Jarıq nwrdıñ säulesi

Orısqoja

Mölşeri 1790 jıldıñ ayaq kezinde, Qıtay şekarasınıñ qalmaqtardan tazalanuına jäne qazaq halqınıñ Ayaköz-Alaköl öñirine ornalasuına baylanıstı, orıs patşalığınıñ köpesteri qazaq arasına, Qıtayğa sauda keruenin jiberip sauda jasay bastağan ğoy. Sol köpesterdiñ biri 25-30 jastağı Ombınıñ Petr Sorokin (1819-1882 jj) degen azamatı eken. Qazaqtar onı öz ıñğayına beyimdep, Petinke dep atap ketken eken. Osı Sorokinder äuleti kezinde Semeyde teri zavodın wstağan eken. Petrdiñ äkesi Sorokin (1790-1855 jj) Pavlodar, Omsk, Tyumen', Irkutskide sauda jasaptı.
Ombıda twratın, qazaqtarmen qoyan-qoltıq aralasıp ösken Petinkege qazaq işine kelip sauda jasau onşa qiındıqqa tüspeydi jäne de, saudasınıñ basın wstağan birneşe qazaq jigitteri – tilmäştäri bolıptı. Bwl jas jigit öziniñ sauda keruenderin Qıtayğa attandırıp, bir böligin semiz nayman, sıban eliniñ işin aralatıp jiberedi de, özi el jaqsılarına, tartu-taralğı taratıp, qazaq halqınıñ jay-küyimen tanısıp jüredi. Bir kezde Lay-Bwlaq degen jerdiñ tömengi jağında otırğan Hanqoja degen qojanıñ wlı Küntay baydıñ auılına tüsedi. Bay özine tiesili tartu-taralğını alıp, jeke üy tigip, soyıs soyıp, orıs köpesin jaqsı ıqılaspen kütip jatadı. Osı baydıñ Bäpi Bibi esimdi boyjetken swlu qızı boladı. Qızdıñ jürisi-twrısınan, kiiminen, joğarı  tärbieli ekenin Petinke de añğaradı. Orta boylı, aqquday appaq, 15-16 jastağı qızdı körip, köpes jigit ğaşıq bolıp  qaladı. Jigitterine keruenderin alğızıp, sauda jasap, torğa tüsken qoyanday kete almay, Küntay baydıñ auılında wzaq jatadı. Birneşe toğanaq sauda mülikteriniñ biligin Küntay bayğa berip, özi ketip qaladı. Biraz uaqıttan keyin eldiñ ardaqtı, sıylı aqsaqaldarın ertip, Küntay baydıñ qızına qwda tüsuge keledi. Küntay bay qoja twqımı bolğandıqtan:  «Käpirge qız beruge bolmaydı, ol üşin mwsılman boluı kerek. Eger qızıma şın üylenemin dese mwsılman bolsın» degen şart qoyadı. Aqsaqaldar da baydı qoldap, mwsılman boluın swraydı. Ğaşıqtıqtıñ uına ulanğan, otına janğan Petinke aqır ayağında öz erkimen mwsılman boladı. Sonımen, Küntay bay toyın jasap, otau tigip, jasauımen, kütuşi adamdarımen Bäpi swludı Petinke köpeske wzatadı. Osı ekeuinen ösip öngen wrpaqtarı qazir bir taypa el bolıp jer-jerge taralıp ömir sürude. Äkeleri – orıs, anaları qojanıñ qızı bolğandıqtan bwlardıñ wrpaqtarı Orısqoja dep atalıp ketti. Petinke öleriniñ aldında ösiet etipti: «Men ölgennen keyin janazamdı şığartıp, mäyitimdi Sorokinder – tuıstarımnıñ qolına beriñder» depti. Aytqanı boyınşa tuıstarı Petinkeniñ mäyitin Mamırsu auılınıñ janındağı orıs ziratına qoyıptı. Ayagöz aymağın mekendegen qojalar alğaş ret Türkistan, Sozaq, Qaratau jerinen islam dinin taratu üşin kelgende Ayagöz  ölkesin mekendepti, sodan keyin jan-jaqqa bölinip ornalasqan eken. Bir böligi Qaraköl özeniniñ tömengi boyındağı Janama degen jerdi biraz uaqıt qonıstanadı da keyinnen Aqşäuli tauınıñ küñgeyine qonıs audarğan eken. Oğan sebep sol mañdağı Naymannıñ qırjı – tuma, twmanşı jäne t.b. ruları jerimiz tarılıp ketti dep qojalardı şettete berse kerek. Sodan, 40 üy qojanı Kädirbaywlı (atı belgisiz) esimdi babamız är üyden jinap 40 ögizdiñ qwnın saylau jwmısın ötkizuge kelgen oyazğa berip, arağa qojağa küyeu – Petinkeni sala otırıp Aqşäuliniñ küngeyin satıp alıptı. Qojalar osı künge deyin osı jerlerdi (Köktöbeni, Qarabwlaqtı, Kökalanıñ küngeyi men teriskeyin) mekendeydi. Al ayaq Qarauıl, Qaraköl, Laybwlaq degen jerlerde Petinkeniñ qalıñ jılqısı jatadı eken. Petinkeniñ qalıñdığı Bäpi qız tek swlulığı men, qılıqtı minezimen ğana atı şıqpağan, sonımen birge aqıldılığımen, alğırlığımen, adamgerşilik qasietterimen, batırlığımen de tanılıptı. Osığan dälel retinde eldiñ auzındağı mına bir äñgimeni nazarlarıñızğa wsınamın.

Bäpi swludıñ Qazıbek batırdı jaudan qorğauı

Qazıbek batır (ruı – Qaraqalpaq bolsa kerek) bir jorığında, qalıñ jauğa jolığıp, birneşe jerden sadaqtıñ oğı, nayzanıñ wşınan jaralanğan, astındağı atınıñ naşarlığınan jaudan qwtıla almay, Ay özeniniñ boyındağı «Ayaqqarauıl» degen jerde otırğan Petinke baydıñ ordasına keledi. Jaralanğan Qazıbekti körgen Bäpi swlu Qazıbekti üyge kirgizip jiberip, özi qolına baqanın wstap, kelgen quğınşılarğa «Tart atıñnıñ basın Semiznayman, Qazıbektey wl tumaydı, Bäpidey qız tumaydı» – dep jaudı üyge jolatpaydı. Qazaq dästürinde äyelge qarsı qol köteru degen joq. Ekinşi jağınan orıs bayınıñ ordasına şabuıl jasau qazaq üşin ölimmen birdey edi. Bäpi swlu Qazıbek batırğa arnayı jeke üy tigip, tu bie soyğızıp, baqsı-balgerlerdi jinap, bir ayday emdeydi. Jazılıp bolğan soñ äñgimelesip otırğanda ol aytadı eken: «Şirkin, sol jolı qaraqasqa atım astımda bolmadı, Qabışayım qasımda bolmadı» – deydi eken. Qabışay – Qaraqalpaq Mämbeteydiñ äkesi eken. Bäpi swludıñ «Qazıbektey wl tumaydı», «Bäpidey qız tumaydı» deuiniñ mänisi Qazıbek eline sıyımdı, qamqorşı, ataqtı jigit, özi bolsa elden asqan swlu qız ekendikterin meñzep aytqanı bolsa kerek.

Endi Orısqojanıñ wrpaqtarın taratamın. Sayaqıpqoja  babamızdıñ on bir (key derekte toğız) wlınıñ biri Hanqoja (Ajıbek) osı Hanqojanıñ Küntay degen wlınıñ Bäpi degen qızın wltı orıs – Sorokin Petr (el Petinke dep atap ketken) aladı, osı ekeuinen tarağan wrpaqtı Orısqoja dep ataydı. Sonımen, Bäpi men Petinkeden tarağan wrpaqtarı qızdardan basqası bes wl eken. Olar: Ämir, Älip, Şayıq, Äzimbay jäne Äşimbay. Bwlardıñ işinen Ämir, Älip, Şayıq üşeui qajığa barğan eken, ekeui aman-esen elge oralıptı da Şayıq (Şayhı) qajığa barğanda sol jaqta qaytıs bolıptı. Sondıqtan bwl kisini «Şeyit qajı» dep atap ketipti. Bwl Şayıq qajıdan wrpaq joq.

Ämirden Ospan, Ospannan bes wl tuadı: Jwmahan, Özbekhan, Töken, Mwhametkärim jäne Tüsip.

Jwmahannan üş wl: Mırzahan, Kemelhan, Kenjehan, Mırzahannan Joldıhan, Asılhan men Aydarhan. Joldıhannan Beybithan, Qayırlı, Edige, Duman. Asılhannan Jaswlan men Älibek, al Aydarhannan Aslan tuadı. Kemelhannan Aqşäuli, Aqpeyil, Aydın, Quat.

Kenjehannan Alimhan, Ädilhan, Ğalım, Qaharman.

Özbekhannan jalğız qız Şarapat tuadı.

Tökennen de wl joq, bes qız bar. Mwhametkärimnen Mizam men Tleuhan. Mizamnan Sanat, Qanat, Panat taraydı.

Töleuhannan Däuren, Ayan, Duman jäne Meyram.

Tüsipten Ahmetsälim men Kenjebek.

Ahmetsälimnen eki qız bar, al Kenjebektiñ wrpağınıñ bar – joğı belgisiz. Osımen Ämir wrpaqtarı şejiresin ayaqtap, Äliptiñ wrpaqtarın taratamın.

Älipten Äbiş, Äbişten Temek qajı, Mwhamed'yar men Jaqıpbek tuadı. Temek qajı (1880-1928 jj) 1910 jılı Mekkege barıp qajı atanğan. 1928 jılı Keñes ükimeti tarapınan bay retinde qudalauğa tüsip, atılğan.

Temek qajıdan Temirbek, Äbdikärim, Asautay jäne Sırğatay (qız) taraladı.

Temirbekten Bätes täte, bwl apaydan Twyaqbaevtar äuleti (4 wl, 6 qız) taraydı.

Äbdikärimnen tört wl jäne bir qız – Gauhar tuğan. Wldarı: Mwhtar, Oral, Aydar, Qayrat tuadı. Mwhtardan Jeñis, Azat jäne Zarina tuadı. Oraldan Azamat pen Älişer bar. Aydardan Daniyar, Aydın al Qayrattan Eljas, Malika, Aqmaral taraydı.

Mwhamed'yar Äbişwlınan eki wl düniege kelgen: Qatay men Beysembay.Beysembaydıñ wrpağınıñ şejiresi belgisiz. Al endi Qataydan Isatay, odan Eleuke tuadı. Eleuke ağamızdan bes wl jäne altı qız düniege kelgen. Wldarı: Janat, Sanat, Qolqanat, Talğat, Quanış. Qızdarı: Säule, Baqıt, Bayan, Saltanat, Sveta, Zäure. Janattan Ashat, Azamat, Sayat, Arman. Sanattan Marlan men Rasul. Qolqanattan Temirlan men Bekarıs. Talğattan Nwrasıl. Quanıştan eki qız örken jayıp keledi.

Jaqıpbek Äbişwlınan altı bala tuadı. Rımtay, Mausımbek, Mausımbay, Mäuitkärim jäne Jabağıtay men Şaken apaylar. Attarı atalğan tört wldarı erterek qaytıs bolıp wrpaq qaldıra almağan. Jabağıtay apaydan Mälken'yar men Nwrlan jäne altı qız tuğan. Şaken apaydan Twrıstay, Mişka, Isa, Amangeldi atalatın wldar jäne üş qız düniege kelipti.

Eskertu: Orısqojanıñ şejiresiniñ basım böligi marqwmdar: Nwrahmetov Sädu jezdey men Ospanov Kenjehan ağanıñ erterekte bwl dünieden ötpey twrğandarında bergen derekteri negizinde jasalındı.

Äzimbay Petinke wlınan Küreñtay men Qoñırtay tuadı. Qoñırtay detdomğa ketken, wrpağı belgisiz. Küreñtaydan Talğat degen jalğız wl jäne Biğaş, Külpaş, Gülşat, Güljanat, Gülbarşın attı bes qız düniege kelgen. Talğattıñ kindiginen Alpamıs, Jandos, Şıñğıs, Tañat degen tört wl jäne Aliya, Mänşük esimdi eki qızı bar. Alpamıstan Arnwr, Jandostan Orınhan, Şıñğıstan Jangeldidey jetkinşekter ösip keledi.

Äşimbay Petinkewlınan wrpaq joq. Petinke men Bäpiden tağı Nazar, Bazar attı egiz eki qız tuadı. Bwl eki qızdar boyjetken şaqtarında twrmıs qwrmay twrıp qaytıs bolıptı.

Osı Orısqojağa jatamız dep mağan bergen  tağı eki şejire bar, endi sonı körsetemin:

  • Orısqojadan Hasen, Hasennen Tausoğar, Qamke degen eki wl. Qamke üylenbegen eken. Tausoğardan Teken, Jwmaş, Jwmatay, Tüsipbay jäne Meñtay (qız). Tekennen üş wl bar: Ayken, Serikqazı, Berikqazı. Aykennen Sayat, Serikqazıdan Äset pen Azat, Äsetten Alinwr tuadı. Berikqazıdan Azamat pen Arhat, al Azamattan Äkejan taraydı.
  • Joğarıda atalğan Orısqojadan Qwdaybergen. Qwdaybergennen Sadıqan, Sadıqannan Düysenbay, Düysenbaydan Mıñjasar men Köpjasar. Mıñjasar üylenbey qaytıs bolğan, wrpaq joq. Köpjasardan Bahtiyar men Qayrat tuğan. Bahtiyardıñ balaları: Madiyar, Didar, Älişer.

Bağdat Oralbaywlı, «Tegimizdi biluge talpınıs» Almatı – 2015 jıl

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan

Sonday-aq, oqıñız

Jabu