Ğalımnıñ hatı

Qoñırqoja Qojıqovtıñ qızmeti

(tergeu materialdarı negizinde)

Qoñırqoja Qojıqov

Q.Qojıqovtıñ ömir jolı – HH ğasırdıñ alğaşqı  şireginde qazaq jäne basqa Türkistan halıqtarınıñ  sayasi ömirine qatıstı isterge sanalı äri belsendi  türde at salısqan azamattıñ ömir jolı. Ol wlt tarihınan orın aluğa äbden layıqtı.

HH ğasırdıñ basındağı wlt-azattıq qozğalıs tarihın zertteu isinde keyingi jıldarı birşama ağattıqtarğa jol beru bayqaladı. Keybir eñbekterde Alaş qozğalısınıñ şığıs jäne batıs qanattarı bolğandığı aytıladı. Alaş qozğalısı – qazaq eliniñ öz wlttıq bolmısı men müddesi üşin jürgizgen küresi, sondıqtan da onı tek  belgili bir aymaqpen şekteu, ärine, jañsaqtıq.

1917 jılğı Qazaq revolyuciyası qarsañında qazaq jeriniñ oñtüstik böligin qwraytın Jetisu jäne Sırdariya oblıstarında twratın qazaqtardıñ sanı şamamen 2 972 725 adam boldı (1).  Bwl qazaq halqınıñ jartısınan astamı edi.  1905 jılğı sayasi oqiğalardıñ ıqpalımen oñtüstik  öñirdegi azattıq qozğalıs ta maqsattı äri tegeuirindi sipat ala bastaydı. 1916 jılğı wlttıq köterilis twsında Jetisudıñ negizgi narazılıq oşağına aynaluı sonıñ körinisi bolatın. 1917 jılğı revolyuciyalıq özgerister twsında oñtüstik öñir twrğındarınıñ müddesi men tilegin bildiruşi sayasi toptıñ basında  M.Şoqay, M.Tınışbaev, S.Lapin, Ä. Kenesarin, S.Aqaev, Ä.Orazay, E.Qasımov jäne tağı tarihi twlğalar  twrdı. Olardıñ sayasi qızmeti Türkistan (Qoqan) avtonomiyası ükimetin qwrumen ayaqtalğanı mälim. (2).Qoñırqoja Qojıqov  türkistandıq aldıñğı sayasi toptıñ qatarında boldı. 1930 jılı Alaş  qayratkerleriniñ kelesi ekinşi tobı OGPU tarapınan  twtqınğa alınıp, olardıñ üstinen tergeu jwmıstarı jürgizildi. (3). OGPU  abaqtısına Qoñırqoja Qojıqov ta  qamauğa alındı. Meniñ  qolımda onıñ tergeu kezinde bergen birneşe körsetulerinen alınğan mälimet bar. Sol derek közderdi negizge ala otırıp qayratkerlerdiñ ömir jolı men  qızmetine qısqaşa toqtalmaqpın.

1930 jılı 22 säuirde bergen körsetuine qarağanda Qoñırqoja Qojıqov 1880 jılı Perovsk uezinde  (qazirgi Qızılorda) bolısı orta şaruanıñ otbasında ömirge keledi. Negizgi käsibi malşı. Öz tergeuşilerin adastıru maqsatında bolsa kerek, ol şıqqan tegine baylanıstı: «Men şıqqan tegim jağınan qazaq ta, qırğız da, özbek te, türikmen de emes, qojamın» dep körsetedi. (4) Oquğa, yağni sol  kezdegi Perovskidegi qalalıq uçilişege 12 jasında baradı. Bwl 1892 jıl bolatın. Uçilişeni ayaqtağan bette Taşkenttegi mwğalimder dayarlaytın seminariyağa oquğa tüsip, onı 1904 jılı ayaqtap, sol jılı küzde Samarqan oblısındağı Ürgit degen auılğa barıp mwğalimdikke ornalasadı. Söytip jas jigit Qoñırqoja ömir jolın mwğalimdikten bastaydı.

Qoñırqoja Qojıqov öz mamandığın süygen, talanttı wstaz bolğandığı bayqaladı.  Qazaq şäkirtteri üşin dayarlağan «Älippesi» sonıñ ayğağı. (5)

Jergilikti  twrğındardıñ tili men dästürin jaqsı biletin, orısşa da sauattı jas mamandı Ändijan qalasındağı memlekettik banktiñ filialı  özine wsaq kreditter boyınşa injenerlik qızmetke şaqıradı da sol qızmette 1917 jılğı aqpan revolyuciyasına deyin isteydi.

Jaña  ğana ornağan Uaqıtşa ükimet Qoñırqoja Qojıqovtı  Ändijan  uezindegi öziniñ uçaskelik  komissarı qızmetine tağayındaydı.  Osılayşa onıñ sayasi qızmeti bastaladı. Mine, osı jol onı 1917 jılı  26 qaraşada Qoqan qalasında öz jwmısın bastağan İÜ Tötenşe ölkelik mwsılmandar s'ezine alıp baradı. Türksitan ölkesin avtonomiya dep jariyalağan bwl s'ezd 54 adamnan twratın Türkistan Uaqıtşa  Keñesin qwradı. Onıñ qwramında Qoñırqoja Qojıqov ta bar edi.

Türkistan Uaqıtşa Keñesi 12 orınnan twrğan  Türkistan avtonomiyasınıñ Uaqıtşa ökimetin bekitti. Onıñ törağası jäne  işki ister  ministri bolıp Mwhamedjan Tınışbaev, sırtqı ister ministri bolıp Mwstafa Şoqay, işki ister ministriniñ orınbasarı bolıp Äbdirahman Orazaev, ministrler keñesiniñ jauaptı hatşısı bolıp Qoñırqoja Qojıqov siyaqtı  qazaq ziyalılarınıñ  tağayındalğanı mälim (6).

1917 jıldıñ soñında bolıp ötken İİ-şi jalpıqazaq s'eziniñ şeşimi boyınşa 1918 jılı qañtarda 72 ökil qatısqan Sırdariya qazaqtarınıñ  s'ezi şaqırılıp,  onda Alaş avtonomiyasına bwl öñir  qazaqtarınıñ qosıluına nemese  qosılmauı mäselesi talqığa tüsedi.  S'ezd eger Alaş avonomiyası Türkistan avtonomiyasımen odaq qwrğan jağdayda  Türkistan qazaqtarınıñ  Alaş avtonomiyası qwramına enetindigi jöninde şeşim qabıldaydı, jiınğa Qoñırqoja Qojıqov ta qatısadı.

Qoqan avtonomiyası jeñiliske wşırağannan keyin Qoñırqoja Qojıqov Keñestik bilikke qızmetke kirip, Taşkenttegi Memlekettik  bankke şağın kredit boyınşa inspektor mindetin atqaradı.

Osı qızmette jürgen Q.Qojıqov sol kezdegi keñes qayratkeri Poltorackiyden qazaq ziyalıların Sovet  jwmısına qızmetke tartu jöninde tapsırma aladı. (7) Bwl 1918 jıldıñ  köktemi edi.  Keyinirek ol mwğalimdik qızmetke oralıp, pedagogikalıq kurstardıñ direktorı, balalar üyiniñ meñgeruşisi, Narkompros jüyesinde, Türkistandağı aştıqpen küres komitetinde jäne basqa qızmetterde eñbek etedi.

Q.Qojıqovtıñ  ömir jolındağı eleuli tağı bir kezeñ. Jetisu oblıstıq revolyuciyalıq  komitetiniñ müşesi retinde 1921 jılı bstalğan jer refomasın baqılau  mindetiniñ jüktelui edi. Osı jılı ol Türkistan ölkelik Keñester s'ezinde sol aymaqtıñ Ortalıq Atqaru Komitetiniñ  müşesi bolıp saylanadı.

Qorıta aytqanda, Qoñırqoja Qojıqov 1926 jılğa deyin türli keñestik qızmette boladı. Al osı 1926 jılı wlt-azattıq qozğalıstıñ belsendi müşelerine qarsı bağıttalğan quğın-sürgin  oğan da jetedi.

Tergeu materialdarında Q. Qojıqov  ömiriniñ sol bir kezeñinde A.Baytwrsınwlı, M.Tınışbaev, M.Dulatov, S.Asfendiyarov, S.Aqaev, M.Espolov jäne basqa qayratkerlerimen jaqın qatınasta bolğanın bildiredi.

Q.Qojıqov sayasi közqarası men wstanımı jöninde:

«YA uçilsya i stal soznatel'no jit' tot period, kogda evropeyskiy kapitalizm vo vsyu nastupal na Vostok i porobaşal kolonial'nıe narodı, v tom çisle musul'manskie stranı. YA bıl v kazahskih oblastyah turkestanskogo kraya – vakhanaliya carskogo pravitel'stva doşla do stepeni, çto kazahskomu narodu ostavalos' odno – vımeret'. YA sdelalsya nacionalistom. Vıhod iz polojeniya videl v separatizme. Eto dalo povod Petrogradskoy ohranke obvinit' menya v separatizme v 1914-1915 gg. Bılo po etomu povodu rassledovanie. Podnyat'sya do soznaniya, çto spasenie v socializme – ya ne mog, potomu çto ne bılo sredı, gde bı ya mog poluçit' vospitanie» (8).

Özi aralasqan ziyalılardıñ sayasi wstanımına baylanıstı ol : «Olardıñ bäri wltşıldıq ideologiyasında boldı, meniñ özim de odan ada emes edim» dep körsetedi.

Keñes ökimeti ornağannan keyin onıñ közqarasına Türkistan keñesteri s'eziniñ bilikke jergilikti mwsılmandardı tartpau jönindegi jağımsız äseri bolğandığın jasırmaydı.

Q.Qojıqov äleumettik jağdayı jaqsılardıñ mülkin tärkileu, eldi otırıqşı twrmısqa beyimdeu, wyımdastıru sayasatın qoldanğanın aytadı. Bwl jauaptıñ işinde onıñ işki wstanımına qanşalıqtı säykes ekenindigin däl basıp aytu qiın.

1931 jılı 20 qırküyekte bergen körsetuinde ol : «…Istoriyu pereimenovaniya goroda Aq Meçet' v gorod Kızıl-Ordu ya znayu. Proishodilo eto tak: vo vremya s'ezda Sovetov v 1925 godu ya, Djandosov, Hodjanov i dr. sobralis' na obede u kogo-to iz kazahov. Vo vremya obeda bıl podnyat' vopros – kak nazvat' novuyu stolicu. YA predlojil nazvat' ee «Qızıl-Orda» i eto vsem ponravilos', posle çego Hodjanov predlojil eto nazvanie na s'ezde Sovetov i ono bılo prinyato» (9)

Osı tarihi derekterden Q.Qojıqovtıñ Qazaqstan Keñestik Respublikasıınñ sol kezdegi astanasına jaña atau beru isine tikeley qatıstı bolğandığın bayqaymız.

M.Q.Qoygeldi, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor,
Abay atındağı Qaz WPU-niñ «Magistratura jäne doktorantura» institutınıñ
gumanitarlıq mamandıqtar kafedrasınıñ  meñgeruşisi

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan