına qoyadı.Mator küşenip istep twr, nasos ta aynalıp twr, biraq sudı joğarığa laqtırmaydı. Osınıñ bası-qasında jas matoris Orınbasar eki-üş kün jürgen. Anası jeksenbi küni tañ azanmen balasın erte oyatıp,azıraq aqşa berip, «Eşan bazarğa» jiberedi. Aytadı, pälen twstağı kögende twrğan üş qoydıñ astında  körinbey jatqan aq laqtı satıp alıp kel de, nasostarıñnıñ sudı qolmen qwyatın jerine bauızdap, qanın ağızıñdar, «eşan ata qolday gör» dep tilek tileñder deydi. Bazarğa barıp, apası aytqan jerden aq laqtı köredi de, iesi aytqan bağağa satıp aladı. Maqta brigadirine apasınıñ aytqanın aytıp, laqtı beredi. Ol kisi kişkentay laqtı, özi mingen attıñ üstindegi qorjınnıñ bir jağına tığa saladı.

Birneşe künnen beri sudı şığara almay jürgen oqığan men toqığandar säskede tağı da jinaladı. Matordı otaldırıp, nasostı qosıp, Orekeñniñ apası aytqandı aytıp, aq laqtı bauızdap, qanın nasostıñ işine ağızadı. Sol kezde «kümp-kümp» etken dıbıs şığadı da sudı nauadan asırıp laqtıradı. Oybaylap «gazdı azaytıñdar» degen ayqay estiledi. Matordıñ aynalımın azaytqanda bäri qalpına kelip, su kereginşe joğarığa atqılanadı, arıqtar suğa tolıp, maqtalıqqa qaray ağıp ketip bara jatadı.

Tañğalmasqa şarañ joq. Osınday aqıldı bergen Orınbasardıñ apası, bwl auılğa Qazığwrttan jaqında köşip kelgen. Eşan ata turalı da, nasos turalı da,tipti «Eşan bazar» turalı da jöndi bilmegen.Tünde tüsinde körgenin «dım bilmeytin» balasına ayttı. Ol sonı iske asıruğa at salıstı. Bar bolğanı sol. Nätijede bir zamanda Eşan ata diqanşılıq jasağan jerde su arqırap ağıp jattı. Al Orınbasar aqsaqal, apasınıñ närestelerge «tükiretin» emşiligi bar, eleusiz ğana jan bolğanın, biraq bastıqtar bilmeytindi bilgenine tañ qalıp,özi qariya bolğan kezinde aytıp otırdı.

Qazaq eli azattığın alğan soñ,öz biligimiz özimizge tigen. Wmıtqanımızdı jañğırtıp, sanamızdı oñaltıp jatqan kezde, Et jemes eşan atanıñ nemeresi Appazqojanıñ jäne şöberesi Hasanqojanıñ tağı da  basqa  auıl aqsaqaldarınıñ qalauımen, Et jemes eşan atanıñ ordası ornalasqan töbeni, äulie atasınıñ qonısı retinde, mwragerine räsimdep, üy salatın boldı. Onı saluğa el kömektesti, asarlattı. Sondağı bolğan mına oqiğa qwrılısşılardıñ oyınan eş şıqpaydı.

Sol oqiğa bolatın küni, qwrılısşı jas jigitter qas qarayğanşa jwmıs isteydi.Üyge qaytuğa keş bolıp qaldı dep, qwrılısı bitpegen osı üyde qona salmaqşı boladı. Hasanqoja «jigitter, men senderdiñ qonğandarıña qarsı emespin, tünde bir atanı körseñder qorıqpañdar»  deydi de ketip qaladı. Erteñine säske tüste Hasanqoja kelse, tım-tırıs,analar körpeleriniñ astında, basın şığarmay äle jatır eken. «Assalaumaleykum» dep dauıs şığarğanda, analar körpelerin aşıp,äkeleri kelgendey quanıp, orındarınan atıp-atıp twradı. Aytularına qarağanda, bwlar wyıqtar-wyıqtamastan esiktiñ ilgegi özinen özi aşılıp, eki-üş qariya üyge kirip keledi.Salınıp jatqan üydiñ bölmelerine kirip köredi. Bir-birine «boladı» dep qoyadı. Osıdan keyin-aq, jas jigitter bir-birine tığılıp,körpelerin qımtay bürkenip, tañ atqanşa jatadı,  wyqı körmeydi.

Osı siyaqtı tağı bir äñgime. Hasanqoja joğarıda aytqan jaña üyge köşip kelgennen keyin,üy irgelik jerge qauın-darbız egedi.Onıñ pisetin uaqıtı da jaqındap qalğan bolsa kerek. Bwl oqiğağa qatısuşılar jas emes, bayağıda üylengen,balalı-şağalı bolsa da, üyindegilerdiñ közderine tüspey, jasırıp araq işetin ädetteri bar edi. Qarañğı tüsip,ay körinip qalğan şaq. Joldıñ şetinde bir şişanı bölip işeyin dep otırğanda, basıtqıları bolmay, solardıñ işindegi jası eludi eñserip qalğan,qırma saqaldısı «men bilem, qazir birdeñe tauıp kelem» dep, qorşaudan ötip, Hasanqoja ekken qauındı  aralap ketedi.Qauınnıñ piskenin taba almasın bilse de, däm kire bastağan şapşaların alayın dep, twmsıqtarın bas barmağımen basıp körip jürgende,jaqın jerden jötkiringen dıbıstı estidi. Qarap qalsa, wzın şapandı aq saqaldı kisini körip qaladı. Sälem berudiñ ornına eludi eñserip qalğan jigit ağası qorşaudan qarğıp ötip, aldı-artına qaramay, bötelkelesterin tastay qaşadı.

Et jemes eşan atanı öz közimen körgenderden, joğarıda  atap ötken eki avtordan basqa jazğandardikin közimiz şalmadı. Ğalımdardan N.Nwrtazina Et jemes eşan ata turalı  «Işanı Turkestanskogo kraya» degen zertteuinde atap ötken. Onda Et jemes eşan ata turalı jañsaq pikirlerge orın berilgen. Sol siyaqtı tarihşı Mämbet Qoygeldiniñ zetteuindegi, 1937-jıldarı qudalanğan din qızmetkerleriniñ işinde Etjemes Işanov degen familiyanıñ jürgeni tüsiniksiz jağday. Et jemes eşan ata 1913-jılı jası 80-ge kelip qaytıs bolğan. Jerlengen jeri özi tuılıp, ösken «Kökşe» eldi mekenindegi Şayh Zayniddin kesenesiniñ işinde. Qazir bwl jer Taşkenttiñ eñ körikti jerleriniñ birine aynalğan.

Et jemes eşan atanıñ Zaynilabin esimdi inisi bar edi. Kelestikter onıñ atın qazaq tiliniñ ikemine keltirip, Zaynabeşan dep ataytın. Ol ağasınıñ ordasınan bir jarım şaqırımday jerdegi Keles özeniniñ jağasındağı töbede otırğan. Et jemes eşan ata osı inisiniñ jaña tuılğan Säydärip esimdi balasın, qırıq jasında bauırına basadı. Öziniñ bel balası Imameddindi (onı kelestikter  Törejan dep atap ketken) elu eki jasında köripti. Biz  biletin  perzentteri osılar. Et jemes eşan ata jası seksenge tayanğanda, bala-şağasın şaqırıp alıp, «mağan degen qanday ökpe-naz, tilekteriñ bar» dep  swraydı. Sonda Säydäripqoja «meni eki düniede de perzentim dep aytasız» deydi.Tilek maqwldanadı. Eşan ata köziniñ tirisinde qasieti bar eki şapanın eki wlına  bölip beredi.Säydäripqojağa bergen şapanı qazir de bar. Şöberesi Hasanqojanıñ sandığında saqtaulı. Bir ğasırdan assa da  tozbağan, sol küyinşe. Bwl şapan äuliege arnalğan ülken jiındarda, layıqtı kisilerge kigizip elge birneşe ret körsetildi.

Osı jerde ekinşi şapannıñ tağdırın ayta keteyik.Törejannan qalğan bwl şapandı, jaqın tuıstarı äulie atadan qalğan täbärik dep, qayşımen kesip bölip alğan degen söz bar. Nätijede şapan da,onıñ qasieti de joq boladı. Kesindileri qazir kimderdiñ qoldarında jürgeni de belgisiz.

Zaman özgerip,orıstar özderin özderi «töñkerip»,1917-jılı «jalañayaq» kommunistik partiya bilikke keledi. Imperiyadağı ielikterdiñ ielerin joyadı. Aq patşanı janwyasımen qırıp tastaydı. Bwrınğı şendilerdiñ aman qalğandarı şet el asadı. Otarlanğan Qazaq eli bwrınğıdan  da beter  qiınşılıqtarğa wşıradı. Sol kezde 6 millionnan  asatın, (soñğı derekter boyınşa 8 millionnan  asatın) qazaqtıñ jartısınan köbin atıp, asıp jäne qoldan jasağan aşarşılığımen qırıp,joydı. Tarihtı wmıttırdı. «Jaratılıs özi bwrınnan osınday. Adam Darvin aytqanday maymıldan tarap, ösip-örbigen».  Osını halıqtıñ sanasına siñirdi. Basqaşa oylağandar atıldı, türmege toğıtıldı. Qısqası «Qwday joq, din ötirik» dedi.

Jalğası:

Et jemes eşan atanıñ wrpaqtarı

Sonday-aq, oqıñız

Et jemes eşan atanıñ wrpaqtarı

Osınday sayasattıñ kezinde Et jemes eşan atanıñ wrpaqtarı da quğınğa wşıradı. Eşan,moldalardı da baylarmen birge …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan